Sobór nicejski I

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Sobór Nicejski I)
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ikona przedstawiająca sobór nicejski I

Sobór nicejski I – zgromadzenie biskupów chrześcijańskich Cesarstwa Rzymskiego, zwołane przez cesarza Konstantyna Wielkiego do Nicei w Bitynii, trwające od 19 do 25 lipca 325 roku[1]. Podczas jego obrad doszło do rozwinięcia i sprecyzowania chrześcijańskiej nauki o Bogu. Podjęte na nim decyzje ukształtowały teologiczne i filozoficzne zasady tego, co później nazwano ortodoksją chrześcijańską[2]. Zgromadzenie to zostało uznane na soborze efeskim w 431 roku za pierwszy sobór powszechny[1].

Badania naukowe nad soborem[edytuj]

Sobór nicejski należy do jednych z najczęściej badanych przez historyków wydarzeń starożytności. Wynika to ze znaczenia, jakie miał on dla dalszego rozwoju religii, kultury i nauki europejskiej, a także długotrwałego wpływu jego postanowień na wydarzenia polityczne. Mimo wielowiekowych studiów badaczom daleko jeszcze do jednoznacznego ustalenia wszystkich powodów zwołania tego zgromadzenia, odtworzenia dokładnego przebiegu obrad oraz faktycznej treści dokumentów końcowych[1].

Historycy ustalili, że po soborze opublikowano przynajmniej pięć oficjalnych dokumentów. Były to protokół obrad, wyznanie wiary, doktrynalne wyjaśnienie wyznania wiary, ustalenie daty świętowania Wielkanocy oraz kanony dyscyplinarne[3]. Z tych pięciu tekstów zachowały się jedynie kanony. Wyznanie wiary zostało przytoczone w dziełach kilku starożytnych pisarzy, jednakże znane jest w dwóch wersjach, różniących się jednym słowem[1]. Protokół obrad, ustalenie daty Wielkanocy oraz wyjaśnienie wyznania wiary nie zachowały się, chociaż ich krótkie fragmenty cytowane były w następnych wiekach[3].

Do dokumentów soborowych zalicza się tradycyjnie także zachowane List soboru w Nicei do Egipcjan, List Konstantyna do Kościoła Aleksandrii oraz List Konstantyna Wielkiego do Kościołów. Jednakże autentyczność i wiarygodność tych trzech tekstów jest kwestionowana przez większość współczesnych historyków, którzy podzielają sformułowaną w XIX wieku tzw. hipotezę fałszerstwa Listów[4].

Informacje o przebiegu zgromadzenia oraz fragmenty dokumentów soborowych zachowały się w dziełach dwóch biskupów, uczestników soboru – Euzebiusza z Cezarei (Żywot Konstantyna, List do diecezjan) oraz Atanazego z Aleksandrii (w licznych pismach, np. O dekretach synodu nicejskiego, Liście do cesarza Jowiana)[1]. Pisma Euzebiusza mają charakter hagiograficzny, natomiast Atanazego polemiczny – dlatego współcześni historycy traktują przekazy tych dwóch autorów z dużą ostrożnością[5].

Wiele dodatkowych, skądinąd nieznanych informacji, zostało utrwalonych w dziełach historyków starożytnych – Rufina z Akwilei (Historia Kościoła), Sokratesa Scholastyka (Historia Kościoła), Sozomena (Historia Kościoła), Teodoreta z Cyru (Historia Kościoła) i Filostorgiusza (Historia Kościoła)[1]. Informacje o zgromadzeniu w Nicei zachowały się także w aktach różnych synodów kościelnych z IV wieku. Nowożytni historycy, odtwarzając przebieg soboru i decyzje powzięte w Nicei, analizują również zachowane w dużej liczbie dokumenty państwowe z IV wieku – przede wszystkim pisma cesarskie – w których odnajdują wiele rozproszonych, niekiedy bardzo drobnych informacji związanych z soborem nicejskim. Natomiast średniowieczne przekazy poświęcone soborowi – zwłaszcza bizantyjskie – uważane są w nauce za niewiarygodne. Spisano w nich bowiem głównie legendy, które przez wieki narosły wokół osób i wydarzeń związanych z soborem nicejskim[6].

