Sobór nicejski I

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Sobór Nicejski I)
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ikona przedstawiająca sobór nicejski I

Sobór nicejski I – zgromadzenie biskupów chrześcijańskich Cesarstwa Rzymskiego, zwołane przez cesarza Konstantyna Wielkiego do Nicei w Bitynii, trwające od 19 do 25 lipca 325 roku[1]. W jego toku doszło do rozwinięcia i sprecyzowania chrześcijańskiej nauki o Bogu. Podjęte wówczas decyzje ukształtowały teologiczne i filozoficzne zasady tego, co później nazwano ortodoksją chrześcijańską[2]. Zgromadzenie to zostało uznane za pierwszy sobór powszechny na soborze efeskim w 431 roku[1].

Badania naukowe nad soborem[edytuj]

Sobór nicejski jest jednym z najczęściej badanych przez historyków wydarzeń starożytności. Wynika to ze znaczenia, jakie miał on dla dalszego rozwoju religii, kultury i nauki europejskiej a także długotrwałego wpływu jego decyzji na wydarzenia polityczne. Mimo wielowiekowych studiów, badaczom daleko jeszcze do jednoznacznego ustalenia wszystkich powodów zwołania tego zgromadzenia, odtworzenia dokładnego przebiegu obrad czy faktycznej treści dokumentów końcowych[1].

Wiadomo, że po soborze opublikowano przynajmniej cztery oficjalne dokumenty. Były to protokół obrad, wyznanie wiary, wyjaśnienie do wyznania wiary oraz kanony dyscyplinarne[3]. Z tych czterech tekstów zachowały się jedynie kanony. Wyznanie wiary znane jest z odpisów w dziełach kilku pisarzy, jednakże zachowało się w dwóch wersjach, różniących się jednym słowem[1]. Protokół obrad i wyjaśnienie do wyznania wiary nie zachowały się, chociaż ich krótkie fragmenty cytowane były w następnych wiekach[3]. Natomiast autentyczność i wiarygodność zachowanego Listu soboru w Nicei do Egipcjan jest kwestionowana przez większość historyków[4].

Głównym źródłem wiedzy o soborze są prace jego dwóch uczestników:

O soborze nicejskim mówiły też dwie księgi (rozdziały) Rufina z Akwilei (345-410), dodane do innego dzieła Euzebiusza, Historii kościelnej, przy okazji tłumaczenia go na łacinę. Rufin przedstawia w nich okres historii Kościoła od 324 – zaczyna więc na rok przed rozpoczęciem soboru – do roku 395. Korzystał on z zaginionej Historii Kościoła Gelazego.

Są też dostępne prace późniejsze: Sokratesa Scholastyka Historia Kościoła[10], pisana ok. sto lat później, Sozomena, Teodoreta z Cyru i Filostorgiusza.

Okoliczności zwołania soboru[edytuj]

Złoty solid z wizerunkami cesarza Konstantyna, wybity w roku 327. Na awersie cesarz ukazany został jako pontifex maximus w diademie z trzech rzędów pereł, z oczami skierowanymi ku niebu. Natomiast na rewersie władca przedstawiony został  jako imperator – naczelny wódz zwycięskiej armii, trzymający w prawym ręku włócznię a w lewym trofeum, z jeńcami u stóp

Większość współczesnych uczonych jest zdania, że Konstantyn wezwał do siebie reprezentantów wspólnot chrześcijańskich z całego państwa, aby w ten sposób uświetnić uroczyste obchody dwudziestolecia swego panowania, zaplanowane na lipiec 325 roku. Obchody te, na które zaproszono tysiące gości z różnych grup społecznych wszystkich prowincji cesarstwa, celebrowano w ówczesnej stolicy państwa Nikomedii, a także w leżącym nieopodal stolicy, nicejskim pałacu letnim cesarza. Po raz pierwszy w tego typu publicznych uroczystościach mieli wziąć udział chrześcijanie[1].

Edykt, jaki na łożu śmierci podyktował w 311 roku cesarz Galeriusz, był pierwszym dokumentem, który uznawał chrześcijaństwo za religio licita (kult dozwolony). Na spotkaniu mediolańskim nowych władców, Konstantyna i Licyniusza, w 313 roku potwierdzono zarządzenie Galeriusza. W okresie samodzielnego panowania Konstantyna chrześcijaństwo nie stało się jednak religią dominującą, jak często mylnie przyjmuje się w literaturze popularnej. Cesarz ten odnosił się z życzliwością do chrześcijan, ale przez większą część życia przychylał się raczej ku kultowi Słońca Niezwyciężonego (Sol Invictus). Na cześć Słońca ustanowił nawet dzień wolny od pracy w każdym tygodniu, przemianowując ten dzień na dies Solis (niedzielę). Naukowcom nie udało się ustalić daty nawrócenia Konstantyna na chrześcijaństwo. Część z nich uważa nawet, że do tego nie doszło. Jeżeli jednak cesarz ochrzcił się, zrobił to dopiero pod koniec życia, najprawdopodobniej na łożu śmierci[11].

