Skyfat

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Wybity w elektronie skyfat Manuela I Komnena

Skyfat (z gr. σκύφος skýphos – czarka) – dawna moneta o kształcie wklęsło-wypukłym, przede wszystkim pochodzenia bizantyjskiego z okresu późnego średniowiecza.

Skyfat nie jest nominałem, lecz jedynie techniczną odmianą monety. Pojęcie to pojawiło się w XIX wieku wskutek omyłkowego stosowania łacińskiego określenia scyphatus spotykanego w dokumentach południowoitalskich z XI-XII stulecia[1]. W rezultacie termin ten zaczęto odnosić do wklęsłych monet Bizancjum bitych z kruszców szlachetnych (złoto, elektron, srebro) oraz z miedzi – głównie w okresie od 3. ćwierci XI do XIV wieku.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Do najwcześniejszych monet o tej formie (łac. nummi scyphati) należą solidy skyfatowe z końca X – początku XI wieku. Pierwsze pochodzą z czasów panowania Bazylego II[2] i jego współregenta Konstantyna VIII, jednakże stałe ich emisje rozpoczęto dopiero za rządów Nicefora III[3].Wśród późniejszych nominałów emitowany był w ten sposób złoty histamenon i hyperpyron oraz aspron bity z elektronu i srebra względnie bilonu. Charakteryzował je wypukły awers i wklęsły rewers. W XII stuleciu i później stosowano względem „miseczek” częściej określenie trachea (z gr. tráchys – nie równy)[4].

Istotny powód wytwarzania pieniądza w takiej postaci pozostaje nieznany. Według najczęstszych przypuszczeń teoretycznych podobne kształtowanie krążka miało ułatwiać układanie monet w stosy. Inne wyjaśnienie mówi wprost o łatwości zbierania takiego pieniądza z gładkiej powierzchni. Wśród nowszych poglądów znaleźć też można hipotezę, że skyfaty mogły mieć szczególne przeznaczenie w obrocie handlowym z Rusią i Waregami.

Poza bizantyńskim systemem monetarnym skyfaty emitowały również niektóre państwa mające żywe kontakty handlowe ze Wschodem. Naśladownictwa takie wypuszczały pewne mennice południowoitalskie (m. in. Palermo), a przede wszystkim normańscy władcy Sycylii i Apulii w XII wieku (np. Roger II). Wiadomo, iż monety w tej postaci bite były okresowo w Niemczech oraz przez Węgrów i Arabów[5].

W kontekście ogólnohistorycznym monety tego kształtu najwcześniej stosowano w starożytnej Grecji, bo już w VI-IV w. p.n.e. Były to statery z „białego złota” (elektronu), z których głównie znany był małoazjatycki Kyzik. Bez wątpienia nawiązywały do nich też emisje celtyckich złotych staterów muszlowych z I wieku p.n.e., typowe dla wschodnich Celtów, a będące naśladownictwem złotych monet macedońskich[6]. Postać skyfata miały także srebrne monety arabskich Himjarytów bite na wzór rzymskich denarów w połowie I-II w. n.e.[7]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Np. w Kronice z Cassinum czy w bulli papieża Innocentego II z 1139 r., a także w in. dokumentach XII-wiecznych (według E. Martinori: La moneta – Vocabolario generale, Roma 1915, s. 450), gdzie termin skyphatus błędnie wywiedziono od skyphos. W istocie określenie to pochodzi prawdopodobnie od arabskiego shafah (krawędź, brzeg), odnosząc się do szerokiej, zwracającej uwagę obwódki stempla na krążku monety (Ph. Grierson: Byzantine coinage, Washington 1999, s. 59 ; A.P. Kashdan (red.): The Oxford Dictionary of Byzantium, New York-Oxford 1991, s. 1857).
  2. A. Mikołajczyk zasadniczo odnosi to określenie do histamenona tego władcy (Leksykon numizmatyczny, Warszawa-Łódź 1994, s. 265).
  3. H. Kahnt: Das grosse Münzlexikon von A bis Z, Regenstauf 2005, s. 448.
  4. A.P. Kashdan (red.), dz. cyt., s. 2101.
  5. Cyt. wyłącznie za H. Fengler, G. Gierow, W. Unger: Słowar’ numizmata, Moskwa 1993.
  6. Popularnie zwane są także „tęczowymi miseczkami” [niem. Regenbogenschüsselchen] (J. Melville Jones: A dictionary of ancient Greek coins, London 1986).
  7. D.R. Sear: Greek imperial coins and their values, London 2001, s. 561-562.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Philip Grierson: Byzantine coins. London: Methuen, 1982
  • Philip Grierson: Byzantine coinage. Washington: Dumbarton Oaks, 1999
  • Friedrich von Schrötter (red.): Wörterbuch der Münzkunde. Berlin: De Gruyter, 1970
  • Konrad Klütz: Münznamen und ihre Herkunft. Wien: Moneytrend, 2004
  • Helmut Kahnt: Das große Münzlexikon von A bis Z. Regenstauf: Gietl/Battenberg, 2005

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]