Okoliczności zwołania soboru[edytuj]

Złoty solid z wizerunkami cesarza Konstantyna, wybity w roku 327. Na awersie cesarz ukazany został jako pontifex maximus w diademie z trzech rzędów pereł, z oczami skierowanymi ku niebu. Natomiast na rewersie władca przedstawiony został  jako imperator – naczelny wódz zwycięskiej armii, trzymający w prawym ręku włócznię a w lewym trofeum, z jeńcami u stóp

Większość współczesnych uczonych jest zdania, że Konstantyn wezwał do siebie przedstawicieli wspólnot chrześcijańskich z całego państwa, aby w ten sposób uświetnić uroczyste obchody dwudziestolecia swego panowania, zaplanowane na lipiec 325 roku. Obchody te, na które zaproszono tysiące gości z różnych grup społecznych wszystkich prowincji cesarstwa, celebrowano w ówczesnej stolicy państwa Nikomedii, a także w leżącym nieopodal stolicy, nicejskim pałacu letnim cesarza. Po raz pierwszy w tego typu publicznych uroczystościach mieli wziąć udział chrześcijanie[1].

Edykt, jaki na łożu śmierci podyktował w 311 roku cesarz Galeriusz, był pierwszym dokumentem, który uznawał chrześcijaństwo za religio licita (kult dozwolony). Na spotkaniu mediolańskim nowych władców, Konstantyna i Licyniusza, w 313 roku potwierdzono zarządzenie Galeriusza. W okresie samodzielnego panowania Konstantyna chrześcijaństwo nie stało się jednak religią dominującą, jak często mylnie przedstawia się w literaturze popularnej. Cesarz ten odnosił się z życzliwością do chrześcijan, ale przez większą część życia przychylał się raczej ku kultowi Słońca Niezwyciężonego (Sol Invictus). Na cześć Słońca ustanowił nawet dzień wolny od pracy w każdym tygodniu, przemianowując ten dzień na dies Solis (niedzielę). Naukowcom nie udało się ustalić daty nawrócenia Konstantyna na chrześcijaństwo. Część z nich uważa nawet, że do tego nie doszło. Jeżeli jednak cesarz ochrzcił się, zrobił to dopiero pod koniec życia, najprawdopodobniej na łożu śmierci[7].

Chrześcijaństwo było w roku 325 religią tolerowaną, chociaż o nie do końca ustalonym statusie prawnym. Ówczesna tytulatura cesarza zawierała nadal urząd najwyższego kapłana całego państwa. Jako pontifex maximus pozostawał Konstantyn zwierzchnikiem wszystkich kultów religijnych Cesarstwa Rzymskiego. Do jego obowiązków należało dopilnowanie, by dozwolone kulty sprawowane były zgodnie z prawem[1]. Z zachowanej wypowiedzi Konstantyna wynika, że uważał się za kapłana, będącego zwierzchnikiem duchownych chrześcijańskich, przy zachowaniu autonomii biskupów w sprawach kultu i zasad religii: wy jesteście biskupami postawionymi przez Boga nad sprawami wewnętrznymi Kościoła, a ja jestem biskupem postawionym przez Boga nad tym, co jest na zewnątrz Kościoła[8].

