Sobór efeski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Sobór efeski. XIX-wieczna mozaika w bazylice Notre-Dame de Fourvière w Lyonie

Sobór efeski – zgromadzenie biskupów chrześcijańskich Cesarstwa Rzymskiego zwołane przez cesarza Teodozjusza do Efezu w Azji, trwające od czerwca do sierpnia 431 roku[1]. W obradach uczestniczyło około 200 biskupów[2]. Sprawami organizacyjnymi i proceduralnymi zgromadzenia kierował cesarski komisarz Kandydian[3].

Zgromadzenie w Efezie było jedynym soborem starożytnym, którego obrady wymknęły się spod kontroli władzy państwowej[4]. Biskupi podzielili się na dwie frakcje, które zebrały się osobno i nie uznawały się nawzajem[4]. Każda z tych frakcji twierdziła, że jej obrady były właściwym soborem ekumenicznym[4]. W konsekwencji żaden z uchwalonych dokumentów nie został uznany przez cesarza i opublikowany[4]. Kilka różnych, sprzecznych ze sobą zbiorów materiałów rozpowszechniono wkrótce po zakończeniu obrad, ale dokumenty związane z soborem zostały zebrane dopiero w VI wieku[4].

Zwołanie zgromadzenia poprzedził epistolarny konflikt pomiędzy biskupem Konstantynopola Nestoriuszem a biskupem Aleksandrii Cyrylem, dotyczący prawomocności używania tytułu Matka Boża (Theotokos) wobec Marii, matki Jezusa z Nazaretu[1]. Spór teologiczny między biskupami dotyczył w istocie problemu, w jaki sposób to, co pochodzi od Boga i to, co jest z człowieka, zostało połączone w osobie Jezusa Chrystusa. W historiografii konflikt ten nazywa się sporem chrystologicznym[5]. Spory chrystologiczne późnej starożytności są analizowane we współczesnej nauce pod kątem tak zwanego rozwoju oscylującego – od nacisku na boskość Chrystusa na soborze efeskim, przez potwierdzenie pełnego człowieczeństwa Jezusa na soborze chalcedońskim w roku 451, następnie z powrotem do zaakceptowania boskości Chrystusa na soborze konstantynopolitańskim w 553 roku. Podobne zwroty doktrynalne powtarzały się w średniowieczu[6].

Badania naukowe nad soborem[edytuj | edytuj kod]

Począwszy od starożytności historycy opierali swoje opowieści o Efezie na relacji Sokratesa Scholastyka[7]. Sokrates napisał o soborze w Historii Kościoła, zredagowanej w latach 40. V wieku[7]. Według relacji Scholastyka celem zgromadzenia było usunięcie z urzędu i ukaranie Nestoriusza[7]. Jak twierdził Sokrates, biskup Konstantynopola był ambitny, nadgorliwy i arogancki, nadto dążył do narzucenia własnych poglądów teologicznych całemu Kościołowi[7]. Ta narracja zdominowała badania naukowe aż po wiek XX, gdy historycy zaczęli szczegółowo analizować dokumenty soborowe[7].

Współcześni uczeni uważają, że sytuacja przed soborem oraz w trakcie obrad była o wiele bardziej złożona i niebezpieczna, niż przedstawił to Sokrates[7]. Spór, który był początkowo dyskusją teologiczną, przekształcił się bowiem w bardzo poważny konflikt polityczny[8]. Konflikt ten eskalował w kilku prowincjach[9]. Dążenia tych prowincji do uzyskania autonomii od władzy centralnej w Konstantynopolu, ich odrębne tradycje narodowe i intelektualne, a także ambicje lokalnych przywódców[10], doprowadziły do konfrontacji, która zagrażała integralności Cesarstwa Rzymskiego[8].

Zgromadzenie w Efezie to pierwszy sobór ekumeniczny, którego dokumentacja w dużej części zachowała się do czasów współczesnych[11]. Dokumentacja ta obejmuje protokoły, transkrypcje zapisów stenograficznych obrad oraz wiele innych dokumentów w różnych gatunkach literackich – przede wszystkim sprawozdań poszczególnych uczestników oraz listów biskupów i cesarza[11].

