Smog

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Wawel przed wschodem słońca (w tle Elektrociepłownia Kraków)

Smog – zjawisko atmosferyczne powstałe w wyniku wymieszania się mgły z dymem i spalinami. Zanieczyszczenie powietrza, jakim jest smog, powstaje wskutek przedostawania się do atmosfery szkodliwych związków chemicznych, takich jak tlenki siarki i tlenek azotu oraz substancje stałe, czyli pyły zawieszone, a także kancerogenne wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne (WWA).

Smog nad Nową Rudą
Santiago godzinę po deszczu

Etymologia pojęcia „smog” wskazuje na połączenie słów smoke (dym) i fog (mgła). W języku polskim na określenie tego zjawiska był przez pewien czas stosowany odpowiednik „dymgła”, sztucznie utworzony na wzór terminu angielskiego[1][2].

Szkodliwość zdrowotna[edytuj | edytuj kod]

Wchodzące w skład smogu związki chemiczne, pyły i znaczna wilgotność stanowią zagrożenie dla zdrowia człowieka[3]. Są czynnikami alergizującymi i mogą wywołać astmę oraz jej napady, a także powodować zaostrzenie przewlekłego zapalenia oskrzeli, niewydolność oddechową lub paraliż układu krwionośnego[4]. Smog powoduje także zmniejszenie masy urodzeniowej noworodka, zwiększa zapadalność na nowotwory oraz przewlekłą obturacyjną chorobę płuc (POChP)[5], jak i zwiększa prawdopodobieństwo wystąpienia astmy u dzieci[6]. W wyniku badań stwierdzono, że 15% wszystkich epizodów objawów astmy można przypisać zanieczyszczeniu powietrza. Związek następuje także w przypadku chorób niedokrwiennych serca u osób starszych. Badania przeprowadzano w miejscach w pobliżu ruchliwych dróg ze znacznym natężeniem ruchu. Zamieszkanie w miejscach z natężeniem ruchu powyżej 10 tys. pojazdów dziennie uznano za wyznacznik długotrwałej ekspozycji na zanieczyszczenia związane z ruchem drogowym[7].

Zgodnie z wynikami badań ESCAPE w przypadku drobnych zanieczyszczeń (do średnicy 2,5 mikrometra – PM2,5) każdy wzrost gęstości pyłu o 5 mikrogramów na metr sześcienny powoduje wzrost ryzyka śmierci z przyczyn naturalnych aż o 7%[8]. Oddychanie przez kobietę ciężarną powietrzem zanieczyszczonym PM2,5 koreluje się także z występowaniem autyzmu[9].

W 2013 roku WHO zaliczyła pyły zawieszone do kancerogenów, uznając, że mają one zauważalny i dobrze udowodniony wpływ na zwiększenie zachorowalności na raka płuc. Według szacunków WHO w objętym badaniami 2010 roku z powodu raka płuc spowodowanego zanieczyszczeniem powietrza zmarło na świecie 230 tys. osób[10].

Santiago 30 godzin po deszczu

Smog kwaśny poraża oskrzela, drogi oddechowe, układ krążenia[11][12]. Organizacja Health and Environment Alliance oszacowała koszty zewnętrzne zanieczyszczenia powietrza wskutek spalania węgla w elektrowniach węglowych w Polsce w przedziale 12–34 mld zł rocznie, na co składa się 3500 przedwczesnych zgonów, 1600 przypadków przewlekłego zapalenia oskrzeli, 1000 nowych hospitalizacji oraz 800 000 utraconych dni pracy rocznie[13].

W trakcie trwającego pięć dni wielkiego smogu londyńskiego w wyniku komplikacji oddechowych zmarło ponad cztery tysiące osób (w sumie w efekcie działania wielkiego smogu londyńskiego zmarło około dwunastu tysięcy osób)[14].

Rodzaje smogu[edytuj | edytuj kod]

Ze względu na miejsce i warunki powstawania oraz skład chemiczny wyróżnia się dwa rodzaje tego zjawiska:

Smog w Polsce[edytuj | edytuj kod]

Według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) 36 z 50 miast w Unii Europejskiej o największym stężeniu pyłu PM2,5 znajduje się w Polsce. Najbardziej zanieczyszczonymi miastami w Polsce są kolejno: Opoczno, Żywiec, Rybnik, Pszczyna[16]. W większości tych miejscowości smog powodowany jest tak zwaną niską emisją (znaczne nagromadzenie emitorów o wysokości do 40 metrów nad poziom gruntu, w miejscach o dużej gęstości zabudowy, na małej powierzchni). Smog w Polsce występuje więc głównie w sezonie grzewczym (wrzesień–kwiecień).

