Smardz jadalny

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Smardz jadalny
Smardz jadalny: zdjęcie
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo grzyby
Gromada grzyby workowe
Klasa kustrzebniaki
Rząd kustrzebkowce
Rodzina smardzowate
Rodzaj smardz
Gatunek smardz jadalny
Nazwa systematyczna
Morchella esculenta (L.) Pers.
Syn. meth. fung. 2: 618 (Getynga, 1801)
Mapa zasięgu
Smardz jadalny: zasięg występowania na mapie
Speise Morchel Morchella esculenta.jpg
Speisemorchel-1.jpg

Smardz jadalny, smardz zwyczajny (Morchella esculenta (L.) Pers.) – gatunek grzybów należący do rodziny smardzowatych (Morchellaceae)[1].

Systematyka[edytuj]

Pozycja w klasyfikacji według Index Fungorum: Morchella, Morchellaceae, Pezizales, Pezizomycetidae, Pezizomycetes, Pezizomycotina, Ascomycota, Fungi[1].

Jest to gatunek typowy rodzaju smardz (Morchella). Zgodnie z zasadami nomenklatury botanicznej (dotyczącej także grzybów) przyjęto, że gatunek ten został poprawnie zdiagnozowany taksonomicznie po raz pierwszy przez Karola Linneusza (jako Phallus esculentus) w Species Plantarum w 1753 r. Do rodzaju Morchella został przeniesiony przez Christiana Persoona w Synopsis methodica fungorum w 1801 r[2] i zatwierdzony przez Eliasa Friesa w Systema Mycologicum II w 1822 r[3].

Ma ok. 100 synonimów naukowych. Niektóre z nich[4]:

  • Helvella esculenta (L.) Sowerby 1797
  • Morchella conica Pers. 1818
  • Morchella conica var. angusticeps Peck 1912
  • Morchella esculenta var. rotunda (Fr.) I.R. Hall 1998
  • Morchella esculenta var. umbrina (Boud.) S. Imai 1954
  • Morchella esculenta var. vulgaris (Pers.) A. Gennari 2000
  • Morchella esculenta var rotunda Pers. 1801
  • Morchella esculenta ß vulgaris Pers. 1801
  • Morchella rotunda (Pers.) Boud. 1897
  • Morchella rotunda var. cinerea Boud. 1897
  • Morchella rotunda var. esculenta (L.) Jacquet. 1985
  • Morchella umbrina Boud. 1897
  • Morchella vulgaris (Pers.) Boud. 1897
  • Morellus esculentus (L.) Eaton 1818
  • Phallus esculentus L. 1753
  • Phallus esculentus L. 1753, var. esculentus

Morfologia[edytuj]

Główka

Przeważnie wysokości 3–10 cm i 3–7 cm średnicy, barwy beżowej lub ochrowej (czasami szara lub prawie czarna), o owalnym lub stożkowatym pokroju (pusta w środku), przyrośnięta do trzonu, z nieregularnymi alweolami (wnękami) na powierzchni, między którymi żeberka ułożone są w sposób niewyróżniający żadnego kierunku[5][6].

Trzon

Długości 2–6 cm i 2–4 cm średnicy. Barwy kremowej, żółtej lub białawy, pusty w środku, o powierzchni chropowatej lub ziarnistej. U dojrzałych owocników podstawa trzonu jest rozszerzona i pofałdowana[5].

Miąższ

Białawy, kruchy, o woskowatej konsystencji, łagodnym smaku i korzennej woni[5].

Zarodniki

Eliptyczne, gładkie, o wymiarach 16–23×11–14 μm, o powierzchni często pokrytej kropelkami. Wysyp zarodników jest barwy żółtoochrowej[5].

Występowanie i siedlisko[edytuj]

Występowanie smardza jadalnego potwierdzono[7] w Austrii, Chinach, Czechach, Danii, Francji, Hiszpanii, Japonii, Kanadzie, Korei Południowej, Kostaryce, Meksyku, Niemczech, Norwegii, Nowej Zelandii, Polsce[6], Słowacji, Słowenii, Stanach Zjednoczonych, Szwecji i Tajwanie. W Polsce jest rzadki. W latach 1983 - 2014 był objęty ścisłą ochroną gatunkową, a w Czerwonej liście roślin i grzybów Polski należy do kategorii "R" – rzadki[8]. Obecnie objęty ochroną częściową (por. niżej).

Rozwija się w lasach liściastych i mieszanych, także na łąkach i łęgach, często pod jesionami, czasami na wysypiskach porośniętych zielenią, na nawożonych glebach. W Europie owocniki wytwarza w kwietniu i maju.

Znaczenie i ochrona[edytuj]

Owocniki są jadalne, opisywane jako cenne pod względem spożywczym, smaczne, przydatne do obróbki zarówno świeże jak i suszone, jednak w stanie surowym toksyczne dla człowieka[6]. W Polsce grzyb ten do 2014 r, podlegał ochronie ścisłej, od dnia 17 października 2014 r. podlega ochronie częściowej na podstawie rozporządzenia Ministra Środowiska z dnia 9 października 2014 r., (Dz. U. z dnia 16 października 2014 r., poz. 1408). Ochronie podlegają okazy rosnące poza terenem ogrodów, upraw ogrodniczych, szkółek leśnych oraz poza terenami zieleni.

Gatunki podobne[edytuj]

Przypisy

  1. a b Index Fungorum (ang.). [dostęp 2013-11-12].
  2. Christian Persoon: Synopsis methodica fungorum. T. 2. 1801, s. 618.
  3. Elias Fries: Systema Mycologicum II. T. 1. 1822, s. 6.
  4. Species Fungorum (ang.). [dostęp 2013-11-12].
  5. a b c d Ewald Gerhardt: Grzyby – wielki ilustrowany przewodnik. Warszawa: 2006, s. 624. ISBN 8374045132.
  6. a b c Barbara Gumińska, Władysław Wojewoda: Grzyby i ich oznaczanie. Warszawa: 1985, s. 125-126. ISBN 8309007140.
  7. GBIF: Morchella esculenta – GBIF Portal (ang.). [dostęp 23 stycznia 2010].
  8. Zbigniew Mirek, Kazimierz Zarzycki: Red list of plants and fungi in Poland. Kraków: IB PAN, 2006. ISBN 83-89648-38-5.
  9. a b Pavol Škubla: Wielki atlas grzybów. Poznań: Elipsa, 2007. ISBN 978-83-245-9550-1.