Podział biskupów na dwie rywalizujące i obradujące osobno frakcje wpłynął na sposób wytworzenia oraz zawartość poszczególnych dokumentów[11]. Dlatego nigdy nie opublikowano oficjalnych akt soboru[11]. Natomiast konflikt, który wybuchł po zgromadzeniu i trwał przez następne stulecia, zaowocował zbieraniem różnorodnych materiałów z Efezu. Materiały te zostały ułożone w VI wieku w kilka tzw. kolekcji[11]. Zapisano je w językach greckim lub łacińskim[12]. Właśnie te kolekcje zwyczajowo nazywano później aktami soboru[12].

Redaktorzy kolekcji nie chcieli kończyć pracy na opisie podziałów wśród biskupów i potwierdzeniu braku oficjalnie zatwierdzonych uchwał[13]. Dlatego dodali do akt dokumenty, które zapisano podczas negocjacji toczonych już po zakończeniu obrad[13]. Kolekcje zawierają materiały wytworzone przynajmniej do roku 433[13].

Różne dokumenty z kolekcji wydawano od XVI wieku[12]. W latach 1922–1930 zachowane kolekcje zebrał i wydał krytycznie niemiecki filolog klasyczny Eduard Schwartz(niem.)[12]. Podczas swoich badań Schwartz odnalazł wiele dotąd nieznanych manuskryptów[14]. Jego ośmiotomowa edycja[14] jest uważana za jedną z najbardziej monumentalnych prac w dziejach historiografii starożytności[12].

Według badań Schwartza zachowało się pięć kolekcji łacińskich i trzy kolekcje greckie[15]. Dokumenty zostały oryginalnie zapisane w języku greckim[16]. Jednak w kolekcjach część dokumentów występuje wyłącznie w wersji łacińskiej[15]. Wiadomo, że na sali w Efezie obecni byli tłumacze, którzy na bieżąco przekładali przebieg obrad na potrzeby biskupów Zachodu[16]. Nie jest jasne, czy podczas obrad sporządzono wersje łacińskie dokumentów, czy też teksty włączone do kolekcji są późniejszymi tłumaczeniami[16].

Kilka dokumentów, skądinąd nieznanych, odnaleziono w XX wieku w manuskryptach zapisanych w językach syryjskim, ormiańskim i gyyz[12]. Są to głównie mowy i korespondencja związana z soborem[12]. Zachowały się także fragmenty zbioru dokumentów[17], zwanego Aktami Efezu, zapisanego w języku koptyjskim[18]. Zbiór został zredagowany w drugiej połowie V wieku w Egipcie i był w większości tłumaczeniem z języka greckiego[18]. Zamieszczono w nim kilka dokumentów, które nie zostały włączone do kolekcji[17]. Ponieważ starożytny, koptyjski manuskrypt Akt Efezu został uszkodzony, zawiera on relacje tylko z części obrad[17]. Manuskrypt ten został odnaleziony i wydany przez rosyjskiego historyka Wasilija Bołotowa(ros.) w 1892 roku[18].

Okoliczności zwołania soboru[edytuj | edytuj kod]

Ichthys w ruinach starożytnego Efezu

Najwcześniejsze wydarzenia, które doprowadziły do konfliktu, pozostają niejasne[10]. Zachowane źródła historyczne są nieliczne, stosunkowo późne i zawierają stronnicze relacje[10].

Zimą 428 roku zmarł biskup Konstantynopola Syzyniusz[7]. Przez następne trzy miesiące nie zdołano wyłonić następcy zmarłego[7]. W Konstantynopolu trwały walki frakcyjne, a rozłam w Kościele przeniósł się na niepokoje społeczne wyrażane w demonstracjach ulicznych[7]. Interweniować musiał cesarz[19]. Po uspokojeniu sytuacji w mieście, Teodozjusz zdecydował się sprowadzić do stolicy człowieka z zewnątrz, niezaangażowanego w spór[19]. Wybór cesarza padł na Syryjczyka Nestoriusza, diakona z Antiochii[19]. Nie wiadomo, skąd Teodozjusz znał nominata i dlaczego zdecydował się powierzyć mu to ważne stanowisko[19]. 10 kwietnia 428 roku Nestoriusz uroczyście objął urząd biskupa Konstantynopola[19].