W styczniu 2017 w południowej Polsce wystąpiło rekordowo wysokie zanieczyszczenie powietrza. Normy pyłów PM10 i PM2,5 zostały przekroczone nawet o ponad 3000%[17]. Według Głównego Inspektora Sanitarnego poziomy alarmowe (300 mikrogramów na metr sześcienny, kiedy to samorządy powinny podjąć specjalne działania doraźne) przekroczone zostały w Radomsku, Rybniku, Żywcu, Zabrzu, Częstochowie i Wodzisławiu Śląskim[18]. Z kolei w Warszawie stężenie pyłu PM10 przekroczyło 200 mikrogramów na metr sześcienny[19].

Z raportu Ministerstwa Przedsiębiorczości i Technologii wynika, że w 2016 w Polsce z powodu smogu życie przedwcześnie straciło prawie 19 tys. osób., co oznacza, że łącznie utraciły one prawie 440 tys. lat życia[20].

Smog prowadzi także do zanieczyszczenia gleby, w tym ziemi uprawnej. Badania tzw. chemizmu gleb ornych wykazały wzrost stężenia rakotwórczych wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych (WWA) na gruntach wykorzystywanych pod uprawę roślin. Na przykład w Zakliczynie odnotowano stężenie WWA na poziomie 1498,7 μg/kg, co klasyfikuje je jako „gleby zanieczyszczone” (3° zanieczyszczenia). Uprawa roślin na takim gruncie „stwarza pewne niebezpieczeństwo ich skażenia przez WWA”. Grunt zanieczyszczone na poziomie 3° zgodnie z wytycznymi WIOŚ zaleca się „nie przeznaczać nawet na użytki zielone (wypas zwierząt)”[21]. Zanieczyszczenie gleby skutkuje nie tylko skażeniem roślin ale także produktów pochodzenia zwierzęcego - w 2016 podczas badań prowadzonych przez Politechnikę Krakowską wykazały wysokie stężenia silnie toksycznych dioksyn w jajach z wolnego wybiegu produkowanych w Małopolsce[22].

Przyczyny smogu w Polsce[edytuj | edytuj kod]

Zanieczyszczenia tworzące smog mają wiele źródeł, jednak większość z nich powstaje w różnego rodzaju procesach spalania. Są one częścią tzw. niskiej emisji, czyli emisji zanieczyszczeń na wysokości do 40 m.

Największy problem stanowią instalacje grzewcze, ogrzewające domy jednorodzinne i wielorodzinne kamienice. Spora część z nich to tzw. kopciuchy, czyli kotły niskiej klasy. Ponadto częstą praktyką w polskich domach jest nie tylko korzystanie z kiepskiej jakości paliwa, ale również spalanie odpadów komunalnych w prywatnych piecach. Według danych Głównego Urzędu Statystycznego w 2015 r. w Polsce procesy spalania poza przemysłem były głównym źródłem emisji tlenku węgla, pyłów i niemetanowych lotnych związków organicznych oraz były odpowiedzialne za emisję ponad 87% wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych. Sytuacja wygląda podobnie w przypadku metali ciężkich[23].

Niezależnie od rodzaju emitowanego zanieczyszczenia, wśród wszystkich badanych procesów spalania poza przemysłem, głównym źródłem okazywały się właśnie gospodarstwa domowe.

Równie istotne źródła smogu to m.in. transport drogowy, procesy spalania poza przemysłem i procesy spalania w sektorze energii[24].

Kontrola jakości powietrza[edytuj | edytuj kod]

Główny składnik smogu stanowią aerozole atmosferyczne, znane również jako pyły zawieszone. Na podstawie ich ilości określana jest aktualna jakość powietrza.

Każdy mieszkaniec Polski ma możliwość sprawdzenia aktualnego poziomu zanieczyszczenia powietrza na co najmniej dwa sposoby:

  • za pomocą mapy zanieczyszczeń,
  • za pomocą miernika jakości powietrza.

Mapy zanieczyszczeń zbierają dane ze stacji pomiarowych i w obrazowy sposób przedstawiają jakość powietrza na terenie całego kraju[25] lub obszaru, np. Europy. Najpopularniejszym tego typu portalem jest witryna Głównego Inspektoratu Ochrony Środowiska[26], ale w internecie powstaje mnóstwo innych podobnych portali.

