Smok wawelski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Smok Wawelski)
Skocz do: nawigacja, szukaj
Inne znaczenia Ten artykuł dotyczy legendarnego smoka. Zobacz też: gatunek Smok wawelski, nazywany „smokiem z Lisowic”.
Smok wawelski. Ilustracja z 1544 roku do Cosmographiae universalis libri VI Sebastiana Münstera
Rzeźba Smok Wawelski przy wyjściu ze Smoczej Jamy w Krakowie.
Smok zionie ogniem

Smok wawelski – legendarny smok, którego schronieniem była jaskinia zwana Smoczą Jamą u podnóża wzgórza wawelskiego w Krakowie[a].

Legenda[edytuj | edytuj kod]

Legenda o smoku wawelskim zapisana została po raz pierwszy na przełomie XII i XIII wieku przez Wincentego Kadłubka na kartach Kroniki polskiej. W uczonym wywodzie mistrz Wincenty powiązał dzieje Polski z historią starożytnego Rzymu i uczynił jednym z władców kraju Grakcha, utożsamianego przez późniejszych kronikarzy z Krakiem. Grakch rządził Polską sprawiedliwie a wdzięczni poddani zamierzali przekazać tron jego potomstwu. Tak się jednak nie stało, gdyż jeden z jego synów zabił drugiego. Aby wyjaśnić, w jakich okolicznościach do tego doszło, kronikarz wprowadził postać smoka[1]: był bowiem w załomach pewnej skały okrutnie srogi potwór, którego niektórzy zwać zwykli całożercą. Żarłoczności jego każdego tygodnia według wyliczenia dni należała się określona liczba bydła. Jeśliby go mieszkańcy nie dostarczyli, niby jakichś ofiar, to byliby przez potwora pokarani utratą tyluż głów ludzkich. Grakch, nie mogąc znieść tej klęski, jako że był względem ojczyzny tkliwszym synem niż ojcem względem synów, skrycie synów wezwawszy, przedstawił [im swój] zamiar, radę przedłożył[2].

Grakch polecił synom, jako swoim następcom, wykazać się odwagą i zabić smoka[3]. Gdy więc doświadczyli po wielekroć otwartej męskiej walki i daremnej najczęściej próby sił, zmuszeni zostali wreszcie uciec się do podstępu. Bowiem zamiast bydląt podłożyli w zwykłym miejscu skóry bydlęce, wypchane zapaloną siarką. I skoro połknął je z wielką łapczywością całożerca, zadusił się od buchających wewnątrz płomieni[4].

Walka ze smokiem została jednak wykorzystana przez jednego z braci, który pozbył się konkurenta do tronu[3]: i zaraz potem młodszy napadł i zgładził brata, wspólnika zwycięstwa i królestwa, nie jako towarzysza, lecz jako rywala. Za zwłokami jego z krokodylowymi postępuje łzami. Łże, jakoby zabił go potwór, ojciec jednak radośnie przyjmuje go jako zwycięzcę. Często bowiem żałoba przezwyciężona zostaje radością ze zwycięstwa[5]. Zbrodnia została wykryta dopiero po pewnym czasie a jej sprawca został skazany na wieczne wygnanie. Stąd po Grakchu na tron nie wstąpił żaden z jego synów, lecz córka Wanda[3].

U Kadłubka siedziba smoka jest tylko ogólnie zlokalizowana a nazwa Wawel nie pada. Pogromcami smoka są synowie Grakcha-Kraka, a nie on sam – ich pomysłem jest podstęp z wypchaniem skór bydlęcych siarką. Nie ma również związku pomiędzy zabiciem smoka a założeniem Krakowa. Według Kadłubka miasto założono „na skale smoka” (in scopulo olophagi) i od imienia zmarłego wcześniej Grakcha nazwano „Krakowem” (a nomine Gracci dicta Craccouia)[3].

Jan Długosz w swojej kronice przeniósł bratobójstwo synów Kraka na okres po śmierci ojca, a zabójstwo smoka przypisał samemu władcy. Braci nazwał również Krakiem i Lechem. Według początkowej wersji to Krak II był młodszym bratem i zabił starszego, natomiast według Jana Długosza było odwrotnie.

Druga wersja Marcina Bielskiego z XVI wieku głosi, że smoka pokonał szewczyk Skuba za pomocą fortelu – podłożył mu barana wypchanego siarką. Po zjedzeniu barana smoka tak paliło w gardle, że wypił pół Wisły i pękł[6].

