To jest dobry artykuł

Solaris Urbino

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Solaris Urbino
Solaris Urbino 12, Toruń.jpg
Solaris Urbino 12 III generacji w Toruniu
Dane ogólne
Producent Solaris Bus & Coach
Premiera 1999
Lata produkcji od 1999
Miejsce produkcji Polska Bolechowo-Osiedle
Poprzednik Neoplan N4016
Neoplan N4020
Neoplan N4021
Pokrewne Solaris Trollino
Solaris Valletta
Solaris InterUrbino 12
Podobne MAN Lion’s City
Mercedes-Benz Citaro
Ursus City Smile
Dane techniczne
Typy nadwozia Niskopodłogowy lub niskowejściowy autobus miejski
Portal Portal Komunikacja miejska

Solaris Urbino – seria niskopodłogowych autobusów miejskich i niskowejściowych autobusów podmiejsko-międzymiastowych produkowana od 1999 r. przez polskie przedsiębiorstwo Solaris Bus & Coach S.A. z Bolechowa koło Poznania. Napęd stanowią klasyczne silniki wysokoprężne lub na paliwa alternatywne (gaz CNG i biogaz, napęd hybrydowy oraz elektryczny). W 2014 r. podczas targów IAA w Hanowerze oraz w Polsce w czasie Transexpo w Kielcach odbyła się premiera pojazdów czwartej generacji, która do produkcji weszła w 2015 r. Solaris Urbino 12 electric jako pierwszy polski autobus został nagrodzony tytułem Autobus Roku 2017. Solaris Urbino jest obecnie najpopularniejszym pod względem sprzedaży modelem autobusów miejskich w Polsce, a także jednym z najpopularniejszych w Europie.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Geneza[edytuj | edytuj kod]

W 1994 r. Krzysztof Olszewski założył w Bolechowie-Osiedlu koło Poznania spółkę Neoplan Polska na potrzeby wygranego przetargu na dostawę 72 niskopodłogowych autobusów miejskich dla MPK Poznań. W Bolechowie rozpoczęto budowę nowej fabryki autobusów miejskich, a 22 marca 1996 r. z linii montażowej zjechał pierwszy autobus. Neoplan Polska produkował modele na licencji niemieckiego przedsiębiorstwa NeoplanN4009, N4016, N4020 oraz N4021. Już rok później Neoplan Polska dostarcza 40% wszystkich niskopodłogowych autobusów na rynku polskim. W 1998 r. zaprezentowano bazujący na N4016 model K4016TD oraz jego krótszą wersję Neoplan K4010TD. Były to pierwsze autobusy zaprojektowane od podstaw przez przedsiębiorstwo Olszewskiego. Pojazdy te uzyskały handlową nazwę Olibus. Wprowadzono także zielonego jamnika jako graficzny symbol pojazdów Neoplan Polska[1][2].

I generacja[edytuj | edytuj kod]

Pierwszy autobus z gamy Urbino zjechał z linii produkcyjnej w Bolechowie w połowie 1999 r. Był to Solaris Urbino 12 (prototypowy egzemplarz trafił w 2000 r. do przedsiębiorstwa ForBus z Bydgoszczy[3]), w drugiej połowie roku zadebiutowały dwa kolejne modele Solaris Urbino 15 (dla MZA Warszawa[4]) i Solaris Urbino 18 (dla PKA Gdynia[5]), zaś w 2000 r. dołączył ostatni najkrótszy autobus z rodziny – Solaris Urbino 9 (trafił do ZKM Sochaczew). Zostały one zaprojektowane w przedsiębiorstwie Neoplan Polska przy udziale projektantów z berlińskiego przedsiębiorstwa stylistycznego IFS Designatelier. Design autobusów odznaczał się charakterystyczną asymetryczną linią przedniej szyby (poprawia widoczność podczas wjeżdżania autobusem na przystanek) oraz zaokrąglonymi liniami nadwozia. W 2000 r. pierwsze Solarisy Urbino zostały sprzedane za granicę, do Czech i na Słowację. Rok później wyeksportowano pierwszy egzemplarz do Niemiec[1][2].