Jako najwyższy kapłan państwa cesarz zażądał od zwołanych do Nicei biskupów między innymi ustalenia jednolitych i obowiązujących w całym imperium form wyznawania chrześcijaństwa. Planował podczas obchodów jubileuszu ogłosić uroczyście wprowadzenie nowego święta ogólnopaństwowego, Wielkanocy, ustalając jego jednolitą datę. Święto to, wraz z zasadami religii, cesarz zamierzał publicznie wpisać do rzymskiego oficjalnego rejestru kultów państwowych – liber pontificalis. Zgodne z prawem rzymskim formalne zabiegi Konstantyna doprowadzić miały do zmiany statusu prawnego chrześcijaństwa – z kultu tolerowanego na jeden z kultów państwowych[1].

Przygotowania do soboru[edytuj]

Moneta wybita w 337 roku w Konstantynopolu. Na awersie wizerunek cesarza Konstantyna z wieńcem laurowym. Na rewersie napis SPES PVBLICA i labarum z trzema medalionami przekuwające węża, zwieńczone chrystogramem

Zaproszenia na sobór, z przyczyn komunikacyjnych, rozesłano prawdopodobnie jesienią 324 roku. Mniej więcej w tym samym czasie cesarz wysłał Hozjusza z Kordoby, który był jedynym chrześcijaninem należącym do grona najbliższych doradców Konstantyna, z misją do różnych prowincji państwa. Celem misji Hozjusza było wypracowanie szerokiego kompromisu, rozwiązanie konfliktów, a także wcześniejsze przygotowanie i uzgodnienie wspólnego stanowiska biskupów oraz tekstów dokumentów, które zamierzano zatwierdzić podczas obrad w Nicei[9].

Nie jest znana dokładna trasa podróży Hozjusza. Z zachowanych źródeł wiadomo, że zimą 325 roku – jako reprezentant cesarza – był w Aleksandrii, gdzie prowadził rozmowy z biskupami egipskimi. Natomiast wiosną przewodniczył obradom synodu biskupów syryjskich w Antiochii[9].

Cesarz, zwołując biskupów z całego państwa do Nicei, był świadomy faktu, że chrześcijaństwo było już od wielu lat wstrząsane wewnętrznymi konfliktami. Strony tych konfliktów często szukały u niego poparcia[10]. Współcześni badacze uważają, że przyczyną interwencji Konstantyna nie była jego ambicja, ale sytuacja w Kościele. Istniejące wśród chrześcijan podziały powodowały konieczność cesarskiego arbitrażu[11]. Konstantyn wysłał Hozjusza z misją koncyliacyjną, gdyż Bóg – zgodnie z mentalnością starożytną – nie mógł obdarzać łaską państwa, w którym jego wyznawcy pozostają skłóceni. Obowiązkiem władcy było zlikwidowanie konfliktów i odtworzenie jedności – perswazjami, naciskami, a w ostateczności represjami[10], ponieważ potęga Cesarstwa Rzymskiego – w opinii cesarza – nie zależała jedynie od wysiłków ludzkich, sprawnej administracji czy zdyscyplinowanej armii. Siłę państwu dawali bogowie, w tym Bóg chrześcijański. W jednym z prywatnych listów Konstantyn napisał: ponieważ oddaję prawdziwą cześć Bogu, wszędzie panuje pokój[11].

Czas, miejsce i organizacja soboru[edytuj]

Plaża nad jeziorem Askania(ang.) w Nicei – prawdopodobnie mniej więcej w miejscu, gdzie na początku IV wieku stał pałac letni cesarzy rzymskich. W pałacu tym obradował sobór nicejski. Linia brzegowa, wskutek trzęsień ziemi, zmieniła się przez wieki, a jezioro zalało część starożytnego miasta

Dawniejsza historiografia, na podstawie źródeł średniowiecznych, przyjmowała, że sobór trwał długo, około dwóch miesięcy. Miał rozpocząć się 20 maja, a zakończyć w połowie lipca. Współczesne badania źródeł starożytnych wykazały, że obrady były krótkie, dobrze zorganizowane i rzeczowe – przede wszystkim wskutek zabiegów cesarza. Trwały przez tydzień. Gdy dyskusje przeciągały się, zagrażając przyjętemu harmonogramowi, cesarz interweniował żądając niezwłocznego ustalenia końcowych wniosków. Natomiast pisemne petycje, których rozpatrzenia domagali niektórzy biskupi, kazał po prostu spalić. Konstantyn uroczyście otworzył sobór 19 lipca 325 roku[9], natomiast już 25 lipca zakończył obrady, po których urządzono wielki bankiet[3].

