Średniowiecze: Różnice pomiędzy wersjami

Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Usunięte 854 bajty ,  2 lata temu
m
m (Wycofano edycje użytkownika 62.141.207.155 (dyskusja). Autor przywróconej wersji to Paterm.)
Znacznik: Wycofanie zmian
m (WP:SK+Bn)
Średniowiecze jest jedną z trzech głównych epok w tradycyjnym (najbardziej trwałym i rozpowszechnionym) podziale historii Europy na [[starożytność]], średniowiecze i [[Nowożytność|historię nowożytną]]{{odn|Power|2006|s=304}}.
 
Państwa powstałe na gruzach [[Cesarstwo Rzymskie|cesarstwa rzymskiego]] łączyła ze sobą tradycja rzymska oraz więzy gospodarczo-kulturowe. Z biegiem czasu granice wpływu kulturowego i politycznego sukcesorów Rzymu poszerzyły się i objęły terytoria germańskie, słowiańskie i stepy nadczarnomorskie. W historiografii nie ma zgody co do miejsca świata arabskiego w zasięgu wpływów łacińskich. Terytorialnie cywilizacja arabska rozwinęła się w znacznym stopniu na obszarze dawnego imperium i przejęła w dużej mierze dorobek kulturowy rzymsko-bizantyński{{odn|Manteuffel|2012|s=8-98–9}}.
 
W czasach, gdy w Europie trwało średniowiecze, świat składał się z kilku kręgów cywilizacyjnych na różnych kontynentach. Kontakty między nimi były nikłe, a różnice kulturowe duże, więc nie powinno się rozpatrywać historii kultur spoza obrębu kultury śródziemnomorskiej przez pryzmat średniowiecza{{odn|Manteuffel|2012|s=8-98–9}}.
 
=== Początki i rozwój pojęcia średniowiecza ===
{{Osobny artykuł|Ramy czasowe średniowiecza}}
 
Najczęściej podawaną datą początku średniowiecza jest rok 476<ref>[http://dictionary.reference.com/browse/Middle%20Ages Middle„Middle AgesAges”] Dictionary.com.</ref>. Data ta została użyta po raz pierwszy przez Bruniego{{odn|Bruni|2001|s=xvii}}. Był to rok detronizacji ostatniego cesarza zachodniorzymskiego [[Romulus Augustulus|Romulusa Augustulusa]]{{odn|Wickham|s=86}}. Dla Europy jako całości za datę końcową średniowiecza jest często uważany rok 1500<ref>patrzPatrz np. tytuły: Watts „Making of Polities Europe 1300–1500”; Epstein „Economic History of Later Medieval Europe 1000–1500”.</ref>, ale nie ma powszechnie uznawanej daty końca tej epoki. W zależności od kontekstu za koniec średniowiecza uznawane są takie wydarzenia jak pierwsza wyprawa [[Krzysztof Kolumb|Krzysztofa Kolumba]] do [[Odkrycie Ameryki|Ameryki]] (1492), [[Upadek Konstantynopola|zdobycie Konstantynopola przez Turków]] (1453) lub początek [[Reformacja|reformacji]] (1517){{odn|Davies|s=291–293}}. Angielscy historycy za koniec średniowiecza często uznają [[Bitwa pod Bosworth|bitwę pod Bosworth]] (1485)<ref>patrzPatrz tytuł: Saul „Companion to Medieval England 1066–1485”.</ref>. Dla Hiszpanii powszechnie stosowane daty to śmierć króla [[Ferdynand Aragoński|Ferdynanda II Aragońskiego]] (1516), śmierć królowej [[Izabela I Katolicka|Izabeli I Kastylijskiej]] (1504) lub [[zdobycie Grenady]] (1492), kończące okres [[Rekonkwista|rekonkwisty]]{{odn|Kamen|2005|s=29}}.
 
