Sokół rudogłowy
| Falco chicquera[1] | |||
| Daudin, 1800 | |||
 Osobnik sfotografowany w Indiach | |||
.jpg) Osobnik sfotografowany w Namibii | |||
| Systematyka | |||
| Domena | |||
|---|---|---|---|
| Królestwo | |||
| Typ | |||
| Podtyp | |||
| Gromada | |||
| Podgromada | |||
| Infragromada | |||
| Rząd | |||
| Rodzina | |||
| Podrodzina | |||
| Plemię | |||
| Rodzaj | |||
| Gatunek |
sokół rudogłowy | ||
| Synonimy | |||
| |||
| Podgatunki | |||
| |||
| Kategoria zagrożenia (CKGZ)[2] | |||
 | |||
Sokół rudogłowy[3], kobczyk rudogłowy[4] (Falco chicquera) – gatunek średniej wielkości ptaka drapieżnego z rodziny sokołowatych (Falconidae). To szeroko rozpowszechniony ptak osiadły w Indiach i sąsiednich regionach, jak również w subsaharyjskiej Afryce. W Indiach lokalnie zwany turumti.
Systematyka
[edytuj | edytuj kod]Miejsce sokoła rudogłowego w rodzinie sokołowatych nie jest w pełni ustalone. Czasem za najbliżej spokrewniony gatunek podaje się drzemlika lub sokoła afrykańskiego, ale prawdopodobnie nie jest to poprawne wskazanie. W rzeczywistości może być odległym krewnym sokoła wędrownego, ale potrzebne są bardziej wnikliwe badania. W każdym razie, afrykańskie i hinduskie podgatunki bardzo różnią się między sobą i w dłuższej perspektywie czasowej ulegną oddzieleniu gatunkowemu[5]. Zwykle wyróżnia się trzy podgatunki F. chicquera[6][7][8][9]:
- sokół rudogłowy (F. chicquera chicquera) – południowo-wschodni Iran przez Indie do Bangladeszu.
- sokół rdzawoszyi (F. chicquera ruficollis) – Senegal i Gambia do zachodniej Etiopii i na południe przez wschodnią Afrykę do Zambii i północnego Mozambiku.
- F. chicquera horsbrughi – Namibia i południowy Mozambik do RPA.
Niektórzy autorzy już obecnie wydzielają podgatunki afrykańskie do osobnego gatunku o nazwie Falco ruficollis (sokół rdzawoszyi). Takie ujęcie systematyczne stosuje np. Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN)[10][11].
Morfologia
[edytuj | edytuj kod]Sokół rudogłowy to średniej wielkości drapieżca o długich skrzydłach z jasnorudym wieńcem na głowie i tej barwy karkiem. Średnia jego długość wynosi 30–36 cm, a rozpiętość skrzydeł 85 cm. Obie płcie są podobne pod względem upierzenia, ale nie rozmiarem: samiec jest mniejszy niż samica, co jest częstą prawidłowością u sokołów. Młode ptaki są płowożółte z mniej wyraźnym prążkowaniem i bardziej matową górną częścią ciała.
Dorosły afrykański sokół z podgatunku F. chicquera ruficollis ma białą część twarzową poza czarnym paskiem, przypominającym wąsy. Górne części ciała są jasnoszare z czarnymi lotkami pierwszorzędowymi i końcówką ogona. Dolne części ciała są białe i posiadają ciemne paskowanie na spodniej stronie skrzydeł, dolnych partiach piersi, brzuchu i spodniej stronie ogona. Przednia strona szyi ma płowożółte paski. Nogi i obwódka oczna są żółte. Wydają przenikliwe kek-kek-kek.
Zachodnioafrykańskie samce ważą pomiędzy 139 i 178 gramów, podczas gdy samice zwykle między 190 a 305 gramów. Poszczególne afrykańskie ptaki w południowym biegu rzeki Zambezi są odseparowane od reszty i tworzą podgatunek F. chicquera horsbrughi, ale różnice w wielkości mogą mieć charakter ciągły (przejściowy) i to wydzielenie może być niepoprawne.
Azjatycki podgatunek nominatywny F. chicquera chicquera ma rude paski przypominające wąsy. Brakuje mu rudych prążków na piersi i ma mniej rozległe paskowanie w odniesieniu do podgatunków afrykańskich.
