Wietnam

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Cộng Hòa Xã Hội Chủ Nghĩa Việt Nam
Socjalistyczna Republika Wietnamu
Flaga Wietnamu
Godło Wietnamu
Flaga Wietnamu Godło Wietnamu
Dewiza: (wiet.) Ðộc lập – Tự do – Hạnh phúc
(Niezależność – Wolność – Szczęście)
Hymn: Tiến Quân Ca
Położenie Wietnamu
Język urzędowy wietnamski
Stolica Hanoi
Ustrój polityczny republika socjalistyczna
Głowa państwa prezydent Trương Tấn Sang
Szef rządu premier Nguyễn Tấn Dũng
Powierzchnia
 • całkowita
 • wody śródlądowe
66. na świecie
331 212[1][2] km²
4200 km² (1,27%)
Liczba ludności (2013)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia
 • narody i grupy etniczne
15. na świecie
90 000 000[1]
272[1] osób/km²
54
PKB (2013)
 • całkowite 
 • na osobę

170,6 mld[3] USD
1902[3] USD
PKB (PSN) (2013)
 • całkowite 
 • na osobę

359,8 mld[3] USD
4012[3] USD
Jednostka monetarna đồng (VND)
Niepodległość
 - ogłoszona
 - autonomia
 - uznana
od Francji
2 września 1945
6 marca 1946
21 lipca 1954
Strefa czasowa UTC +7
Kod ISO 3166 VN
Domena internetowa .vn
Kod samochodowy VN
Kod samolotowy VN
Kod telefoniczny +84
Mapa Wietnamu
Region Wietnamu

Wietnam (oficjalnie: Socjalistyczna Republika Wietnamu, wiet.: Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam wymowa i) − państwo w Azji Południowo-Wschodniej, leżące na Półwyspie Indochińskim. Graniczy z Chinami, Laosem i Kambodżą. Z liczbą ludności ponad 90 mln[2][1] jest piętnastym co do wielkości populacji państwem świata.

Ustrój polityczny[edytuj | edytuj kod]

Republika socjalistyczna. Konstytucja z 15 kwietnia 1992 roku.

Zgromadzenie Narodowe składa się z 498 posłów (458 członków Komunistycznej Partii Wietnamu, 40 posłów niezależnych). Powołuje rząd i prezydenta.

Według Amnesty International rządząca partia stosuje masowe represje wobec opozycji, ograniczona jest wolność słowa i zgromadzeń[4]. Według uciekinierów więźniowie są wykorzystywani do pracy przymusowej, której eksport jest jednym z głównych źródeł dochodów partii. Powszechne są naruszenia praw pracowniczych i praw człowieka[5].

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

Wietnam podzielony jest na 58 prowincji (wiet. tỉnh), które dzielą się na dystrykty (huyện), miasta prowincjonalne (thành phố trực thuộc tỉnh) oraz miasta (thị xã). Obok prowincji w Wietnamie istnieje 5 kontrolowanych centralnie miast wydzielonych (thành phố trực thuộc trung ương) o statusie równym prowincji.

Prowincje oraz miasta wydzielone pogrupowane są na 8 regionów:

Geografia[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Geografia Wietnamu.

Powierzchnia Wietnamu wynosi około 331 210 km². Długość granic kraju to 4639 km. Najwyższą górą jest Phan Xi Păng 3143 m n.p.m., najdłuższa rzeka to Rzeka Czerwona (450 km na terytorium Wietnamu).

Klimat[edytuj | edytuj kod]

Ze względu na znacznie rozciągnięty w kierunku południkowym kształt terytorium i specyficzne ukształtowanie terenu w Wietnamie wyróżnia się kilka stref klimatycznych. Według klasyfikacji klimatu Köppena klimat Tonkinu zalicza się do wilgotnych podzwrotnikowych. W Wietnamie środkowym na północ od przełęczy Hải Vân i na południu kraju (półwysep Cà Mau, delta Mekongu) występuje klimat zwrotnikowy wilgotny, w odmianie monsunowej. Klimat Wietnamu Środkowego, na południe od przełęczy Hải Vân, zalicza się do klimatu zwrotnikowego z porą suchą i deszczową (typ sawanna).