Historycy francuscy, włoscy, hiszpańscy i portugalscy dzielą najczęściej średniowiecze na wczesne i późne. Historycy brytyjscy, niemieccy i amerykańscy przeważnie dzielą je na „wczesne”, „pełne” i „późne”{{odn|Power|2006|s=304}}. W XIX wieku całe średniowiecze często określano jako „[[Wieki ciemne (średniowiecze)|wieki ciemne]]”{{odn|Mommsen|1942|s=226}}, lecz po przyjęciu podziału czasowego średniowiecza stosowanie tego określenia zostało ograniczone do [[Wczesne średniowiecze|wczesnego średniowiecza]] (przynajmniej wśród historyków){{odn|Mommsen|1942|s=236–237}}.
Gdy w zachodniej Europie powstawały nowe królestwa, wschodnia część cesarstwa rzymskiego zdołała uniknąć rozpadu i przeżywała okres ożywienia gospodarczego, które trwało do początków VII wieku. Barbarzyńcy najeżdżali głównie prowincje bałkańskie. Przez większość V wieku trwał pokój z [[Sasanidzi|Persją]], odwiecznym rywalem cesarstwa. Cesarstwo Bizantyńskie cechowały [[Cezaropapizm|bliskie związki]] między państwem i [[Kościół (organizacja)|Kościołem chrześcijańskim]], a spory doktrynalne wśród chrześcijan miały duży wpływ na jego politykę wewnętrzną. Prace legislacyjne obejmowały między innymi [[Kodyfikacja|kodyfikację]] [[Prawo rzymskie|prawa rzymskiego]]; pierwszy [[Kodeks (zbiór praw)|kodeks]] – ''[[Kodeks Teodozjański]]'' ([[Łacina|łac.]] ''Codex Theodosianus'') – został ukończony w 438{{odn|Wickham|2009|s=81–83}}. Za panowania cesarza [[Justynian I Wielki|Justyniana]] (527–565) nastąpiła kolejna kompilacja prawa – jej efektem był ''[[Kodeks Justyniana]]'' ([[łacina|łac.]] ''Codex Iustinianus''){{odn|Bauer|2010|s=200–202}}. Został wybudowany kościół [[Hagia Sophia]] w [[Konstantynopol]]u. Wojska cesarskie odbiły Afrykę Północną z rąk [[Wojna Cesarstwa Bizantyńskiego z Wandalami|Wandalów]] i Italię z rąk [[Wojna Bizancjum z Ostrogotami|Ostrogotów]]{{odn|Bauer|2010|s=206–213}}. Wojskami cesarskimi dowodził [[Belizariusz]] (zm. 565){{odn|Collins|1999|s=126, 130}}. Podbój Italii nie został zakończony, ponieważ [[Dżuma Justyniana|epidemia dżumy]] osłabiła cesarstwo i spowodowała, że przez resztę panowania Justyniana I Bizancjum koncentrowało się bardziej na obronie swojego terytorium niż na dalszych podbojach{{odn|Bauer|2010|s=206–213}}. W chwili śmierci Justyniana I Bizancjum władało [[Egzarchat Rawenny|większością terytorium Italii]], Północną Afryką i niewielką częścią południowej Hiszpanii. Wielu późniejszych historyków uważało, że podboje Justyniana I spowodowały nadmierne rozproszenie sił cesarstwa i ułatwiły późniejsze [[podboje arabskie]], ale wiele z trudności, którym musieli stawić czoło jego następcy, wynikało nie tyle z nadmiernego opodatkowania związanego z finansowaniem tych wojen, lecz z cywilnego charakteru imperium, który utrudniał zwiększenie armii{{odn|Brown|1998|s=8–9}}.
 
Kolejne zagrożenie dla Cesarstwa Bizantyńskiego stanowił napływ [[Słowianie|Słowian]] na Bałkany. Początkowo był niewielki, lecz już w latach 40. VI wieku plemiona słowiańskie znajdowały się w [[Tracja|Tracji]] i [[Iliria|Ilirii]], a w 551 pokonały armię cesarską w pobliżu [[Edirne|Adrianopola]]. W latach 60. VI wieku [[Awarowie]] rozpoczęli ekspansję ze swoich siedzib na północ od Dolnego Dunaju; pod koniec VI wieku stali się dominującą siłą w centralnej Europie i zmuszali cesarstwo do płacenia trybutu. Ich [[Kaganat Awarów|państwo]] pozostało znaczącą siłą w tym regionie aż do 796{{odn|James|2009|s=95–99}}. Cesarz [[Maurycjusz (cesarz bizantyński)|Maurycjusz]] (582–602) wmieszał cesarstwo w walkę o następstwo tronu w Persji, interweniując na rzecz [[Chosrow II Parwiz|Chosrowa II]]. Doprowadziło to do kilkunastoletniego okresu pokoju, jednak gdy z kolei cesarz Maurycjusz został obalony i zamordowany, Persowie [[Wojna bizantyńsko-sasanidzka (602-628602–628)|zaatakowali cesarstwo]] i na początku panowania cesarza [[Herakliusz (cesarz bizantyński)|Herakliusza]] (610–641) kontrolowali znaczne obszary cesarstwa, w tym Egipt, Syrię i [[Anatolia|Azję Mniejszą]]. Herakliusz pokonał Persów i w traktacie pokojowym w 628 przywrócono dotychczasowe granice obu państw{{odn|Collins|1999|s=140–143}}.
 