Domowe mierniki jakości powietrza służą do precyzyjnego pomiaru ilości pyłów zawieszonych wewnątrz budynku. Niektóre z nich przystosowane są do zamontowania od zewnętrznej strony na ściany budynku, inne przeznaczone są wyłącznie do pomiarów wewnętrznych. Większość z nich mierzy również inne parametry, takie jak LZO lub temperatura.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Walery Pisarek, Słownik języka niby-polskiego czyli błędy językowe w prasie, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1978, s. 25.
  2. Maciej Malinowski, Smog [w:] Porady językowe [online], Obcy język polski [dostęp 2019-04-25].
  3. Jak pogoda wpływa na smog i jak się przed nim chronić?, Ogrzewam Dom, 26 listopada 2018 [dostęp 2019-02-07].
  4. Od toksycznych emisji do efektów zdrowotnych. Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Krakowie, 2006. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-02-21)].
  5. Smog zabija Małopolan. Dziennik Polski, 2013.
  6. Road traffic pollution as serious as passive smoke in the development of childhood asthma (ang.). Science Daily, 2013-03-21. [dostęp 2017-11-01]. [zarchiwizowane z tego adresu].
  7. Chronic burden of near-roadway traffic pollution in 10 European cities (ang.). W: APHECOM Project: Improving Knowledge and Communication for Decision Making on Air Pollution and Health in Europe [on-line]. European Respiratory Journal, 2012-12-28. [dostęp 2017-11-01].
  8. Zanieczyszczenia powietrza bardziej szkodliwe niż myśleliśmy. RMF24, 2013.
  9. Autism Spectrum Disorder and Particulate Matter Air Pollution before, during, and after Pregnancy: A Nested Case–Control Analysis within the Nurses’ Health Study 2 Cohort. Environ Health Perspect, 2014.
  10. Outdoor air pollution a leading environmental cause of cancer deaths. IARC, 2013.
  11. Wpływ zanieczyszczeń na zdrowie. Eko-prognoza dla Małopolski. [zarchiwizowane z tego adresu].
  12. Wpływ zanieczyszczenia powietrza na zdrowie. Krakowski Alarm Smogowy.
  13. Sektor energetyki węglowej generuje 34 mld zł kosztów zdrowotnych związanych z zanieczyszczeniem powietrza. Chrońmy Klimat, 2013.
  14. Kiedy powietrze zabija: Wielki smog w Londynie, newsweek.pl.
  15. Smog Londyński - alertsmogowy.pl, alertsmogowy.pl [dostęp 2018-06-08].
  16. Ranking 50 najbardziej zanieczyszczonych miast w Europie. 36 jest z Polski! - Focus.pl, www.focus.pl [dostęp 2019-03-15] (pol.).
  17. Polacy duszą się smogiem. To już nie są żarty! Normy przekroczone nawet o 3 tys. proc.. gazeta.pl, 9 stycznia 2017.
  18. Smog dusi polskie miasta. Szydło chce rekomendacji od Morawieckiego. onet.pl, 9 stycznia 2017.
  19. Apteka od Pokoleń na bazie IAI-Shop.com, Smog nad Polską – Smok nie tylko krakowski, „Apteka od Pokoleń” [dostęp 2017-06-28].
  20. Ogromne koszty zdrowotne i finansowe smogu z niskiej emisji – MPiT przedstawiło raport - Ministerstwo Przedsiębiorczości i Technologii, www.mpit.gov.pl [dostęp 2018-08-28] [zarchiwizowane z adresu 2018-08-28].
  21. Ochrona środowiska wie, że ziemia jest skażona, ale ludzie jedzą hodowane na niej warzywa. SmogLab.
  22. Jaja z wolnego wybiegu z trującymi dioksynami. Dziennik Polski.
  23. GUS, Ochrona Środowiska, Environment 2017 [pdf], 2017.
  24. Polska w cieniu smogu | GoodAir Blog, GoodAIR.pl [dostęp 2019-09-18] (pol.).
  25. Mapa smogu | Sprawdź jakość powietrza i smogu w twoim mieście, Mapa Smogu [dostęp 2019-09-18] (pol.).
  26. Ocena jakości powietrza - Bieżące dane pomiarowe - GIOŚ, powietrze.gios.gov.pl [dostęp 2019-09-18].