Długość granic[edytuj | edytuj kod]

  • całkowita: 4639 km[2]
    • z Kambodżą 1228 km
    • z Chinami 1281 km
    • z Laosem 2130 km

Największe miasta[edytuj | edytuj kod]

Rzeki[edytuj | edytuj kod]

Masywy górskie[edytuj | edytuj kod]

Historia[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze protopaństwo wietnamskie powstało w I tysiącleciu p.n.e. na północy Wietnamu. Văn Lang założone zostało przez plemiona Lac Viet. W drugiej połowie III wieku p.n.e. Văn Lang podbite zostało przez lud Tay Au i włączone do sąsiedniego królestwa Au Lac. Au Lac upadło w drugim wieku przed naszą erę gdy zostało podbite przez dynastię Qin z Chin. Na skutek podboju Wietnamczycy znaleźli się w cywilizacyjnym kręgu Chin. W okresie rządów chińskich doszło do kilku powstań które w VII wieku naszej ery poskutkowało czasowym odrodzeniem się państwowości wietnamskiej. W X wieku Wietnamczycy wyzwolili się spod chińskiego państwa i utworzyli odrębne państwo Dai Co Viet które zdołało ochronić swoją niepodległość przed Chinam i narzucić panowanie Czampie. W XIII wieku Wietnam odparł najazdy mongolskie. Na początku XV wieku kraj został na krótko zajęty przez Chińczyków którzy opuścili kraj na skutek powstania. Od początku XVI wieku umacniały się w Wietnamie wpływy europejskie. W połowie XIX wieku Francja przypuściła atak na Wietnam a pod koniec wieku kraj wraz z Kambodża i Laosem został włączony w skład Indochin Francuskich. Po I wojnie światowej nasiliły się tendencje niepodległościowe. W 1927 roku powstała związana z Kuomintangiem Narodowa Partia Wietnamu w 1930 roku Komunistyczna Partia Wietnamu na czele której przez wiele lat stał Hồ Chí Minh. W 1930 roku doszło do nieudanego antyfrancuskiego powstania. Po nieudanym powstaniu przewagę w ruchu antykolonialnym zyskali komuniści[6].

W czasie II wojny światowej kolaboracyjny względem III Rzeszy rząd Francji Vichy zawarł porozumienie z Japonią na mocy którego w 1940 roku zezwolono na stacjonowanie wojsk japońskich na północy Wietnamu. W 1941 roku rozszerzono japońską kontrolę wojskową na cały obszar Indochin, zachowano przy tym francuską administrację kolonialną. W tym samym roku z inicjatywy Hồ Chí Minha powołano niepodległościową organizację partyzancko-polityczną Việt Minh która zdobyła wsparcie ze stron Chin i Stanów Zjednoczonych. W 1945 roku Việt Minh zorganizował ogólnonarodowe powstanie antyjapońskie w wyniku którego utworzony przez ruch oporu Komitet Wyzwolenia Narodowego Wietnamu ogłosił utworzenie Demokratycznej Republiki Wietnamu. 6 marca 1946 roku w Paryżu, rząd Demokratycznej Republiki Wietnamu i Republiki Francuskiej podpisały porozumienie, uznając Wietnam Północny za państwo wolne, z własnym rządem, parlamentem i wojskiem, ale stanowiące część indochińskiej Unii Francuskiej[7]. Na południu kraju z kolei Francja przywróciła swoją administrację[8]. Po wkroczeniu wojsk francuskich do Hanoi doszło do incydentu pomiędzy żołnierzami francuskimi a wietnamskimi w Hajfongu, efektem czego było wysunięcie przez Francję żądania przekazania portu. Wobec braku odpowiedzi osiem dni później wojska francuskie zajęły port siłą zabijając kilka tysięcy osób i w nocy z 19 na 20 listopada 1946 roku obaliły rząd Hồ Chí Minha. Komuniści wycofali się z miast i przystąpili do pierwszych uderzeń odwetowych[9]. Działania Francji wsparte zostały przez USA które zapewniły Francuzom nalot na pozycje Việt Minhu za pomocą bombowców. Wsparcie to nie przydało się jednak na tyle na ile spodziewali się tego Francuzi a wojska kolonialne zaczęły ponosić kolejne straty[10]. Francuskie Siły Zbrojne ustąpiły ostatecznie z północnego Wietnamu w 1954 roku po przegranej bitwie pod Điện Biên Phủ, która oznaczała koniec kolonialnego statusu Wietnamu[11][12].

 Osobny artykuł: wojna wietnamska.