=== Społeczeństwa zachodniej Europy ===
W zachodniej Europie część rzymskich rodzin arystokratycznych wymarła, natomiast inne stały się bardziej związane ze sprawami [[Kościół katolicki|Kościoła]] niż ze sprawowaniem władzy świeckiej. Znacznie zmniejszyło się znaczenie klasycznego wykształcenia oraz znajomość nauki i literatury klasycznej, która praktycznie zanikła. Umiejętność czytania i pisania nadal była ceniona, stała się ona jednak bardziej umiejętnością praktyczną niż oznaką statusu społecznego. W IV wieku [[Hieronim ze Strydonu|św. Hieronim]] (zm. 420) miał sen, w którym Bóg upominał go, że poświęca więcej czasu na studiowanie [[Cyceron]]a niż [[Biblia|Biblii]]. W VI wieku [[Grzegorz z Tours]] (zm. 594) miał podobny sen, ale był upominany nie za czytanie Cycerona, lecz za naukę [[Stenografia|stenografii]]{{odn|Brown|1989|s=174–175}}. Pod koniec VI wieku głównymi środkami oddziaływania Kościóła na wiernych stały się muzyka i sztuka, a nie książki{{odn|Brown|1989|s=181}}. Większość ówczesnych utworów literackich naśladowała wzorce klasyczne, jednak powstawały również [[Literatura wczesnego średniowiecza|dzieła oryginalne]] wraz z niezachowanymi do dnia dzisiejszego utworami przekazywanymi w formie ustnej. Pisma [[Sydoniusz Apolinary|Sydoniusza Apolinarego]] (zm. 489), [[Kasjodor]]a (zm. ok. 585) i [[Anicius Manlius Severinus Boethius|Boecjusza]] (zm. ok. 525) były typowe dla tego okresu{{odn|Brown|1998|s=45–49}}.
 
Kultura arystokratyczna wyrażała się bardziej poprzez wystawne uczty na dworach niż przez twórczość literacką. Arystokracja podkreślała swój status, nosząc ozdoby ze złota i klejnotów. Królowie i władcy utrzymywali drużyny wojowników, którzy tworzyli podstawową siłę zbrojną tego okresu. Składały się one z młodych mężczyzn, którzy mieli być wierni swojemu władcy. Jeżeli ich władca poległ w walce, oni również powinni byli walczyć do końca{{odn|Geary|1988|s=56–57}}. Wśród arystokracji duże znaczenie przypisywano więziom rodzinnym, jak również do lojalności, odwagi i honoru. Prowadziło to do powszechnego występowania waśni rodowych wśród arystokracji. Ich przykłady w Galii [[Merowingowie|Merowingów]] opisywał Grzegorz z Tours. Większość waśni kończyła się jednak wypłatą [[Główszczyzna|odszkodowania]]{{odn|Wickham|2009|s=189–193}}. Wśród arystokracji kobiety pełniły przede wszystkim rolę żon i matek, przy czym rola matek władców była szczególnie widoczna w Galii Merowingów. Ze względu na mniejszą liczbę niepełnoletnich władców w społeczeństwie [[Anglosasi|anglosaskim]] mniejsza była rola królowych matek, lecz było to kompensowane rolą kobiet jako [[opat]]ek klasztorów. Wydaje się, że tylko w Italii kobiety zawsze pozostawały pod ochroną i kontrolą męskiego członka rodu{{odn|Wickham|2009|s=195–199}}.
 