Polityka Teodozjusza skupiała się na pogłębieniu integracji i zdolności mobilizacyjnych Cesarstwa, które musiało odpierać najazdy Germanów, Hunów i Persów[20][21]. W tym celu cesarz rozszerzył i wzmocnił koncentrację władzy administracyjnej i wojskowej w Konstantynopolu[19]. Jednym z elementów tej polityki było powierzenie zwierzchnictwa nad Kościołem Cesarstwa biskupowi stolicy[21]. W Nestoriuszu cesarz znalazł dogodnego partnera[19]. Natomiast dla Nestoriusza jedynym oparciem w Konstantynopolu byli Teodozjusz i jego dwór[19].

Istota sporu[edytuj | edytuj kod]

Dla chrystologii Cyryla punktem wyjścia było istniejące odwiecznie Słowo, które stało się ciałem – jak opisuje Jezusa prolog Ewangelii Janowej 1,14. Cyryl określał Słowo greckimi terminami: hypostazis i fyzis, traktując je zamiennie. Słowo przyjęło ciało, tworząc jedność, jedną hipostazę, czyli fyzis, zachowując jednocześnie niezmienioną naturę ludzką.

Chrystologia Szkoły antiocheńskiej kształtowała się w konfrontacji z apolinaryzmem, dlatego jej punktem wyjścia była konkretna, pełna osobowość ludzka Chrystusa, określana terminem prosopon (osoba). Chrystus człowiek, prosopon, złączył się z Bóstwem Słowa. Podkreślano dwoistość tego, co składało się na tajemnicę Chrystusa.

Zgodnie z tą dualistyczną wizją osoby Chrystusa, Nestoriusz, w ślad za Diodorem z Tarsu i Teodorem z Mopswestii, zbyt daleko zaszedł w rozdzielaniu w Zbawicielu dwóch rzeczywistości: boskiej i ludzkiej. Z jego ujęć wynikało jakoby w Chrystusie były dwa podmioty: Syna Boga (Słowo) i syna człowieka (Jezus Mesjasz, syn Maryi). Z tego względu nie dopuszczał, by nazywano Maryję Bożą RodzicielkąTheotokos. Pozwalał zwracać się do niej jedynie jako do Matki Chrystusa (Mesjasza)Chrystotokos, uznając, że Maryja zrodziła jedynie człowieczeństwo Jezusa[22].

Zwołanie soboru[edytuj | edytuj kod]

Różnice ujęć teologicznych stały się powodem nieporozumień, które poruszyły niemal całe wschodnie cesarstwo. Oto wydarzenia, które doprowadziły do zwołania soboru[23]:

  • 428 r.
    • 10 kwietnia – Nestoriusz został patriarchą Konstantynopola. Głosił kazania przeciwko tytułowi Maryi Theotokos. Cyryl z Aleksandrii wystąpił przeciw temu w dorocznym Liście Wielkanocnym, wysłał także osobny list do mnichów egipskich
  • 429 r.
    • pod koniec lata – Cyryl napisał list do Nestoriusza (list 2) i dostał odpowiedź od niego (list 3 w kolekcji listów Cyryla)
  • 430 r.
    • styczeń lub luty – Cyryl napisał drugi list do Nestoriusza (list 4)
    • 15 czerwca – Nestoriusz wysłał list z odpowiedzią Cyrylowi
    • 11 sierpnia – synod rzymski zwrócił się do patriarchy Konstantynopola Nestoriusza wymagając, by sprostował swoje nauczanie w ciągu 10 dni (list Celestyna, 11-14)
    • początek listopada – w Aleksandrii odbył się synod poświęcony błędom Nestoriusza; została wysłana delegacja, która zawiozła list do Konstantynopola z 12 anatematyzmami sformułowanymi przez Cyryla (List 17)[24]
    • 19 listopada – cesarz Teodozjusz II, by przywrócić pokój w cesarstwie i w Kościele, zwołał sobór do Efezu na dzień 7 czerwca 431 r.; list zwołujący, w którym poleca, by z każdej prowincji kościelnej przybyło kilku przedstawicieli, wysłał Cyrylowi i innym metropolitom[25]

Przebieg soboru[edytuj | edytuj kod]