Na mocy porozumień genewskich z 1954 roku Wietnam został tymczasowo podzielony wzdłuż 17. równoleżnika. Na północy powstało socjalistyczne państwo a na południu niekomunistyczne państwo pod nazwą Republika Wietnamu pod rządami marionetkowego cesarza Bảo Đạia, którego w 1955 roku odsunął od władzy jego premier Ngô Đình Diệm, stając się prezydentem z woli Amerykanów[13]. W wyniku porozumień z Genewy na rok 1956 zalecono przeprowadzenie wyborów w których rozstrzygnąć się miała przyszłość państwa. Wybory nie odbyły się jednak gdyż południowy rząd Ngô Đình Diệma wycofał się z pomysłu ich organizacji obawiając się wyborczej porażki. Umocnienie władzy przez Ngô na południu zdestabilizowało ponownie sytuacje w kraju i pod koniec lat 50. na terenie południowego Wietnamu utworzona została lewicowa partyzantka Wietkong wsparta przez komunistyczny rząd na północy. Ngô Đình Diệm nie radził sobie z postępującym rozkładem państwa a ponadto wszedł w konflikt ze stanowiącymi większość mieszkańców kraju buddystami, czego źródłem był jego fanatyczny katolicyzm[14]. Represje wobec buddystów spowodowały utratę przez Ngô poparcia Stanów Zjednoczonych. W 1963 roku CIA zorganizowało pucz w wyniku którego rząd Południa zastąpiono jeszcze bardziej uzależnionym od woli amerykańskiego rządu[15]. Utworzenie nowego rządu umożliwiło interwencję wojsk amerykańskich w Wietnamie Południowym. Wojska amerykańskie rozoczęły akcje przeciwko lewicowym partyzantom co wywołało II wojnę indochińską. Wojska amerykańskie i południowowietnamskie nie były w stanie konkurować z oddziałami Wietkongu który w 1969 roku powołał Tymczasowy Rząd Rewolucyjny Wyzwolenia Wietnamu Południowego. W 1975 roku wojna zakończyła się zwycięstwem sił Wietkongu. Przejęcie władzy na południu przez Wietkong umożliwiło w 1976 roku utworzenie zjednoczonej Socjalistycznej Republiki Wietnamu[16].

W 1978 roku wojska wietnamskie dokonały interwencji w rządzonej przez Czerwonych Khmerów w Kambodży. W wyniku interwencji Wietnamczycy obalili reżim Pol Pota jednak interwencja spowodowała pogorszenie relacji z Chinami który popierały Czerwonych Khmerów a w konsekwencji wybuch trwającej miesiąc wojny chińsko-wietnamskiej. Ciągłe konflikty osłabiły wietnamską gospodarkę co w latach 80. skłoniło rząd wietnamski do liberalnych reform gospodarczych w ramach której dokonano dekolektywizacji rolnictwa i pozwolono na zagraniczne inwestycje oraz prywatną działalność gospodarczą. W kolejnej dekadzie doszło do normalizacji stosunków z Chinami i Stanami Zjednoczonymi. W 1995 roku Wietnam został członkiem Stowarzyszenia Narodów Azji Południowo-Wschodniej[17].

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Produkt krajowy brutto[edytuj | edytuj kod]

Według danych Ministerstwa Finansów Socjalistycznej Republiki Wietnamu w 2013 roku PKB wyniósł 3.694.100 mld đồngów[18] (tj. około 174 mld USD).

Rolnictwo[edytuj | edytuj kod]

Wietnam jest drugim państwem na świecie (po Brazylii) pod względem uprawy kawy. Słynie także z upraw ryżu, herbaty, ananasów i tytoniu.

3 lutego 1994 roku USA zniosły embargo handlowe, co wpłynęło pozytywnie na wzrost produkcji i eksportu wietnamskiego na rynkach światowych.
Rybołówstwo (w 2005 r. 1,9 mln ton ryb, mięczaków i skorupiaków, z tego 1,8 mln ton złowionych na Pacyfiku)[19].
Dynamicznie rozwija się akwakultura:ryby (np.: panga, tilapia, wężogłów), krewetki, mięczaki. Eksport krewetek przyniósł wietnamskiej gospodarce narodowej w 2007 roku 1,5 mld dolarów przychodów, eksport pangi kolejne 979 mln dolarów.

Przemysł[edytuj | edytuj kod]

Wytwarzanie żelaza i stali, maszynowy, chemiczny i cementowy, obuwniczy i odzieżowy.

Siły zbrojne[edytuj | edytuj kod]

Wietnam dysponuje trzema rodzajami sił zbrojnych: siłami lądowymi, marynarką wojenną oraz siłami powietrznymi. Wojska wietnamskie liczą 412 tys. żołnierzy zawodowych oraz 5,04 mln rezerwistów. Według rankingu Global Firepower (2014) wietnamskie siły zbrojne stanowią 23. siłę militarną na świecie, z rocznym budżetem na cele obronne w wysokości 3,4 mld dolarów (USD)[20].

 Z tym tematem związana jest kategoria: Wojsko wietnamskie.