O życiu [[chłopi|chłopów]] przetrwało znacznie mniej informacji niż o życiu arystokracji. Większość informacji dostarcza [[archeologia]] (pozostało niewiele dokumentów opisujących życie chłopów, pochodzących sprzed IX wieku). Większość pisemnych informacji pochodzi z kodeksów lub od pisarzy z klas wyższych{{odn|Wickham|2009|s=204}}. Struktura własności ziemskiej różniła się na poszczególnych obszarach; na niektórych obszarach dominował rozproszony układ pól, z kolei na innych przeważał system otwartego pola. Różnice te przyczyniały się do różnorodności chłopskich społeczeństw. Jedne były zdominowane przez właścicieli ziemskich, inne posiadały znaczny zakres autonomii{{odn|Wickham|2009|s=205–210}}. Struktura osadnictwa również była zróżnicowana. Niektórzy chłopi mieszkali w dużych osadach liczących nawet 700 mieszkańców, inni w małych osadach grupujących po kilka rodzin, jeszcze inni w pojedynczych gospodarstwach. Na niektórych obszarach współistniały obok siebie różne systemy{{odn|Wickham|2009|s=211–212}}. Pod względem prawnym różnice między wolnymi chłopami a arystokracją były mniejsze niż u schyłku panowania rzymskiego. Zdarzało się, że potomkowie rodziny wolnych chłopów w ciągu kilku pokoleń stawali się rodem arystokratycznym, przede wszystkim dzięki zasługom wojskowym{{odn|Wickham|2009|s=215}}.
{{osobny artykuł|Filozofia średniowieczna|Literatura średniowiecza}}
 
Intensyfikacja kontaktów ze światem muzułmańskim, Żydami i Bizancjum, a także przemiany w społeczeństwach europejskich doprowadziły do rozkwitu życia intelektualnego zwanego [[renesans XII wieku|renesansem XII wieku]]. Do rozwoju filozofii przyczyniło się szczególnie ponowne odkrycie i przetłumaczenie na łacinę pism autorów starożytnych, w szczególności [[Arystoteles]]a{{odn|Swieżawski|2000|s=460-468460–468}}. Głównymi problemami filozoficznymi były relacja [[wiara religijna|wiary]] i [[rozum]]u (teologii i filozofii) i [[spór o uniwersalia]]. Dynamicznie rozwijała się [[logika]] i [[filozofia przyrody]]. [[Scholastyka (filozofia)|Scholastyka]], łącząca filozofię i teologię, była podjętą przez XII i XIII-wiecznych uczonych próbą pogodzenia i uzgodnienia autorytatywnych tekstów, zwłaszcza Arystotelesa i Biblii. Doprowadziło to do powstania sposobu rozumowania, który stosował systematyczne podejście do wiary i rozumu{{odn|Loyn|1989|s=293–294}}. Szczytowym osiągnięciem scholastyki były poglądy [[Tomasz z Akwinu|Tomasza z Akwinu]] (zm. 1274), zawarte w jego dziele ''[[Summa theologiae]]'' (''Suma teologiczna''){{odn|Colish|1997|s=295–301}}.
 
W zachodniej Europie koniec XI i początek XII wieku był okresem rozwoju [[Szkoła katedralna|szkół katedralnych]] (m.in. [[szkoła w Chartres]]), co oznaczało przeniesienie centrum życia intelektualnego z klasztorów do miast{{odn|Backman|2003|s=232–237}}. Z kolei szkoły katedralne wkrótce straciły na znaczeniu na rzecz [[Średniowieczny uniwersytet|uniwersytetów]] powstających w głównych miastach europejskich{{odn|Backman|2003|s=247–252}}. W odróżnieniu od szkół kościelnych dostęp do nauczania na uniwersytecie był otwarty, program kształcenia został rozszerzony o świeckie dziedziny. Do najstarszych zachodnioeuropejskich uniwersytetów należą uczelnie w [[Uniwersytet Boloński|Bolonii]], [[Uniwersytet Paryski|Paryżu]], [[Uniwersytet Oksfordzki|Oksfordzie]], [[University of Cambridge|Cambridge]], [[Uniwersytet w Salamance|Salamance]], [[Uniwersytet w Montpellier|Montpellier]], [[Uniwersytet Padewski|Padwie]], [[Uniwersytet w Tuluzie|Tuluzie]], [[Uniwersytet LaRzymski Sapienza„La w RzymieSapienza”|Rzymie]], [[Uniwersytet w Orleanie|Orleanie]], [[Uniwersytet Florencki|Florencji]] i [[Uniwersytet w Pizie|Pizie]], zaś wschodnioeuropejskich – w [[Uniwersytet Karola w Pradze|Pradze]] i [[Uniwersytet Jagielloński|Krakowie]]{{odn|Baszkiewicz|1963|s=11–21}}.
 
