Spółdzielczość wojskowa

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Spółdzielczość wojskowa – forma spółdzielczości mająca na celu zapewnienie wyposażenia (lub kapitału na nie) poprzez prowadzenie warsztatów przez jednostki wojskowe. Spółdzielnie takie mają na celu dostarczanie żołnierzom wszelkiego rodzaju produktów; w czasie pokoju także mają bronić żołnierzy przed wyzyskiem.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Spółdzielczość wojskowa datuje się od roku 1819. W tym czasie w wojsku holenderskim zaczęły powstawać spółdzielnie oficerskie, tzw. „Kapitały dla ekwipunku”, których celem było stworzenie warsztatów produkujących umundurowanie dla oddziałów. Sukces tych spółdzielni spowodował ich rozprzestrzenienie się na inne wojska. Rozkwit spółdzielczości wojskowej przypadł na lata 70. i 80. XIX wieku, kiedy w 1871 roku w armii angielskiej powstało stowarzyszenie oficerskie „Army and Navy Co-operative Society Ltd.” (znane także jako „Army and Navy Stores”), stawiające sobie za cel zaopatrywanie swoich członków we wszystkie niezbędne im towary.

W wojsku rosyjskim powstały liczne stowarzyszenia oficerskie i pułkowe sklepy spółdzielcze. W r. 1890 powstało stowarzyszenie oficerów marynarki „Oszczędność”; w r. 1891 stowarzyszenie oficerów gwardii „Ekonomiczne Stowarzyszenie Oficerów Gwardii” (od 1910 r. „Gwardyjskie Ekonomiczne Towarzystwo”). Krótko przed I wojną światową ruch spółdzielczy w armii rosyjskiej stał się na tyle powszechny, że nie było prawie pułku bez własnego sklepu spółdzielczego i nie było prawie okręgu bez spółdzielczego oficerskiego stowarzyszenia okręgowego[1]. W 1900 r. oficerskie stowarzyszenia w Rosji miały ponad 50 000 członków i obrót 20 milionów rubli.

W wojsku niemieckim w 1884 r. powstało stowarzyszenie pod nazwą „Związek Niemiecki Oficerów” (Deutscher Offizier-Verein[2]), skupiające w swych szeregach już w pierwszym miesiącu 7 678 członków, a w 1912 r. ponad 40 000. W tym samym roku powstało oficerskie stowarzyszenie spółdzielcze w wojsku francuskim. W 1886 r. powstaje oficerskie stowarzyszenie spółdzielcze w wojsku portugalskim, które kilka lat później jest obecne we wszystkich garnizonach.

W Austrii do roku 1880 mamy do czynienia tylko z oficerskimi towarzystwami gospodarczymi (Offiziers-Menage-Verwaltung), które właściwie nie były spółdzielniami, i dopiero po r. 1889 powstało w Wiedniu i Budapeszcie oficerskie stowarzyszenie „Mars” oparte na zasadach spółdzielczych.

We Włoszech od 1890 r. istniało prężnie rozwijające się stowarzyszenie spółdzielcze „Unione Militare”, skupiające w pierwszym roku swego istnienia 13 213 członków i po kilku latach mające filie na terenie garnizonów w całym kraju.

W Polsce[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze przejawy spółdzielczości spotykamy już w czasie I wojny światowej w legionach, a także formacjach wschodnich, ale rzeczywisty rozwój nastąpił od roku 1918, kiedy to powstało w Warszawie oficerskie stowarzyszenie pod nazwą „Warszawskie Stowarzyszenie Wojskowo-Ekonomiczne”, w 1920 r. przemianowane na „Wojskowe Stowarzyszenie Spółdzielniane w Warszawie”. W 1919 powstała w Modlinie „Kooperatywa Oficerska Twierdzy Modlin”; w 1920 roku stowarzyszenia spółdzielniane w Kielcach, Grudziądzu i Łodzi, w 1921 r. istniały one już w prawie wszelkich okręgach korpusowych. Od 1919 r. powstawały także spółdzielnie żołnierskie.

Według Almanachu oficerskiego na rok 1923/24 „[nie było] już prawie pułku czy równorzędnego oddziału który by nie posiadał własnej spółdzielni”. Na rok 1923 według Almanachu istniało w Polsce 289 spółdzielni wojskowych (z czego ponad 90% to żołnierskie), posiadających 101 297 członków. Spółdzielnie te miały kapitał udziałowy w wysokości 4125 milionów marek polskich, kapitał inny w wysokości 12 833 milionów i przeciętną sprzedaż miesięczna w wysokości 1 825 milionów.

Nadzorem nad spółdzielniami zajmowała się Wojskowa Komisja Spółdzielcza.

Spółdzielnie emitowały też własne środki płatnicze w postaci monet[3].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Almanach oficerski na rok 1923/24; praca zbiorowa Dział IV Z.3
  • Ks. Paweł Biel: Ks. pułkownik Antoni Matejkiewicz. Kapłan – żołnierz – Szczyrzyczanin, Stowarzyszenie Miłośników Ziemi Szczyrzyckiej, Doliny Stradomki i Grodziska. Szczyrzyc, 2009. ISBN 978837631749 (rozdział Ks. Dziekan pionierem spółdzielczości wojskowej)