II generacja[edytuj | edytuj kod]

Na przełomie 2001 i 2002 r. wdrożono modele II generacji. Model 9-metrowy został wówczas zastąpiony przez nieco dłuższe Urbino 10. Wygląd autobusów uległ niewielkim zmianom kosmetycznym, m.in. lekko zmieniono kształt reflektorów. Zmieniono także usytuowanie zbiornika paliwa – umieszczono go w nadbudowie nad prawym przednim nadkolem. W 2004 r. miała miejsce premiera dwóch nowych modeli w ofercie producenta – Urbino 12 LE (model niskowejściowy) oraz Urbino 15 CNG napędzane gazem ziemnym lub biogazem[1][2].

Solaris Urbino 12 II generacji został wystawiony do konkursu „Bus Euro Test 2004”, podczas którego wyłoniono Autobus Roku 2005. Ostatecznie Solaris zajął II miejsce[6].

III generacja[edytuj | edytuj kod]

Od 2005 r. dostępne są autobusy Solaris Urbino III generacji. Tym razem w designie autobusu zaszły duże zmiany – zrezygnowano z zaokrągleń wzdłuż linii dachu, zmieniono kształt linii przedniej szyby, kształt oprawek przednich i tylnych reflektorów, a także nadkoli. Przeniesiono również boczny wyświetlacz kierunkowy nad linię okien. W nowej generacji zmieniono także konstrukcję tzw. wieży silnika[7]. Od nowej generacji Urbino dostępne były także zupełnie nowe modele – Alpino 8,6, Alpino 8,9 LE czy też Urbino 12 LE oraz Urbino 15 LE. Modele niskowejściowe (ang. low entry, LE) są przeznaczone głównie dla przewoźników podmiejskich i międzymiastowych[2].

W 2006 r. Solaris zaprezentował pierwszy na świecie autobus hybrydowy w seryjnej produkcji – Solaris Urbino 18 Hybrid. Konstrukcja ta powstała we współpracy Solarisa z koncernem Alisson Transmission. Funkcję silnika spalinowego pełniła jednostka amerykańskiego przedsiębiorstwa Cummins. Podczas premiery na targach IAA w Hanowerze Krzysztof Olszewski powiedział: „Diesel umarł! Niech żyje elektryczność!”[8]. W 2008 r. zaprezentowano udoskonaloną wersję hybrydowego Urbino 18[1].

Podczas targów IAA Nutzfahrzeuge w Hanowerze, które odbyły się w dniach 25 września – 2 października 2008, zaś w Polsce na wystawie Transexpo w Kielcach w październiku 2008 r. zadebiutował prototypowy model Solaris Urbino 12 New Edition, tzw. generacji 3,5. Przy zachowaniu nadwozia z III generacji otrzymał on część rozwiązań z wnętrza z projektowanej dopiero IV generacji autobusów. Zastosowane rozwiązania zmierzają do poprawienia stylistycznego i doświetlenia wnętrza. Przeprowadzono także drobne zmiany stylistyczne na zewnątrz autobusu[9].

W 2009 r. miała miejsce premiera nowej rodziny autobusów międzymiastowych Solaris InterUrbino – początkowo w wersji 12-metrowej, a od 2011 r. także w przedłużonej wersji o długości 12,8 m[10][11].

W 2011 r. Solaris zaprezentował pierwszy w pełni elektryczny model autobusu – Urbino 8,9 LE electric. Początkowo odległość, którą pojazd mógł pokonać na jednym ładowaniu wynosiła tylko 100 km, jednak z czasem uległa ona zwiększeniu za sprawą zastosowania coraz nowocześniejszych akumulatorów w pojeździe[12]. W 2012 r. zaprezentowano kolejne modele bezemisyjne – Urbino 12 electric oraz Urbino 18 electric[1]. 2014 r. przyniósł premierę pierwszego modelu przedsiębiorstwa Solaris napędzanego ogniwem paliwowym. Solaris Urbino 18,75 electric przeznaczony dla przewoźnika Hochbahn Hamburg został wyposażony w normalne baterie trakcyjne, tak jak jego krótsi odpowiednicy, lecz dodatkowo istnieje możliwość doładowywania ich za pomocą wodoru. Solaris wyprodukował dwa egzemplarze tego pojazdu[13].