Biskupi z całego państwa otrzymali od cesarza zaproszenie do Nicei z upoważnieniem do skorzystania z pojazdów cesarskiej poczty, czyli tzw. cursus publicus. Konstantyn zapewnił też, że pokryje wszystkie dodatkowe koszty, które jego goście poniosą w związku z podrożą. Na miejscu obrad zakwaterowanie i wyżywienie zapewniał władca. Nie był to specjalny przywilej dla chrześcijan – podobne zaproszenia wystosowano do wielu osób, których przybycia oczekiwano w stolicy podczas obchodów rocznicowych[12].

Dla chrześcijan Konstantyn przeznaczył swój pałac letni w Nicei, położony nad jeziorem Askania(ang.), a także inne budynki publiczne miasta. Na potrzeby obrad przygotowano tzw. wielką salę audiencyjną pałacu cesarskiego, która mogła pomieścić do około tysiąca osób. Usunięto z niej tron cesarski, a wniesiono specjalne ławy, ustawione równolegle do dłuższych ścian sali w nawie głównej. Biskupi zasiedli w nich wedle ustalonego z góry porządku. W nawach bocznych ustawiono stołki, przeznaczone dla osób obserwujących obrady, ale nieposiadających prawa głosu[12].

Konstantyn zapewnił pełną obsługę ze strony urzędników państwowych, którzy kierowali organizacyjną stroną soboru. Obrady protokołowali cesarscy sekretarze, którzy posługiwali się stenografią. Notowali oni nie tylko wypowiedzi poszczególnych uczestników, ale także np. okrzyki, oznaki aprobaty czy sprzeciwu. Było to zgodne z procedurą stosowaną np. w senacie rzymskim. Ponieważ dozwolone było wypowiadanie się w obu oficjalnych językach państwa – łacinie i grece – na sali obecni byli także tłumacze, którzy na bieżąco tłumaczyli wypowiedzi biskupów[13].

Uczestnicy soboru[edytuj]

Źródła starożytne podają różne liczby uczestników soboru. Wahają się one od 250 (u Euzebiusza z Cezarei) do 300 osób (u Sokratesa Scholastyka). Większość współczesnych uczonych jest zdania, że w obradach uczestniczyło około 250 biskupów, być może nawet nieco mniej[14]. Biskupom towarzyszyli doradcy i sekretarze. Sekretarze, zgodnie z ówczesnymi zwyczajami, sporządzali sprawozdania z obrad na potrzeby swojego biskupa. Obradom przysłuchiwało się więc prawdopodobnie kilkaset osób[15].

Hilary z Poitiers, w dziele De synodis, wymienił liczbę 318 uczestników soboru, ale była ona symbolicznym nawiązaniem do liczebności oddziału, na czele którego Abraham pokonał czterech królów mezopotamskich według opowiadania z Księgi Rodzaju. Informację tę przejęło wiele źródeł średniowiecznych. Hilary zaczerpnął tę liczbę z Listu Pseudo-Barnaby, gdzie 318 zostało zinterpretowane jako greckie inicjały Jezusa Chrystusa (w greckim systemie zapisywania liczb „ιχ” = 18) połączone z krzyżem oznaczanym w grece symbolicznie za pomocą litery Τ („τ” = 300). W piśmiennictwie późnostarożytnym i średniowiecznym, zwłaszcza bizantyjskim, zwrot trzystu osiemnastu był synonimem soboru nicejskiego oraz ortodoksji chrześcijańskiej[14].