Wbrew poleceniu cesarza, wyrażonemu w liście zwołującym sobór, Cyryl przywiózł ze sobą na ten sobór ok. 50 biskupów i w ten sposób prowincja aleksandryjska była znacznie lepiej reprezentowana niż inne. Biskup Aleksandrii przybył do Efezu przed 7 czerwca, zgodnie z ustaloną przez cesarza datą[26]. Niektórzy biskupi jednak, wśród których był biskup Antiochii Jan, opóźnili ze względów taktycznych swoje przybycie. Po dwóch tygodniach oczekiwania, 22 czerwca Cyryl rozpoczął pierwszą sesję soborową. Błędy Nestoriusza zostały potępione już w trakcie tej pierwszej sesji. Spóźnieni Ojcowie przybyli po czterech dniach. Wobec zastanej sytuacji zorganizowali osobną sesję, tzw. kontr-synod, pod przewodnictwem patriarchy Antiochii Jana i złożyli z kolei Cyryla z godności biskupa Aleksandrii, a także popierającego go biskupa Memmona z Efezu. 10 lipca 431 do Efezu przybyli legaci biskupa Rzymu, którzy zgodnie z wolą Celestyna I poparli Cyryla składając podpisy pod postanowieniami soboru, który on otworzył[27][28].

Podstawowe wydarzenia związane z przebiegiem soboru w 431 r.[23]:

7–15 maja
Papież Celestyn wysłał trzech legatów na sobór: byli to biskupi Arkadiusz i Projektus, oraz prezbiter Filip. Wysłał przez nich listy do soboru, do cesarza Teodozjusza oraz do Cyryla. Teodozjusza prosił, by nie pozwolił zakłócać pokoju Kościoła. Cyrylowi radził, by był bardziej umiarkowany (listy 16-19).
22 czerwca – 1 sesja soborowa
Cyryl przybyły zgodnie z poleceniem Cesarza przed 7 czerwca, wbrew protestom obecnych biskupów wschodnich, rozpoczął sobór pod nieobecność spóźnionych biskupów, m.in. Jana, patriarchy Antiochii. Ogłoszono potępienie Nestoriusza.
26 czerwca
Kontr-synod biskupów wschodnich po przewodnictwem biskupa Jana z Antiochii. Ogłoszono odsunięcie od posługi biskupiej Cyryla oraz biskupa Efezu, Memmona.
10 lipca – 2 i 3 sesja soborowa
Przybyli legaci papiescy z Rzymu. Odczytano i uroczyście wyrażono aprobatę dla listu papieża Celestyna.
16–17 lipca – 4 i 5 sesja soborowa
Anulowanie potępienia Cyryla i Memmona. Jan z Antiochii, odmówił wzięcia udziału, mimo zaproszenia. Sobór odczytał projekt listu do Papieża, napisany przez Cyryla. List został uroczyście zatwierdzony i wysłany do papieża, wysłano także list do cesarza. W liście ułożonym przez Cyryla czytamy:

Natura (fyzis) Słowa nie doznała żadnej zmiany, stając się ciałem (por. J 1,14). Słowo zjednoczyło się na zasadzie hipostazy z ciałem, ożywianym przez duszę rozumną. Zostało nazwane Synem Bożym, nie ze względu na wolę lub upodobanie, lub przyjęcie prosopon. Różne natury spotkały się w jedności prawdziwej i z dwóch [jest] wyłącznie jeden Chrystus, jeden Syn. Różnica natur nie została usunięta przez zjednoczenie, lecz niewysłowione spotkanie boskości i człowieczeństwa urzeczywistnia dla nas jednego Chrystusa. Słowo osobiście narodziło się z Dziewicy, ponieważ przyswoiło sobie naturę własnego ciała. Cierpiała nie natura Słowa, lecz ponieważ Jego własne ciało cierpiało, można powiedzieć, że Słowo cierpiało i umarło za nas. Mówimy o jednym Chrystusie i Zbawicielu, nie dlatego, że uwielbiamy człowieka razem ze Słowem, lecz uwielbiamy wyłącznie jednego i tego samego Chrystusa. Odrzucenie zjednoczenia na zasadzie hipostazy, to powrót do mówienia o dwóch synach. Pismo Święte nie mówi, że połączyło się z prosopon (osobą) człowieka, lecz że stało się ciałem. Także Ojcowie nazywają Maryję, Bogarodzicą (Theotokos)[29][30].

22 lipca – 6 sesja soborowa
Odczytanie i potwierdzenie symbolu nicejsko-konstantynopolskego. Zakaz nauczania czegoś odmiennego od wiary wyrażonej w tym symbolu.
Początek sierpnia
Teodozjusz II rozwiązał sobór.
3 września
Nestoriusz został odesłany do klasztoru w Antiochii.