W 2012 r. poszerzono ofertę modeli niskopodłogowych o dwie nowe wersje długościowe: Solaris Urbino 12,9 oraz Solaris Urbino 18,75[14]. Pośrednim między autobusami typowo miejskimi a międzymiastowymi został podmiejski Urbino 12 Ü (niem. Überland – regionalny), który zadebiutował na targach IAA Nutzfahrzeuge w Hanowerze we wrześniu 2012[15]. Zamiast klasycznej zabudowy wieżowej zastosowano w nim zabudowę amfiteatralną z leżącym silnikiem z rodziny MAN D20. Do 44 powiększono liczbę miejsc siedzących umieszczonych na podestach. Wyprodukowano jednak jedynie prototypowy egzemplarz eksploatowany przez PKS Poznań[16].

W 2015 r. dla przewoźnika z niemieckiego Karlsruhe wyprodukowano 5 egzemplarzy Urbino 10,9 LE na bazie modelu Alpino 8,9 LE. Zostały one dodatkowo obniżone do 2,72 m, natomiast klimatyzacja została umieszczona na tyle pojazdu. Takie rozwiązanie zostało wymuszone przez przebieg jednej z linii autobusowych pod niskim wiaduktem, pod którym zwykłe autobusy nie mogą przejeżdżać[17].

IV generacja[edytuj | edytuj kod]

W 2014 r. swą premierę podczas targów IAA w Hanowerze oraz polską premierę na Transexpo w Kielcach miał nowy Solaris Urbino IV generacji. Zupełnie zmienił się design pojazdów, wprowadzono nową, bardziej dynamiczną stylistykę, zastosowano nowe materiały. Zmianom uległo także wnętrze. Początkowo zaprezentowano jedynie modele Urbino 12 i Urbino 18 z napędem tradycyjnym. Produkcja autobusów nowej generacji ruszyła w kolejnym roku, pierwsze Solarisy Urbino 12 IV wyjechały na ulice Monachium[18], a niedługo później w Polsce w Wejherowie[19] i Grudziądzu[20]. W kolejnym roku do grona autobusów IV generacji dołączył model Urbino 12 LE oraz Urbino 12 electric[21]. W 2016 r. pokazano natomiast hybrydowe Urbino 12 Hybrid, Urbino 12 CNG oraz następcę Urbino 10 – Urbino 10,5[22]. W 2017 r. zaprezentowano nową odsłonę Urbino 18 electric. Do oferty weszły także modele Urbino 18 CNG i Urbino 18 Hybrid IV generacji[23].

W 2016 r. Solaris ogłosił, iż Urbino 12 electric weźmie udział w „Bus Euro Test 2016” – międzynarodowym konkursie, w trakcie którego zostaje wybrany autobus, który uzyska tytuł „Autobusu Roku”. Testy odbyły się na przełomie maja i czerwca 2016 r. na ulicach Brukseli. O tytuł walczyło pięć pojazdów, w tym cztery elektryczne[24]. W efekcie Solaris wygrał, a Urbino 12 electric uzyskało tytuł „Bus of the Year 2017”[25].

Na 2018 r. Solaris zaplanował prezentację dwóch modeli z rodziny Urbino – 12-metrowa wersja napędzana wodorem oraz niskowejściowe Urbino 12 LE w wersji „Lite”, tj. nakierowany na niższe koszty eksploatacji. W planach jest także premiera trolejbusu Solaris Trollino o długości 24 m, a w dalszej przyszłości także autobusu elektrycznego w tej konfiguracji. W 2018 r. do historii przejdzie natomiast Solaris Urbino 15 – nie jest planowana nowa odsłona tego modelu, ostatni egzemplarz trafi do MPK Legnica. Podobny los spotka najkrótszy model Alpino 8,6, produkowany będzie natomiast Alpino 8,9 LE, nadal w III generacji. Ostatnim modelem wycofywanym w 2018 r. jest Urbino 10, które zostanie zastąpione przez Urbino 10,5[26].