Próby wyjaśnienia legendy[edytuj | edytuj kod]

Oprócz próby wytłumaczenia legendy o smoku wawelskim jako reminiscencji prastarego mitu o smoku jako symbolu zła[6], dopatrywano się w niej także echa wydarzeń historycznych. Według niektórych historyków smok jest symbolem obecności Awarów na Wzgórzu Wawelskim w II połowie VI wieku, a pożerane przez bestię ofiary to ściągane przez nich daniny[7].

Pojawiają się także hipotezy, że legenda o krakowskim smoku łudząco przypomina opowieść o Danielu i smoku babilońskim i jest to tylko polska wersja biblijnej opowieści[6].

W opowieści o smoku wawelskim można się również doszukać występującego u wielu różnych ludów, typowego dla czasów przedhistorycznych, mitu kruczego. Kruk jest w nim przedstawiony jako heros, który podstępem uśmiercił bestie. Dał się on jej połknąć i wyjadł jej trzewia lub rozpalił w brzuchu bestii ogień co wymusiło na niej picie wody, aż pękła. Kronika wielkopolska przekazuje, że imię Krak było interpretowane jako kruk (łac. corvus). Równocześnie smok mógł uosabiać składanie w czasach przedchrześcijańskich przez naszych przodków ofiar, również z ludzi. Dodatkowo na treść mitu mogło mieć również usytuowanie w Krakowie w początkach państwa polskiego w miejscach dawnych pogańskich kultów kościołów pod wezwaniem św. Agnieszki (która poniosła śmierć męczeńską w wieku 12 lat; agnus po łacinie oznacza baranka), św. Michała Archanioła (pogromcy Szatana — smoka) i św. Benedykta (którego jednym z atrybutów jest kruk)[8].

Recepcja[edytuj | edytuj kod]

Legendę o smoku wawelskim spopularyzowały podręczniki szkolne oraz zbiory legend i baśni polskich wydawane od XIX wieku. Niemałą rolę odegrała też literatura piękna – w XIX wieku powieści Józefa Kraszewskiego, w wieku XX Stanisława Pagaczewskiego. Książki tego ostatniego zostały zekranizowane w filmach animowanych Porwanie Baltazara Gąbki i Wyprawa profesora Gąbki. O legendzie przypomina „materialny zabytek”, jakim jest Smocza Jama w Krakowie, odwiedzana przez tysiące wycieczek i turystów[1]. U wejścia do jaskini w 1972 roku ustawiono rzeźbę Smok Wawelski, która jest jedną z atrakcji turystycznych miasta a jedna z ulic dobiegających do Wawelu nazywa się Smoczą[9].

Smok wawelski (jako The Beast of Krakow czyli "Krakowska Bestia") pojawił się w ósmym numerze komiksu Nextwave wydawnictwa Marvel Comics (scenariusz Warrena Ellisa, rysunki Stuarta Immonena)[10] oraz w komiksie Hellboy animated: Czarne zaślubiny i inne opowieści w historii "Sądny dzwonek"[11]. Gatunek wymarłego archozaura z Lisowic nazwano Smok wawelski, pociąg TLK relacji Warszawa-Kraków-Warszawa kursuje pod nazwą "Smok Wawelski"[12] a nagroda przyznawana przez organizatorów Krakowskiego Festiwalu Filmowego zwie się Smok Smoków.

Uwagi

  1. Wykorzystano tłumaczenia Brygidy Kürbis (Mistrz Wincenty).

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Plezia 1972 ↓, s. 21.
  2. Mistrz Wincenty (tzw. Kadłubek): Kronika polska 1, 5.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 Plezia 1972 ↓, s. 22.
  4. Mistrz Wincenty (tzw. Kadłubek): Kronika polska 1, 5.
  5. Mistrz Wincenty (tzw. Kadłubek): Kronika polska 1, 5.
  6. 6,0 6,1 6,2 Jerzy Strzelczyk: Mity, podania i wierzenia dawnych Słowian. Poznań: Rebis, 2007. ISBN 978-83-7301-973-7.
  7. Jerzy Strzelczyk: Od Prasłowian do Polaków. Kraków: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1987, s. 75-76. ISBN 83-03-02015-3.
  8. Maciej Miezian. Smok wawelski. Historia prawdziwa i wbrew pozorom całkiem poważna. „Nasza Historia. Dziennik Polski”. 12, s. 10-13, listopad 2014. ISSN 2391-5633. 
  9. Strona Zamku Królewskiego na Wawelu
  10. Nextwave: Agents of H.A.T.E. #8
  11. Magazyn kultury popularnej Esensja
  12. http://kolej.darlex.pl/1393-smok-wawelski

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]