Chociaż do Nicei przybyło ponad dwustu biskupów, to jednak grupę tych, którzy nie uczestniczyli w obradach, szacuje się na przynajmniej podobną liczbę. Zaproszeni, ale nieobecni biskupi Cesarstwa Rzymskiego, usprawiedliwiali się najczęściej dużą odległością ich miast od Bitynii, trudnościami podróży, chorobami lub podeszłym wiekiem. Przeważnie były to powody prawdziwe, jednakże w starożytności występowało zjawisko celowej nieobecności na synodach tych biskupów, którzy spodziewali się nieprzyjemności osobistych z powodu głoszenia opinii niezgodnych z poglądami większości[16]. Historycy uważają ponadto, że część biskupów nie otrzymała zaproszenia na sobór[17]. Dotyczyło to tych osób, o których uważano, że mogły przeciwstawić się planowanej treści dokumentów końcowych – chciano w ten sposób uniknąć kłótni, protestów czy ewentualnego zerwania obrad[18].

Kilku biskupów, chociaż nie przybyło do Nicei osobiście, wysłało na obrady przedstawicieli – swoich diakonów lub prezbiterów. Przedstawiciele ci mieli prawo głosu, gdyż zgodnie z prawem rzymskim byli traktowani jako pełnomocnicy biskupów, w których imieniu podpisywali dokumenty końcowe. Biskupa Rzymu Sylwestra reprezentowało aż dwóch prezbiterów – Witon i Wincenjusz. Podpisy obu tych rzymskich prezbiterów znalazły się na dokumentach końcowych, najprawdopodobniej zaraz po podpisie Hozjusza z Kordoby[19].

Większość uczestników soboru pochodziła z greckojęzycznych, wschodnich prowincji Cesarstwa Rzymskiego. Ponieważ nie zachował się protokół obrad z pełnym spisem biskupów, dlatego nie jest pewne, ilu uczestników pochodziło z łacińskojęzycznych prowincji zachodnich. Należeli do tej grupy – obok Hozjusza, Witona i Wincenjusza – także Cecylian z Kartaginy oraz trzej inni biskupi. Być może była to większa grupa, ponieważ wiadomo, że dokumenty końcowe zostały sporządzone także po łacinie[19].

Zagadnienia[edytuj]

Z punktu widzenia Kościoła sobór był pierwszą od czasów apostolskich[20], i to zakończoną sukcesem, próbą odzyskania i umocnienia jedności poprzez zgromadzenie reprezentujące cały Kościół[21]. Jego głównym osiągnięciem doktrynalnym było zdefiniowanie zagadnienia relacji Jezusa do Boga Ojca, ogłoszenie symbolu wiary; ustalenie sposobu obliczania daty Wielkanocy; i wydanie pierwszych kanonów[22][23].

Sobór podjął wiele decyzji, które zaważyły na dalszym rozwoju chrześcijaństwa. Nie zachowały się protokoły ani akta soboru, dlatego dokładny przebieg soboru nie jest znany. Zachowały się natomiast kanony oraz wyznanie wiary[24].

Sobór nicejski 325 r. według kanonu ikony Pięćdziesiątnicy. Ariusz przedstawiony jest w miejscu, które reprezentuje świat czekający na Dobrą Nowinę. Meteory, Grecja.

Ostatecznie ujednolicono datę święcenia Wielkanocy, wyznaczając ją na pierwszą niedzielę po żydowskim święcie Paschy. Wcześniej niektóre kościoły lokalne obchodziły święta paschalne o tym samym czasie co synagoga, czyli dnia 14 nisan kalendarza żydowskiego.