Konstrukcja[edytuj | edytuj kod]

W serii dostępne są autobusy o zróżnicowanej długości nadwozia (od 8,9 metra do 18,75 metrów, a w planach są dwuprzegubowe konstrukcje o długości 24 m) oraz o różnych typach silników diesla, z napędem hybrydowym lub elektrycznym. Produkowana jest także rodzina trolejbusów z napędem elektrycznym (o długościach 12, 15 i 18 metrów) Solaris Trollino[27].

Jednostka napędowa[edytuj | edytuj kod]

Autobusy Solaris Urbino I generacji bazowały na rozwiązaniach technicznych znanych z autobusów produkowanych przez Neoplan Polska. Dlatego też zastosowano w nich kilka rozwiązań, które wcześniej znane były z pojazdów tej marki, jak np. silnik w tzw. zabudowie wieżowej. Początkowo w autobusach Solaris wykorzystywano silniki MAN, obecnie przedsiębiorstwo bazuje na konstrukcjach Cummins lub DAF. To pierwsze przedsiębiorstwo dostarcza także silniki gazowe. Od 2006 r. Solaris produkuje autobusy spełniające normę emisji spalin EEV[28], a od 2013 r. Euro 6[29]. W przypadku silników hybrydowych Solaris współpracuje z kilkoma przedsiębiorstwami, m.in. Vossloh, Alisson Transmission, Škoda Transportation, BAE Systems, a dawniej także Eaton. W autobusach elektrycznych używane są natomiast osie napędowe ZF lub centralne silniki asynchroniczne. Skrzynie biegów w autobusach są dostarczane przez ZF (skrzynie ZF Ecolife) lub Voith[30].

Podwozie[edytuj | edytuj kod]

Osie w pojazdach Urbino wykonuje przedsiębiorstwo ZF. Układ kierowniczy typu RB Servocom dostarcza przedsiębiorstwo Bosch. Zawieszenie typu ECAS jest wyposażone w system przyklęku (o ok. 70 mm z prawej strony). Pojazdy wyposażone są w systemy hamulcowe EBS, ABS, ASR, hamulec postojowy oraz retarder[30].

Nadwozie i wnętrze[edytuj | edytuj kod]

Autobusy Solaris Urbino są wykonywane na bazie szkieletu ze stali odpornej na korozję. Wszystkie panele boczne są demontowalne. W IV generacji Urbino zmieniono układ wnętrza względem poprzedniej generacji. Zbiornik paliwa został umieszczony nad przednim nadkolem lub nad środkowym nadkolem (w wersji przegubowej). Dzięki takiemu rozwiązaniu możliwe jest uzyskanie większej ilości miejsc siedzących dostępnych z niskiej podłogi[31]. Za klimatyzację (opcja) odpowiada przedsiębiorstwo Konvekta, ogrzewanie odbywa się za pomocą grzejników konwektorowych. Jako opcja istnieje możliwość zastosowania dodatkowego ogrzewania na biopaliwo (rozwiązanie szczególnie popularne w autobusach produkowanych na rynek skandynawski). W przypadku kabiny kierowcy dostępne jest kilka wariantów, m.in. pulpit przedsiębiorstwa Actia, czy też Siemens-VDO[32].