Trudny dialog po zamknięciu soboru[edytuj | edytuj kod]

Sobór zamknięto, ale spór trwał dalej. Schizma trwała jeszcze dwa lata. Żadna ze stron nie chciała ustąpić uciekając się do przeróżnych sposobów i metod (nie zawsze bez zarzutu) dla utwierdzenia swoich racji oraz zjednania Teodozjusza II. Dzięki mediacjom greckiego biskupa Akacjusza z Beroe i syryjskiego biskupa Pawła z Emezy udało się pogodzić zwaśnione strony.

Ostatecznie w 433 następca Celestyna, który zmarł 27 lipca 432 r., Sykstus III zatwierdził postanowienia soboru otwartego przez Cyryla z Aleksandrii uznając go soborem powszechnym[31][25]. Cyryl podpisał wyznanie wiary ułożone przez Jana z Antiochii, a Nestoriusz skazany został na wygnanie z Konstantynopola. Cesarz Teodozjusz nie zgadzał się z jego potępieniem aż do soboru chalcedońskiego, który potwierdził orzeczenia soboru w Efezie dotyczące nauczania Nestoriusza.

Ekumeniczny i doktrynalny charakter soboru[edytuj | edytuj kod]

Według P.-Th. Camelot OP, mimo iż przebieg soboru od strony ludzkiej, ze względu na rozgrywki polityczne na poziomie kościelnym, jak i państwowym, może wzbudzać wątpliwości, należy unikać zbyt arbitralnych uproszczeń. Takiej pokusie uległ Louis Duchesne, który w swej Histoire ancienne de l’église (Historia starożytna Kościoła), nie ukrywał sympatii wobec Nestoriusza, czyniąc go ofiarą „tragedii” wyreżyserowanej przez „faraona” z Aleksandrii[32]. Następujące fakty przemawiają za tym, że właśnie obrady soboru pod przewodnictwem Cyryla, a nie kontr-synodu Jana z Antiochii były właściwym soborem: Cyryl działał mając mandat papieski. Legaci papieża Celestyna zaraz po przybyciu stanęli po stronie Cyryla, przekazując mu listy papieskie i zapewniając swą obecnością ekumeniczny charakter tego zgromadzenia. Charakteru tego nie miał kontr-sobór. To sobór Cyryla, a nie kontr-sobór prowadził korespondencję z papieżem i to jego przebieg i postanowienia zostały potwierdzone przez Sykstusa III. Również dla papieża Leon Wielkiego, a następnie soboru chalcedońskiego, sobór Cyryla był soborem powszechnym. W Chalcedonie stwierdzono:

Odnośnie do tego, co zostało stwierdzone przeciw Nestoriuszowi przez pierwszy sobór efeski, któremu przewodniczył Cyryl, świętej pamięci... Zachowujemy zarządzenia i wszystkie formuły wiary świętego Synodu, który miał miejsce w Efezie, pod autorytetem świętej pamięci Celestyna z Rzymu i Cyryla z Aleksandrii[33].