Ekologia i zachowanie
[edytuj | edytuj kod]Zamieszkuje półpustynie, sawanny i inne suche otwarte przestrzenie z porozrzucanymi drzewami, ale również przyrzeczne lasy. Często spotyka się go siedzącego w ukryciu w koronie palmy Borassus aethiopium lub ścigającego ptaki, nietoperze i duże owady w trakcie dziarskiego lotu.
Poluje głównie o zmierzchu i o świcie pod sklepieniem drzew. Często łowy prowadzi w parach, czasem wykorzystując technikę, w której jeden ptak z pary nisko leci nad ziemią, wypłaszając małe ptaki. Drugi w tym czasie lata wyżej i chwyta ofiary wylatujące z ukrycia.
Ptaki te zajmują stare gniazda po ptakach krukowatych lub innych ptakach drapieżnych[8]. Samica może też składać od 3 do 5 jaj w zakamarkach korony drzewa palmowego.
Status zagrożenia
[edytuj | edytuj kod]IUCN uznaje sokoła rudogłowego za gatunek bliski zagrożenia (NT – near threatened)[2], natomiast sokoła rdzawoszyjego, którego uznaje za osobny gatunek, zalicza do kategorii „najmniejszej troski” (LC – least concern)[10]. Trend liczebności populacji obu tych taksonów uznaje się za spadkowy[2][10].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Falco chicquera, [w:] Integrated Taxonomic Information System (ang.).
- ↑ a b c Falco chicquera, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species (ang.).
- ↑ Systematyka i nazewnictwo polskie za: P. Mielczarek & M. Kuziemko: Plemię: Falconini Leach, 1819 (Wersja: 2024-06-20). [w:] Kompletna lista ptaków świata [on-line]. Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego. [dostęp 2025-12-13].
- ↑ P. Mielczarek & W. Cichocki. Polskie nazewnictwo ptaków świata. „Notatki Ornitologiczne”. Tom 40. Zeszyt specjalny, s. 53, 1999. ISSN 0550-0842.
- ↑ Wink et al. (1998), Wink & Saurer-Gürth (2000)
- ↑ F. Gill, D. Donsker & P. Rasmussen (red.): Seriemas, falcons. IOC World Bird List (v15.1). [dostęp 2025-12-13]. (ang.).
- ↑ Red-necked Falcon (Falco chicquera). IBC: The Internet Bird Collection. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-03-05)]. (ang.).
- ↑ a b Species account: Red-necked Falcon Falco chicquera. [w:] Global Raptor Information Network [on-line]. The Peregrine Fund, 2010-09-13. [zarchiwizowane z tego adresu (2025-01-26)]. (ang.).
- ↑ AviList Core Team, AviList: The Global Avian Checklist, v2025, 2025, DOI: 10.2173/avilist.v2025 (ang.).
- ↑ a b c BirdLife International, Falco ruficollis, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species 2024 [dostęp 2025-12-13] (ang.).
- ↑ HBW and BirdLife International, Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 10 [online], październik 2025 [dostęp 2025-12-13].
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Barlow, Clive (1997): A field guide to birds of The Gambia and Senegal. Pica Press, Nr. Robertsbridge (East Sussex). ISBN 1-873403-32-1.
- Grimmett, Richard; Inskipp, Carol, Inskipp, Tim & Byers, Clive (1999): Birds of India, Pakistan, Nepal, Bangladesh, Bhutan, Sri Lanka, and the Maldives. Princeton University Press, Princeton, N.J. ISBN 0-691-04910-6.
- Kemp, Alan C.; Kemp, Meg & Hayman, Peter (2001): Birds of Prey of Africa and its Islands. Struik, Capetown. ISBN 1-86872-732-7.
- M. Wink, H. Sauer-Gürth, Advances in the molecular systematics of African raptors, [w:] Chancellor, R.D. & Meyburg, B.-U., Raptors at Risk, Berlin/Blaine: WWGBP/Hancock House, 2000, s. 135–147 [zarchiwizowane 2022-06-17].
- Michael Wink, I. Seibold, F. Lotfikhah, W. Bednarek, Molecular systematics of holarctic raptors (Order Falconiformes), [w:] Chancellor, R.D., Meyburg, B.-U. & Ferrero, J.J. (red.), Holarctic Birds of Prey, Adenex & WWGBP, 1998, s. 29–48 [zarchiwizowane 2022-06-14].
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Zdjęcia i nagrania audiowizualne. [w:] eBird [on-line]. Cornell Lab of Ornithology. (ang.).