Modele lotniskowe[edytuj | edytuj kod]

Autobusy lotniskowe Solaris
Solaris Urbino 12 w wersji lotniskowej
Solaris Urbino 12 w wersji lotniskowej
Lotniskowy przegubowy Solaris Urbino 18

Na bazie autobusów niskopodłogowych o długości 12, 15 i 18 metrów powstają specjalne wersje lotniskowe. Z zewnątrz wyróżniają się dodatkowymi drzwiami po lewej stronie. We wnętrzu jest mniej foteli, za to więcej półek bagażowych i podestów na większy bagaż. Instaluje się również ekspres do kawy oraz świetlne tablice informacyjne z numerami lotu i miastem docelowym[33].

Dane techniczne[edytuj | edytuj kod]

Poniższa tabela przedstawia dane techniczne autobusów Solaris Urbino IV generacji (z wyjątkiem Urbino 8,9 LE i Urbino 8,9 LE electric, które są nadal produkowane w III generacji i Solaris nie planuje wprowadzenia na rynek odpowiedników w IV generacji). Stan na: luty 2018. Źródła[30][34]:

Urbino 8,9 LE[a] Urbino 10,5 Urbino 12 Urbino 18 Urbino 12 LE Urbino 12 CNG Urbino 18 CNG Urbino 12 Hybrid Urbino 18 Hybrid Urbino 8,9 LE electric[a] Urbino 12 electric Urbino 18 electric
Dane podstawowe:
Długość [mm] 8950 10 550 12 000 18 000 12 000 12 000 18 000 12 000 18 000 8950 12 000 18 000
Wysokość [mm] 2850 3040-3200[b] 3180-3410[b] 3250 3300 3100 3400 3300
Szerokość [mm] 2400 2550 2400 2550
Rozstaw osi [mm] 4380 4450 5900 5900

6000

5850-5900[b] 5900 5900

6000

5900 5900

6000

4380 5900 5900

6000

Zwis przedni/tylny [mm] 2080/2490 2700/3400 2700-2750[b]/3400 2700/3400 2080/2490 2700/3400
Kąt natarcia/zejścia [°] 8/8 7/7 7-8[b]/7 7/7 8/8 7/7
Układ napędowy:
Silnik Cummins ISB6.7E6C 250B 1) Cummins ISB6.7E6C 250B/280B/300B

2) DAF MX-11 210/240/271

DAF MX-11 240/271 1) Cummins ISB6.7E6C 250B/280B/300B

2) DAF MX-11 210/240/271[b]

1) Cummins ISLG 8.9 E6 320

2) Cummins ISLG 6C 320[b]

Cummins ISB 4,5 E6C 210 H Cummins ISB 6,7 CE6 300 H silnik asynchroniczny 1) silnik asynchroniczny

2) silnik w osi ZF AVE130[b]

silnik asynchroniczny
Moc silnika [kW] 187 1) 250/280/300

2) 210/240/271[b]

240/271[b] 1) 250/280/300

2) 210/240/271[b]

239 157 + 120 (silnik elektryczny) 157 + 200 (silnik elektryczny) 120/160[b] 1) 160

2) 2×60[b]

240
Skrzynia biegów 1) ZF EcoLife

2) Voith DIWA.6[b]

Oś przednia 1) ZF RL 82 EC – oś niezależna

2) ZF RL 85 A – oś sztywna[b]

ZF RL 85 A – oś sztywna 1) ZF RL 82 EC – oś niezależna

2) ZF RL 85 A – oś sztywna[b]

Oś środkowa - - - ZF AVN 132 - - ZF AVN 132 - ZF AVN 132 - - ZF AVN 132
Oś napędowa ZF AV 133 – oś portalowa 1) Oś portalowa ZF

2) Oś napędowa ZF z silnikami w piastach[b]

ZF AV 133 – oś portalowa
Zbiornik paliwa [l] 180 200 lub 310[b] 360 200 lub 310[b] 1) 4×315

2) 5×315

3) 5×340[b]

1) 5×315

2) 5×340

3) 5×375[b]

200 lub 310[b] 360 - - -
Zbiornik AdBlue [l] 40 40 lub 50[b] - - 40 - - -
Nadwozie:
Szkielet stal odporna na korozję
Panele boczne demontowalne panele boczne i nadkolowe
Układ drzwi 1-2 1-2-0