Sobór, poza stwierdzeniem błędności nauczania Nestoriusza, nie wydał osobnych orzeczeń dogmatycznych. Jednak odczytanie listu Cyryla w czasie 4 i 5 sesji, oraz wyznania wiary nicejsko-konstantynopolskiego, było jednoznacznym opowiedzeniem się za tym, czego bronił Cyryl: jednością Osoby Chrystusa-Słowa, które przyjęło ludzką naturę, a w konsekwencji uznanie tytułu Theotokos za zgodny z wyznaniem wiary soboru nicejskiego (325 r.)[30].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Pietras 2002 ↓, s. 99.
  2. Graumann 2022 ↓, s. 621–622.
  3. Wipszycka 1994 ↓, s. 214.
  4. a b c d e Graumann 2022 ↓, s. VII.
  5. Wipszycka 1994 ↓, s. 205.
  6. Meyendorff 1984 ↓, s. 1995.
  7. a b c d e f g h i Graumann 2022 ↓, s. 19.
  8. a b Russell 2000 ↓, s. 39.
  9. Graumann 2022 ↓, s. 26.
  10. a b c Graumann 2022 ↓, s. 30.
  11. a b c d e Graumann 2022 ↓, s. 1.
  12. a b c d e f g Graumann 2022 ↓, s. 2.
  13. a b c Graumann 2022 ↓, s. 619.
  14. a b Graumann 2022 ↓, s. 3.
  15. a b Graumann 2022 ↓, s. 5.
  16. a b c Graumann 2022 ↓, s. 4.
  17. a b c Graumann 2022 ↓, s. 630.
  18. a b c Graumann 2022 ↓, s. 629.
  19. a b c d e f g h Graumann 2022 ↓, s. 20.
  20. Wessel 2004 ↓, s. 36.
  21. a b Graumann 2022 ↓, s. 27.
  22. Por. Les antécédents doctrinaux et spirituels du Concile. W: P.-Th. Camelot OP: Éphèse et Chlcédoine. s. 13–24.
  23. a b Por. Chronologie. W: P.-Th. Camelot OP: Éphèse et Chlcédoine. s. 236–237.
  24. Por. Nestorius et saint Cyrille. W: P.-Th. Camelot OP: Éphèse et Chlcédoine. s. 25–43.
  25. a b Por. Le Concile d’Éphèse. W: P.-Th. Camelot OP: Éphèse et Chlcédoine. s. 44–60.
  26. Chronologie. W: P.-Th. Camelot OP: Éphèse et Chlcédoine. Paryż: Éditions de L’Orante, 1962, s. 236–237, seria: Histoire des Conciles Oecumeniques, 2.
  27. B. Altaner, A. Stuiber: Patrologia: życie, pisma i nauka Ojców Kościoła. Warszawa: IW PAX, 1990, s. 388–393. ISBN 83-211-1079-7.
  28. E. Stanula: Wstęp. W: Św. Cyryl Aleksandryjski: Wykład prawdziwej wiary, W obronie tytułu Bogarodzica, Homilie Efeskie. W. Kania (tłumaczenie), E. Stanula (wstęp i oprac.), S. Kalinkowski (oprac.). Warszawa: ATK, 1980, s. 14, seria: PSP 18.
  29. PG 77, 44-49; Acta Conciliorum Oecumenicorum I,1,1,25-28 (Berlin 1914).
  30. a b Le dogme d’Éphèse. W: P.-Th. Camelot OP: Éphèse et Chlcédoine. s. 61–75.
  31. Zob. PL 50, 583-589.
  32. Histoire ancienne de l’église, III, rozdz. 10.
  33. Orzeczenie Chalcedonu, Acta Conciliorum Oecumenicorum (ACO),II,1.2.127, E. Schwartz (red.), Berlin 1914n.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Dokumenty soborów powszechnych: tekst grecki, łaciński, polski. Arkadiusz Baron, Henryk Pietras (układ i opracowanie). T. 1 – Nicea I, Konstantynopol I, Efez, Chalcedon, Konstantynopol II, Konstantynopol III, Nicea II (325-787). Kraków: Wydawnictwo WAM, 2002. ISBN 83-7097-928-9.
  • Thomas Graumann: The Council of Ephesus of 431. Documents and Proceedings. Richard Price (tłumaczenie dokumentów). Liverpool: Liverpool University Press, 2022. ISBN 978-1-78962-148-8. OCLC 1317686546.
  • John Meyendorff: Teologia bizantyjska. Historia i doktryna. Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax, 1984. ISBN 83-211-0451-7.
  • Susan Wessel: Cyril of Alexandria and the Nestorian Controversy: The Making of a Saint and of a Heretic. Oxford: Oxford University Press, 2004, seria: Oxford Early Christian Studies. ISBN 978-0199268467.
  • Norman Russell: Cyril of Alexandria. London, New York: Routledge, 2000, seria: The Early Church Fathers. ISBN 0-415-18250-6.
  • Ewa Wipszycka: Kościół w świecie późnego antyku. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1994, seria: Rodowody Cywilizacji. ISBN 83-06-02353-6.
  • P.-Th. Camelot OP: Éphèse et Chalcédoine. Paryż: Éditions de L’Orante, 1962, s. 257, seria: Histoire des Conciles Oecumeniques, 2.
  • B. Altaner, A. Stuiber: Patrologia: życie, pisma i nauka Ojców Kościoła. Warszawa: IW PAX, 1990, s. 388–393. ISBN 83-211-1079-7.
  • Breviarium fidei. Wybór doktrynalnych wypowiedzi Kościoła. Stanisław Głowa, Ignacy Bieda. Poznań: Księgarnia św. Wojciecha, 1998. ISBN 83-7015-360-7.