Najważniejszym owocem soboru było wyznanie wiary, które jednoznacznie skierowane było przeciw nauce ariańskiej, nieuznającej boskiej natury Jezusa Chrystusa. Wyznanie nicejskie jednoznacznie określiło pochodzenie Syna od Ojca w Trójcy jako zrodzenie, a nie stworzenie (nie uczyniony):

Quote-alpha.png
Wierzymy (...) I w jednego Pana Jezusa Chrystusa, Syna Bożego, zrodzonego z Ojca, jednorodzonego, to jest z istoty Ojca, Boga z Boga, Światłość ze Światłości, Boga prawdziwego z Boga prawdziwego, zrodzonego, a nie uczynionego, współistotnego Ojcu, przez którego wszystko się stało...

Początkowo nie było całkowitej zgodności wśród biskupów co do przyjęcia proponowanej formuły dogmatycznej. Siedemnastu biskupów sprzeciwiło się przyjęciu symbolu przez sobór. Ostatecznie, po mediacji Konstantyna, podpisy pod ustaleniami soboru złożyli wszyscy biskupi poza dwoma Libijczykami, zwolennikami Ariusza: Sekundusem z Ptolemaidy i Teonasem z Marmaryki, którzy zapłacili za to zdjęciem z urzędu i wygnaniem[3].

Dogmatyczne stwierdzenie bóstwa Jezusa Chrystusa przez sobór nicejski pośrednio przyczyniło się do rozwoju teologicznego tytułu Maryi jako TheotokosBogarodzicy. Na ostateczne potwierdzenie musiał jednak poczekać do soboru w Efezie (431 r.).

Wyznanie wiary[edytuj]

 Osobny artykuł: Nicejskie wyznanie wiary.

W opracowaniu symbolu ojcowie soboru posłużyli się istniejącymi lokalnymi symbolami wiary, dodając do nich techniczne terminy, jak gr. ὁμοούσιος (homousios). Wskazuje się na dwa ośrodki, które mogły dostarczyć wzorca dla symbolu nicejskiego: Cezareę w Palestynie, z której pochodził Euzebiusz, prawa ręka cesarza Konstantyna oraz Jerozolimę.

Przypisy

  1. a b c d e f g h i Pietras 2002 ↓, s. 21.
  2. Wipszycka 1994 ↓, s. 189.
  3. a b c d Wipszycka 1994 ↓, s. 156.
  4. Pietras 2013 ↓, s. 208-210.
  5. Wnętrzak 2007 ↓, s. 44.
  6. Wipszycka 1994 ↓, s. 349-351.
  7. Jaczynowska 1987 ↓, s. 239.
  8. Wipszycka 1994 ↓, s. 162.
  9. a b c Pietras 2002 ↓, s. 22.
  10. a b Wipszycka 1994 ↓, s. 151-152.
  11. a b Wipszycka 1994 ↓, s. 144.
  12. a b Wipszycka 1994 ↓, s. 142.
  13. Wipszycka 1994 ↓, s. 225.
  14. a b Wnętrzak 2007 ↓, s. 173.
  15. Wnętrzak 2007 ↓, s. 224.
  16. Wipszycka 1994 ↓, s. 47.
  17. Wipszycka 1994 ↓, s. 163.
  18. Wipszycka 1994 ↓, s. 155.
  19. a b Wipszycka 1994 ↓, s. 60.
  20. Por. sobór w Jerozolimie, Dz 15,5-35.
  21. Por. R. Kieckhefer, „Papacy”, w: Dictionary of the Middle Ages, 1989. ISBN 0-684-18275-0.
  22. Por. H. Leclercq, The First Council of Nicaea, w: The Catholic Encyclopedia (1913).
  23. Por. Council of Nicaea (ang.). W: Classic Encyclopedia based on the 11th edition of the Encyclopædia Britannica (1911 ed.) [on-line]. [dostęp 2010-08-20].
  24. Por.Denzinger-Schönmetzer 125-129; Por. Breviarium Fidei. Wybór doktrynalnych wypowiedzi Kościoła (BF), wyd. 3 poszerzone, I. Bokwa (red.), Poznań 2007 ISBN 978-83-7516-085-7.

Bibliografia[edytuj]

Linki zewnętrzne[edytuj]