Ludność[edytuj | edytuj kod]

Wietnam jest krajem wielonarodowościowym w wyniku wielowiekowych migracji plemiennych, trwających jeszcze w XX wieku. Rdzenni Wietnamczycy (Kinh) stanowią 85% mieszkańców kraju, są ludnością zamieszkałą głównie na nizinach, o długoletniej tradycji rolniczej, osiadłą w deltach Rzeki Czerwonej i Mekongu, na nizinach nadmorskich oraz w miastach i przywiązaną do miejsca pochodzenia swoich rodów. Ponad 10% mieszkańców to grupy plemienne, zwłaszcza żyjące w górach, należące do 53 narodowości, ukształtowanych w procesach różnorodnych migracji (głównie ekonomicznych i obyczajowych), o dużej rozpiętości poziomu cywilizacyjnego. Najliczniejsze z nich to: Tày (ok. 1,5 mln osób), Thái (1,3 mln), Mường (1,1 mln) – mieszkają głównie w północnej części kraju; Chińczycy (0,9 mln) – przeważnie w miastach oraz na pograniczu chińskim; Khmerowie (1,1 mln) – w delcie Mekongu i wzdłuż granicy z Kambodżą; oraz Nung (0,9 mln), Hmong (0,7 mln), Dao (0,6 mln). Pod względem językowym[21] narodowości Wietnamu reprezentują rodziny: austroazjatycką (Kinh, Khmerowie, Mường i inne), chińsko-tybetańską (Hoa), austronezyjską (Czamowie, Gia Rai i inne). Język wietnamski należy do rodziny języków austroazjatyckich.

 Osobny artykuł: Mniejszości narodowe Wietnamu.

Religia[edytuj | edytuj kod]

Struktura religijna kraju w 2010 roku według Pew Research Center[22][23]:

 Osobny artykuł: Hòa Hảo.

Sztuki walki[edytuj | edytuj kod]

Galeria[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 General information about The Socialist Republic of Viet Nam (ang.). Ministry of Foreign Affairs of Viet Nam. [dostęp 5.04.2014].
  2. 2,0 2,1 2,2 Library. Vietnam (ang.). The World Factbook, 27.03.2014. [dostęp 5.04.2014].
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 Dane dotyczące PKB na podstawie szacunków Międzynarodowego Funduszu Walutowego na rok 2013: International Monetary Fund: World Economic Outlook Database, April 2014 (ang.). [dostęp 11-04-2014].
  4. Annual Report 2012: Vietnam. Vietnam Human Rights Network, 2012.
  5. Polsko ratuj 15 tysięcy Wietnamczyków. 2014.
  6. Wietnam. Historia.
  7. G. Esper, s. 7.
  8. P. Benken, s. 34.
  9. P. Ostaszewski, s. 42-114.
  10. John Macdonald Wielkie Bitwy Historii Agencja Wydawnicza Morex, Warszawa 1994, ISBN 83-85904-92-1, str. 196
  11. G.Esper, s.8.
  12. Wietnam. Historia.
  13. S.Karnow, s.223.
  14. Zachary Abuza, Renovating politics in contemporary Vietnam, Lynne Rienner Publishers, Boulder 2001, s. 191.
  15. Ostatnie dni dyktatorów, red. Diane Ducret, Emmanuel Hecht, Znak Horyzont, Kraków 2014, s. 76-77; Rafał Kuzak, Tyrania nie popłaca. Najbardziej makabryczne śmierci dyktatorów, "Ciekawostki historyczne", 21 lutego 2014.
  16. Wietnam. Historia.
  17. Wietnam. Historia.
  18. Estimation for year 2013. The Ministry of Finance of the Socialist Republic of Vietnam, 18.12.2013. [dostęp 5.04.2014].
  19. dane oficjalne FishStat+.
  20. Vietnam (ang.). Global Firepower. [dostęp 2014-08-17].
  21. Gordon, Raymond G., Jr. (ed.), 2005. Ethnologue: Languages of the World, Fifteenth edition. Dallas, Tex.: SIL International. Wersja internetowa: http://www.ethnologue.com/.
  22. Religious Composition by Country, in Percentages. The Pew Research Center. [dostęp 2014-06-19].
  23. Christian Population as Percentages of Total Population by Country. The Pew Research Center. [dostęp 2014-06-19].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Stanley Karnow: Vietnam: A History. Pimlico, 1994, s. 130-8. ISBN 0-7126-5965-X.
  • Najnowsza historia świata, red. A. Patek, J. Rydel, J. J. Węc, t. II. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2007, s. 86-87. ISBN 978-83-08-04050-8.
  • Nguyễn Khắc Viện: Vietnam, A long history. Hanoi: Thế Giới Publishers, 2009, s. 454-512.
  • George Esper: The Eyewitness History of the Vietnam War. New York: 1983. ISBN 0-3453-0865-4.
  • Przemysław Benken: Ofensywa Tet 1968. Warszawa: Bellona, 2010. ISBN 978-83-11-11952-9.
  • Piotr Ostaszewski: Wietnam: Najdłuższy konflikt XX wieku. Wydawnictwo DiG, 2000. ISBN 83-7181-140-3.
  • Wiesław Olszewski: Historia Wietnamu. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1991. ISBN 83-04-03550-2.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]