1-2-2

2-2-0

2-2-2[b]

1-2-0

1-2-2

2-2-0

2-2-2[b]

1-2-2-0

1-2-2-2

2-2-2-0

2-2-2-2

1-2-0

1-2-1

2-2-0

2-2-1[b]

1-2-0

1-2-2

2-2-0

2-2-2[b]

1-2-2-0

1-2-2-2

2-2-2-0

2-2-2-2[b]

1-2-0

1-2-2

2-2-0

2-2-2[b]

1-2-2-0

1-2-2-2

2-2-2-0

2-2-2-2[b]

1-2 1-2-0

1-2-2

2-2-0

2-2-2[b]

1-2-2-0

1-2-2-2

2-2-2-0

2-2-2-2[b]

Liczba miejsc siedzących (maks.) 29+1 29+3+1 37+3+1 47+6+1 47+1 37+1 49+1 37+1 49+1 24 37+1 47+1

Modele[edytuj | edytuj kod]

Główną konkurencję dla rodziny Solaris Urbino stanowią takie modele jak m.in. MAN Lion’s City, Mercedes-Benz Citaro, czy też Scania Citywide. W Polsce konkurencję stanowią ponadto modele Mercedes-Benz Conecto, Autosan Sancity, czy też Ursus City Smile. Mimo tego Solaris z modelem Urbino pozostaje liderem w sprzedaży autobusów miejskich w Polsce, jest także jednym z czołowych europejskich producentów autobusów miejskich. Solaris Urbino jest najpopularniejszym modelem autobusów miejskich w Polsce[35][36].

W skład serii wchodzą[37]:

Legenda

pogrubiono modele dostępne w IV generacji Urbino;
pochyloną czcionką oznaczono modele, których powstały jedynie prototypy lub zostały wykonane na indywidualne zamówienie klienta;
w nawiasach podano lata produkcji modelu

Większość modeli jest dostępnych w wersjach zasilanych gazem ziemnym lub biogazem (oznaczane dopiskiem CNG).

Najważniejsze nagrody i wyróżnienia[edytuj | edytuj kod]

Symbol graficzny[edytuj | edytuj kod]

Obecny jamnik Solaris dla modeli napędzanych silnikiem Diesla
Jamnik w wersji dla tramwajów Solaris Tramino

Symbolem graficznym autobusów z rodziny Urbino, wykorzystywanym w celach promocyjnych, jest zielony jamnik, wymyślony i wprowadzony przez ówczesną wiceprezes Solange Olszewską w 1998 r. Postać jamnika symbolizuje wierność klientowi, niskie koszty eksploatacji, a także przypomina wyglądem kształt niskopodłogowego autobusu. Zielony kolor jest natomiast symbolem troski o środowisko. Jego wizerunek przyklejany jest na zewnątrz autobusów, najczęściej na ścianie czołowej po lewej stronie pojazdu (zgodnie z kierunkiem jazdy), a w autobusach drugiej generacji także na tylnej ścianie po prawej stronie (patrząc od tyłu). Symbol ten był już także wcześniej wykorzystywany w autobusach Neoplan Polska. Często podczas uroczystego przekazywania autobusów odbiorcom wręczana jest wersja pluszowa symbolu. W trzeciej wersji modeli Urbino zastosowano zmodyfikowany wygląd promocyjnego jamnika, natomiast w roku 2012 wygląd symbolu po raz trzeci uległ zmianie. W przypadku generacji I-II i części III dodatkowo pisano „niskopodłogowy” w języku odpowiednim dla danego kraju (np. „niederflur” w Niemczech czy „niskopodłogowy”). W przypadku autobusów niskowejściowych napis głosił „low entry”. Zwykłe autobusy z rodziny Urbino (z silnikiem Diesla lub gazowym) posiadają jamnika bez szczególnych cech, natomiast inne typy napędów czy konstrukcji posiadają swoją cechę charakterystyczną symbolizowaną w wyglądzie jamnika, co prezentuje poniższa tabela[43][44][45]:

Model i wersja pojazdu Różnica zachowania symbolu pojazdu
Urbino electric Symbol graficzny posiada przewód z wtyczką zamiast ogona, który oznacza napęd elektryczny pojazdu.
Urbino Hybrid Symbol graficzny posiada dwa serca, oznaczające podwójny układ napędowy pojazdu.
Urbino Low Entry Jamnik stoi z podniesioną przednią łapą. Dawniej na postaci jamnika przednie łapy przejmują pozycję leżącą,
a tylne stojącą, co sprawia, że jego brzuch się podnosi w tylnej części, podobnie jak podłoga w pojeździe.
Urbino w Krakowie Na głowie jamnika znajduje się czapka „krakuska”. Pojawia się tylko na części dostarczonych do tego
miasta autobusów.
Urbino w Zakopanem Na głowie jamnika znajduje się góralski kłobuk (kapelusz).
Trollino Jamnik nosi na sobie przywiązaną do siebie smycz, która przypomina pantograf.
Tramino Symbol graficzny posiada smycz oraz żółte łyżworolki.
InterUrbino Symbol graficzny nosi na sobie pomarańczowy plecak.
Vacanza Jamnik z czarnym kapeluszem chodzi na dwóch tylnych łapach oraz trzyma na sobie parasol.
Dawniej symbolem graficznym pojazdów o tym modelu był kangur.
Vacanza do pobierania
krwi
Przedstawia stojącą na dwóch tylnych łapach samicę jamnika z czerwoną kokardą na głowie oraz stetoskopem.
Dawniej symbol ten był ubrany w lekarkę posiadającą zastrzyk.