Chrześcijaństwo było więc w roku 325 religią tolerowaną, chociaż o nie do końca ustalonym statusie prawnym. Ówczesna tytulatura cesarza zawierała nadal urząd najwyższego kapłana całego państwa. Jako pontifex maximus pozostawał Konstantyn zwierzchnikiem wszystkich kultów religijnych Imperium Rzymskiego. Do jego obowiązków należało dopilnowanie, by dozwolone kulty sprawowane były zgodnie z prawem[1]. Z zachowanej wypowiedzi Konstantyna wynika, że uważał się za kapłana, będącego zwierzchnikiem duchownych chrześcijańskich, przy zachowaniu autonomii biskupów w sprawach kultu i zasad religii: wy jesteście biskupami postawionymi przez Boga nad sprawami wewnętrznymi Kościoła, a ja jestem biskupem postawionym przez Boga nad tym, co jest na zewnątrz Kościoła[12].

Jako najwyższy kapłan państwa, cesarz zażądał od zwołanych do Nicei biskupów między innymi ustalenia jednolitych i obowiązującego w całym imperium form wyznawania chrześcijaństwa. Planował podczas obchodów jubileuszu ogłosić uroczyście wprowadzenie nowego święta ogólnopaństwowego, Wielkanocy, ustalając jego jednolitą datę. Święto to, wraz z zasadami religii, cesarz zamierzał publicznie wpisać do rzymskiego, oficjalnego rejestru kultów państwowych – liber pontificalis. Zgodne z prawem rzymskim formalne zabiegi Konstantyna doprowadzić miały do zmiany statusu prawnego chrześcijaństwa – z kultu tolerowanego na jeden z kultów państwowych[1].

Czas, miejsce i organizacja soboru[edytuj]

Plaża nad jeziorem Askania(ang.) w Nicei – prawdopodobnie mniej więcej w miejscu, gdzie na początku IV wieku stał pałac letni cesarzy rzymskich. W pałacu tym obradował sobór nicejski. Linia brzegowa, wskutek trzęsień ziemi, zmieniła się przez wieki, a jezioro zalało część starożytnego miasta

Dawniejsza historiografia, na podstawie źródeł średniowiecznych, przyjmowała że sobór trwał długo, około dwóch miesięcy. Miał rozpocząć się 20 maja a zakończyć w połowie lipca. Współczesne badania źródeł starożytnych wykazały, że obrady były krótkie, dobrze zorganizowane i rzeczowe – przede wszystkim wskutek zabiegów cesarza. Trwały przez tydzień. Gdy dyskusje przeciągały się, zagrażając przyjętemu harmonogramowi, cesarz interweniował żądając niezwłocznego ustalenia końcowych wniosków. Natomiast pisemne petycje, których rozpatrzenia domagali niektórzy biskupi, kazał po prostu spalić. Konstantyn uroczyście otworzył sobór 19 lipca 325 roku[13], natomiast już 25 lipca zakończył obrady urządzając wielki bankiet[3].

Biskupi z całego państwa otrzymali od cesarza zaproszenie do Nicei z upoważnieniem do skorzystania z pojazdów cesarskiej poczty, czyli tzw. cursus publicus. Konstantyn zapewnił też, że pokryje wszystkie dodatkowe koszty, które jego goście poniosą w związku z podrożą. Na miejscu obrad zakwaterowanie i wyżywienie zapewniał władca. Nie był to specjalny przywilej dla chrześcijan – podobne zaproszenia wystosowano do wielu innych osób, których przybycia oczekiwano w stolicy podczas obchodów rocznicowych Konstantyna[14].

Dla chrześcijan Konstantyn przeznaczył swój pałac letni w Nicei, położony nad jeziorem Askania(ang.), a także inne budynki publiczne miasta. Na potrzeby obrad przygotowano tzw. wielką salę audiencyjną pałacu cesarskiego, która mogła pomieścić do około tysiąca osób. Usunięto z niej tron cesarski a wniesiono specjalne ławy, ustawione równolegle do dłuższych ścian sali w nawie głównej. Biskupi zasiedli w nich wedle ustalonego z góry porządku. W nawach bocznych ustawiono stołki, przeznaczone dla osób obserwujących obrady, ale nie posiadających prawa głosu[14].

