Spór o inwestyturę

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Papież Grzegorz VII
Cesarz Henryk IV

Spór o inwestyturę – spór między cesarstwem a papiestwem o mianowanie biskupów. Spór ten w istocie dotyczył przywództwa w ówczesnym świecie chrześcijańskim, ponieważ obozy papieski (gregoriański) i cesarski chciały realizować sprzeczne wizje uniwersalistycznej Europy.

Geneza[edytuj | edytuj kod]

Reformy kongregacji Cluny oraz wzmożona chrystianizacja przyczyniły się do powstania wśród dostojników kościelnych idei uniwersalizmu papieskiego, czyli zwierzchności papieża nad władzą cesarską[1]. Decydujące mogło mieć przekonanie, że społeczność chrześcijan musi „funkcjonować”, by w ten sposób zwiększyć swą skuteczność. Na podstawie tego przekonania pojawił się pogląd, że społeczeństwo dzieli się na różne stany, które wypełniają swoje zadania – chłopi troszczyli się o wyżywienie, rycerze bronili królestwa i zapewniali bezpieczeństwo, a kler zajmował się zbawieniem dusz ludzkich. Każda była zobowiązana do jak najlepszego wypełniania swoich obowiązków oraz optymalizacji poczynań w interesie ludności[2]. Pogląd ten doprowadził do wielkiego wzrostu poczucia własnej wartości wśród kleru, który odpowiadał za zbawienie dusz (a więc zgodnie z myślą ówczesnych czasów wypełniał najważniejszą rolę w społeczeństwie)[1]. Związana z tym odpowiedzialność wymagała przestrzegania przez księży nienagannego trybu życia. Z tego powodu zobowiązano kapłanów do przestrzegania celibatu, zwalczano symonię oraz uregulowano wybór papieża (dekret In Nomine Domini z 1059 roku)[3][4].

Spór[edytuj | edytuj kod]

Na synodzie w 1075 papież Grzegorz VII potwierdził dotychczasowe reformy poprzedniego papieża. W istocie oznaczało to, że władza zwierzchnia będzie należała do papieża. Grzegorz VII zawarł swoje zamierzenia w dokumencie o nazwie Dictatus papae (z 3 lub 4 marca 1075 roku[3]), zawierającym 27 tez, poświęconych polityce i zasadom, którymi powinien kierować się Kościół. Były to między innymi następujące zasady:

  • papież mógł intronizować i detronizować władców świeckich, w tym również cesarzy[5],
  • papież stoi również wyżej w hierarchii kościelnej od metropolitów,
  • mógł również wyjmować spod posłuszeństwa poddanych władców, którzy postępowali niegodziwie[5],
  • to papież dzierżył insygnia władzy cesarskiej[5].

To właśnie przyczyniło się do konfliktu z Henrykiem IV, który dążył do zwierzchnictwa nad papiestwem i wpływu na wybieranie papieży[6].

Grzegorz VII przez długi czas próbował dojść do porozumienia z Henrykiem IV, jednakże obsadzenie stanowiska arcybiskupa Mediolanu doprowadziło do zaostrzenia konfliktu. Papież zażądał, by Henryk IV uznał papieską nominację, natomiast cesarz uważał, że w celu utrzymania pokoju lepszy byłby inny kandydat[3]. W toku wydarzeń doprowadził on do konfrontacji siłowej. Rozpoczął ją cesarz niemiecki, ogłaszając 24 stycznia 1076 synod w Wormacji, w odpowiedzi na groźbę klątwy i detronizacji od papieża liście z 8 grudnia 1075 roku[7]. W odpowiedzi 22 lutego tego samego roku papież obłożył króla i popierających go biskupów ekskomuniką, zwolnił książąt z przysięgi na wierność Henrykowi IV i odebrał cesarzowi królestwo[8]. Do października 1076 roku cesarz całkowicie stracił poparcie feudałów niemieckich[8]. W tej sytuacji Henryk IV zdecydował się na desperacki krok. W środku zimy z 1076 na 1077 rok wyruszył przez Alpy do Kanossy, aby spotkać się z książętami i papieżem. Po trzydniowej pokucie pod murami zamku w Kanossie 22 stycznia 1077 roku Grzegorz VII zdjął Henrykowi IV ekskomunikę[8].

Po uzyskaniu pokuty władca niemiecki natychmiast rozpoczął walkę z papieżem na nowo. Nakłonił przychylnie mu nastawionych biskupów niemieckich i włoskich do ustanowienia nowego antypapieża Klemensa III. Tym samym nie musiał już obawiać się po raz kolejny klątwy Grzegorza VII i mógł przystąpić do zbrojnego podporządkowania sobie Rzymu. Co nie przyszło mu łatwo, gdyż dopiero w 1084 roku wojska niemieckie zdołały wedrzeć się do Rzymu i dopilnować objęcia stanowiska przez antypapieża i koronacji Henryka IV na cesarza. Sukces okazał się nietrwały ze względu na Normanów, którzy uwolnili papieża i zmusili cesarza do odwrotu. Sytuacja nie była jednak na tyle pewna, aby Grzegorz VII mógł ponownie objąć tron stolicy Piotrowej. Dlatego też wycofał się wraz z Normanami na południe. Zmarł na wygnaniu w Salerno w 1085 roku[9].

Śmierć Grzegorza VII nie zakończyła sporu, który ciągnął się przez cały pontyfikat Urbana II. W 1111 roku następca Henryka IV, Henryk V porozumiał się z papieżem Paschalisem II. Cesarz zrzekł się inwestytury świeckiej pod warunkiem rezygnacji duchowieństwa z otrzymywanych posiadłości lennych. Układ ten nie doszedł jednak do skutku z powodu oporu duchowieństwa. Henryk V uznał to za niedotrzymanie postanowień układu i uwięził papieża, a ten ustąpił i uznał inwestyturę cesarza za legalną. Po wyjściu na wolność Paschalis pod wpływem otoczenia odwołał swoją poprzednią deklarację[10].

Kompromis[edytuj | edytuj kod]

Ostatecznie konflikt między cesarstwem a papiestwem został rozwiązany we wrześniu 1122 roku, na mocy konkordatu w Wormacji zawartego między papieżem Kalikstem II a cesarzem Henrykiem V[11]. Postanowienia konkordatu zostały potwierdzone rok później na pierwszym soborze laterańskim[12].

Przedstawienia w kulturze[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Weinfurter 2013 ↓, s. 62, 63.
  2. Weinfurter 2013 ↓, s. 62.
  3. a b c Weinfurter 2013 ↓, s. 63.
  4. Manteuffel 1994 ↓, s. 169-170.
  5. a b c Manteuffel 1994 ↓, s. 171.
  6. Manteuffel 1994 ↓, s. 172.
  7. Weinfurter 2013 ↓, s. 63, 64.
  8. a b c Weinfurter 2013 ↓, s. 64.
  9. Manteuffel 1994 ↓, s. 172-173.
  10. Manteuffel 1994 ↓, s. 173-174.
  11. Manteuffel 1994 ↓, s. 174.
  12. Sobór Laterański I, [w:] Encyklopedia PWN [online] [dostęp 2021-05-08].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Tadeusz Manteuffel, Historia Powszechna. Średniowiecze, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994, ISBN 83-01-08685-8.
  • Rozdział III. Nowy kształt cesarstwa, królestwa i państwa. W: Stefan Weinfurter: Niemcy w średniowieczu 500–1500. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2013. ISBN 978-83-01-17326-5.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]