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Autobusy Solaris Urbino 8,9 LE należą do III generacji Urbino i nie ma w planach odpowiedników IV generacji.
  2. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab ac ad ae af W zależności od wersji wyposażenia.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d e Historia - Solaris Bus & Coach S.A., solarisbus.com [dostęp 2018-02-12] (pol.).
  2. a b c d Busmania, solarisbus.com [dostęp 2018-02-12] (pol.).
  3. Fotogaleria transportowa Phototrans.eu, phototrans.eu [dostęp 2018-02-12] (ang.).
  4. Fotogaleria transportowa Phototrans.eu, phototrans.eu [dostęp 2018-02-12] (ang.).
  5. Fotogaleria transportowa Phototrans.eu, phototrans.eu [dostęp 2018-02-12] (ang.).
  6. a b Solaris o starcie w Bus Euro Test 2016 [FILM], infobus.pl [dostęp 2018-02-14] (pol.).
  7. Premiera Solarisa Urbino III 12, infobus.pl [dostęp 2018-02-13] (pol.).
  8. Solaris Club - Solaris, solaris-club.com [dostęp 2018-02-13] (pol.).
  9. Solaris w drodze do IV generacji Urbino, inforail.pl [dostęp 2018-02-13] (pol.).
  10. TRANSEXPO 2009: Solaris i premiera InterUrbino, infobus.pl [dostęp 2018-02-13] (pol.).
  11. Solaris InterUrbino: Morze możliwości. „Magazyn klientów Solaris”, s. 28–29. Solaris Bus & Coach S.A.. ISSN 1689-6067. 
  12. Solaris zaprezentował autobus elektryczny Urbino 8,9 LE electric – SamochodyElektryczne.org, samochodyelektryczne.org [dostęp 2018-02-13].
  13. Premiera elektrobusu Solarisa 18,75 z ogniwem wodorowym dla Hamburga [dostęp 2018-02-14] (pol.).
  14. Więcej przestrzeni. „Magazyn klientów Solaris”, s. 30–31. Solaris Bus & Coach S.A.. ISSN 1689-6067. 
  15. Aleksander Kierecki: Polskie firmy na IAA 2012: Cztery premiery Solarisa. InfoBus, 26 września 2012. [dostęp 9 października 2012].
  16. Transport Database and Photogallery - Solaris Urbino 12 Ü, phototrans.eu [dostęp 2018-02-13] (ang.).
  17. Urbino szyte na miarę, infobike.pl [dostęp 2018-02-14] (pol.).
  18. Bawarska premiera Nowego Urbino, infobus.pl [dostęp 2018-02-14] (pol.).
  19. Pierwsze Nowe Urbino w Polsce już w Wejherowie, infobus.pl [dostęp 2018-02-14] (pol.).
  20. Nowy Solaris w barwach Grudziądza!, infobus.pl [dostęp 2018-02-14] (pol.).
  21. Busworld 2015: Trzy premiery Solarisa!, infobus.pl [dostęp 2018-02-14] (pol.).
  22. Następne trzy premiery Nowego Urbino, infobus.pl [dostęp 2018-02-14] (pol.).
  23. Busworld 2017: Solaris z premierą przegubowego elektryka, infobus.pl [dostęp 2018-02-14] (pol.).
  24. Brave Creative Peterborough, Bus Euro Test 2016 – Brussels - Bus & Coach Buyer, „Bus & Coach Buyer”, 16 sierpnia 2016 [dostęp 2018-02-14] (ang.).
  25. Solaris z tytułem Bus of the Year 2017!, infobus.pl [dostęp 2018-02-14] (pol.).
  26. Solaris na rok 2018: Trzy premiery + trzy wygaszenia [FILM], infobus.pl [dostęp 2018-02-14] (pol.).
  27. Aleksander Sowa, Legendy naszej motoryzacji, 2015, s. 358–359, ISBN 978-83-941974-7-6.
  28. Solaris Urbino z napędem hybrydowym i Solaris Urbino EEV – nowości z Bolechowa, infobus.pl [dostęp 2018-02-19] (pol.).
  29. Urbino 18 z silnikiem Euro 6, infobus.pl [dostęp 2018-02-19] (pol.).
  30. a b c Solaris Bus & Coach S.A., solarisbus.com [dostęp 2018-02-17] (pol.).
  31. Solaris Bus & Coach S.A.: Nowy Solaris – katalog produktowy. 2014-09.
  32. Galeria Solaris Club, galeria.solaris-club.com [dostęp 2018-02-17].
  33. Autobusy specjalne - Solaris Bus & Coach S.A., solarisbus.com [dostęp 2018-02-17] (pol.).
  34. Solaris Bus & Coach S.A., Urbino Low Entry - katalog produktowy, 2013.
  35. Dariusz Drukała. Nowe. Polski rynek autobusów w I kwartale 2017 r. „Polski Traker Bus”, s. 46–48, 05.2017. ISSN 1734-9583. 
  36. Solaris Bus & Coach S.A., Solaris. Power of Enthusiasm, 2013.
  37. Lista sporządzona na podstawie powyższych źródeł i danych.
  38. a b Zbigniew Rusak, Solaris Urbino – 15 lat rynkowego sukcesu, 2015.
  39. Solarisem na podbój Europy. Nagroda na KTP 2014 [dostęp 2018-03-25] (pol.).
  40. Solaris najlepszym autobusem 2016 r. w Hiszpanii. Przedsiębiorstwo nagrodził magazyn „Viajeros”, poznan.wyborcza.pl [dostęp 2018-03-25].
  41. Solaris Urbino 12 z tytułem „Bus of the Year 2017” dla elektrycznego autobusu [dostęp 2018-03-25] (pol.).
  42. Solaris z kolejna nagrodą. Tym razem EBUS Award 2017 [dostęp 2018-03-25] (pol.).
  43. Dlaczego jamnik stał się symbolem Solarisa? Właścicielka firmy wyjaśnia, Forbes, 14 kwietnia 2016 [dostęp 2018-02-19] (pol.).
  44. Pani, Pan i zielony jamnik, „wyborcza.pl” [dostęp 2018-02-19] (pol.).
  45. Solaris Club - Solaris, solaris-club.com [dostęp 2018-02-19].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]