Konstantyn zapewnił pełną obsługę ze strony urzędników państwowych, którzy kierowali organizacyjną stroną soboru. Obrady protokołowali cesarscy sekretarze, którzy posługiwali się stenografią. Notowali oni nie tylko wypowiedzi poszczególnych uczestników, ale także np. okrzyki, oznaki aprobaty czy sprzeciwu. Było to zgodne z procedurą stosowaną np. w senacie rzymskim. Ponieważ dozwolone było wypowiadanie się w obu oficjalnych językach państwa – łacinie i grece – na sali obecni byli także tłumacze, którzy na bieżąco tłumaczyli wypowiedzi biskupów[15].

Uczestnicy soboru[edytuj]

Liczba uczestników, jak podaje dalej Euzebiusz, wynosiła nie mniej niż 318, którzy przybyli także spoza terenów imperium, z Armenii i Scytii[16][17]. W większości byli to jednak Ojcowie ze Wschodu. Zachód był reprezentowany przez delegację, której przewodniczył Hozjusz z Kordoby, dwaj prezbiterzy byli przedstawicielami biskupa Rzymu, był też biskup Cecylian z Kartaginy i trzej inni biskupi.

Według niektórych historyków, na podstawie starożytnych dokumentów należy jednak przyjąć, że w soborze uczestniczyło od 250 do 300 biskupów. Liczba 318 jest symboliczna i nawiązuje do 318 sług Abrahama, z którymi ten pokonał wrogów (Rdz 14,14). Już Pseudo-Barnaba interpretował tę liczbę jako oznaczającą inicjały imienia Jezusa Chrystusa «JCh», po grecku «ΙΧ», które tworzą liczbę 18 oraz krzyż – grecka litera «Τ», oznaczająca liczbę 300[potrzebny przypis].

Cel soboru[edytuj]

Z punktu widzenia Kościoła sobór był pierwszą od czasów apostolskich[18], i to zakończoną sukcesem, próbą odzyskania i umocnienia jedności poprzez zgromadzenie reprezentujące cały Kościół[19]. Jego głównym osiągnięciem doktrynalnym było zdefiniowanie zagadnienia relacji Jezusa do Boga Ojca, ogłoszenie symbolu wiary; ustalenie sposobu obliczania daty Wielkanocy; i wydanie pierwszych kanonów[20][21].

Z punktu widzenia cesarza Konstantyna, sobór był szansą na umocnienie roli Kościoła jako nowej zasady jedności imperium, które podczas rządów jego i jego poprzednika Dioklecjana zostało zreorganizowane. Określa się ten okres historii cesarstwa mianem Nowej Republiki[17]. Podczas gdy wcześniej jedność państwa zapewniał kult religijny oddawany osobie cesarza, od czasu edyktu mediolańskiego, wydanego przez Konstantyna, religia miała wspierać spoistość cesarstwa w radykalnie odmienny sposób. Odtąd praktykowanie jakiejkolwiek religii miało być bowiem sprawą osobistego wyboru obywateli. Wraz z chrześcijaństwem, które było głównym adresatem edyktu, weszło zatem w europejskie życie polityczne pojęcie wolności religijnej. Jedność Wschodu i Zachodu chrześcijaństwa, odnowiona i umocniona na soborze miała więc w planach Konstantyna być duchową podstawą zjednoczonego imperium[22].

Zagadnienia[edytuj]

Sobór podjął wiele decyzji, które zaważyły na dalszym rozwoju chrześcijaństwa. Nie zachowały się protokoły ani akta soboru, dlatego dokładny przebieg soboru nie jest znany. Zachowały się natomiast kanony oraz wyznanie wiary[23].

Sobór nicejski 325 r. według kanonu ikony Pięćdziesiątnicy. Ariusz przedstawiony jest w miejscu, które reprezentuje świat czekający na Dobrą Nowinę. Meteory, Grecja.

Ostatecznie ujednolicono datę święcenia Wielkanocy, wyznaczając ją na pierwszą niedzielę po żydowskim święcie Paschy. Wcześniej niektóre kościoły lokalne obchodziły święta paschalne o tym samym czasie co synagoga, czyli dnia 14 nisan kalendarza żydowskiego.

Najważniejszym owocem soboru było wyznanie wiary, które jednoznacznie skierowane było przeciw nauce ariańskiej, nieuznającej boskiej natury Jezusa Chrystusa. Wyznanie nicejskie jednoznacznie określiło pochodzenie Syna od Ojca w Trójcy jako zrodzenie, a nie stworzenie (nie uczyniony):

Quote-alpha.png
Wierzymy (...) I w jednego Pana Jezusa Chrystusa, Syna Bożego, zrodzonego z Ojca, jednorodzonego, to jest z istoty Ojca, Boga z Boga, Światłość ze Światłości, Boga prawdziwego z Boga prawdziwego, zrodzonego, a nie uczynionego, współistotnego Ojcu, przez którego wszystko się stało...

Początkowo nie było całkowitej zgodności wśród biskupów co do przyjęcia proponowanej formuły dogmatycznej. Siedemnastu biskupów sprzeciwiło się przyjęciu symbolu przez sobór. Ostatecznie, po mediacji Konstantyna, podpisy pod ustaleniami soboru złożyli wszyscy biskupi poza dwoma[17] Libijczykami, zwolennikami Ariusza: Sekundusem z Ptolemaidy i Teonasem z Marmaryki, którzy zapłacili za to zdjęciem z urzędu i wygnaniem.

Dogmatyczne stwierdzenie bóstwa Jezusa Chrystusa przez sobór nicejski pośrednio przyczyniło się do rozwoju teologicznego tytułu Maryi jako TheotokosBogarodzicy. Na ostateczne potwierdzenie musiał jednak poczekać do soboru w Efezie (431 r.).

Wyznanie wiary[edytuj]

 Osobny artykuł: Nicejskie wyznanie wiary.

W opracowaniu symbolu ojcowie soboru posłużyli się istniejącymi lokalnymi symbolami wiary, dodając do nich techniczne terminy, jak gr. ὁμοούσιος (homousios). Wskazuje się na dwa ośrodki, które mogły dostarczyć wzorca dla symbolu nicejskiego: Cezareę w Palestynie, z której pochodził Euzebiusz, prawa ręka cesarza Konstantyna oraz Jerozolimę.

Przypisy

  1. a b c d e f g Pietras 2002 ↓, s. 21.
  2. Wipszycka 1994 ↓, s. 189.
  3. a b c Wipszycka 1994 ↓, s. 156.
  4. Pietras 2013 ↓, s. 208.
  5. Zob. PG 20, 1540BC.
  6. a b Por. Denzinger-Schönmetzer n.125.
  7. Por. Ch. N. Cochrane: Chrześcijaństwo i kultura antyczna. G. Pianko (przekład), J. Domański, S. Kazikowski (redaktorzy). Warszawa: IW PAX, 1960, s. 187.
  8. Por. F. J. Foakes-Jackson: Eusebius Pamphili, bishop of Caesarea in Palestine and first Christian historian: a study of the man and his writings. Cambridge: W. Hefferc, 1933, s. 3.
  9. Por. PG 26,817nn.
  10. W Polsce ukazały się dwa wydania tego dzieła w 1972 i 1986 r.: Historia Kościoła. S. J. Kazikowski (przekład), E. Wipszycka (wstęp), A. Ziółkowski (komentarz). Warszawa: IW „PAX”, 1986, s. 612. ISBN 83-211-0519-X.
  11. Jaczynowska 1987 ↓, s. 239.
  12. Wipszycka 1994 ↓, s. 162.
  13. Pietras 2002 ↓, s. 22.
  14. a b Wipszycka 1994 ↓, s. 142.
  15. Wipszycka 1994 ↓, s. 225.
  16. Por. Vita Constantini III, 7-22 oraz Atanazy Wielki, De decretis Nicaenae synodi.
  17. a b c Por.Ch. N. Cochrane: Chrześcijaństwo i kultura antyczna. G. Pianko (przekład), J. Domański, S. Kazikowski (redaktorzy). Warszawa: IW PAX, 1960, s. 181-213.
  18. Por. sobór w Jerozolimie, Dz 15,5-35.
  19. Por. R. Kieckhefer, „Papacy”, w: Dictionary of the Middle Ages, 1989. ISBN 0-684-18275-0.
  20. Por. H. Leclercq, The First Council of Nicaea, w: The Catholic Encyclopedia (1913).
  21. Por. Council of Nicaea (ang.). W: Classic Encyclopedia based on the 11th edition of the Encyclopædia Britannica (1911 ed.) [on-line]. [dostęp 2010-08-20].
  22. Por. O. Engels, Council, w: Sacramentum Mundi. An Encyclopedia of Theology. K. Rahner SJ, C. Ernst, K. Smyth (red.), A. Darlap (red. tomu). Wyd. 5. T. 2. Londyn: Burns & Oats, 1973, s. 10. ISBN 0-85532-143-1.
  23. Por.Denzinger-Schönmetzer 125-129; Por. Breviarium Fidei. Wybór doktrynalnych wypowiedzi Kościoła (BF), wyd. 3 poszerzone, I. Bokwa (red.), Poznań 2007 ISBN 978-83-7516-085-7.

Bibliografia[edytuj]

Linki zewnętrzne[edytuj]