Na dworach królewskich i możnowładczych rozwijał się [[etos rycerski]] i miłości dworskiej. Były one opisywane głównie w [[Język wernakularny|językach narodowych]], a nie po łacinie. Były opiewane w wierszach, opowieściach, legendach i pieśniach przez [[Trubadurzy|trubadurów]] lub wędrownych [[minstrel]]ów. Często te historie były spisywane w ''[[chansons de geste]]'' – poematach rycerskich takich jak ''[[Pieśń o Rolandzie]]'' i ''[[Pieśń o Hildebrandzie]]''{{odn|Backman|2003|s=252–260}}. Tworzono także dzieła o charakterze religijnym lub świeckim{{odn|Davies|1996|s=349}}. [[Geoffrey z Monmouth]] (zm. ok. 1155) napisał ''Historia Regum Britanniae'' (''Historię królów Brytanii''), w której sporo miejsca poświęcił opowieściom i legendom o [[Król Artur|Królu Arturze]]{{odn|Saul|2000|s=113–114}}. Powstawały także dzieła o charakterze ściśle historycznym takie jak ''Gesta Friderici Imperatoris'' [[Otto von Freising]]a (zm. 1158) opisująca czyny cesarza [[Fryderyk I Barbarossa|Fryderyka Barbarossy]], ''[[Gesta regum Anglorum]]'' [[William z Malmesbury|Williama z Malmesbury]] (zm. ok. 1143) opisująca czyny królów Anglii{{odn|Davies|1996|s=349}} czy ''[[Kronika Galla Anonima|Chronica Polonorum]]'' [[Gall Anonim|Galla Anonima]] opisująca dzieje Polski.
Budowa katedr i zamków pozwoliła na rozwój technik budowlanych, co z kolei pozwalało na budowę dużych kamiennych budowli. Wznoszono również inne budynki: [[ratusz]]e, domy, mosty i [[Stodoła|stodoły]]{{odn|Barber|1992|s=68}}. Przy budowie statków używano [[Poszycie stykowe|poszycia stykowego]] zamiast używanego w czasach rzymskich [[Złącza ciesielskie poprzeczne|połączenia czopowego]]. Innymi ulepszeniami były [[ożaglowanie łacińskie]] i ster rufowy, które pozwoliły na zwiększenie prędkości statków{{odn|Barber|1992|s=73}}.
 
W wojsku zwiększało się znaczenie wyspecjalizowanych oddziałów piechoty. Wraz ze wciąż dominującą na polu walki [[Ciężka jazda|ciężką jazdą]] w skład armii często wchodzili [[Kusznik|kusznicy]], jak również [[saper]]zy{{odn|Nicolle|1999|s=125}}. Rola i ranga infanterii zaczęła wzrastać przez cały XII i XIII wiek, szczególnie w czasie wypraw krzyżowych. Rośnie również jej poziom wyszkolenia i uzbrojenia. [[Kusza|Kusze]], które były znane już w późnej starożytności, zyskały na znaczeniu w X i XI wieku, częściowo dzięki rozwojowi zamków w X i XI wieku i ich [[Oblężenie|obleganiu]]{{odn|Nicolle|1999|s=80}}. Kusze nie były szybkostrzelne, co ograniczało ich użycie na polu bitwy. W trakcie oblężeń szybkostrzelność nie miała tak dużego znaczenia, a kusznicy mogli skryć się za fortyfikacjami na czas ponownego załadowania kuszy{{odn|Singman|1999|s=124}}. Użycie kusz w XII i XIII wieku spowodowało zwiększenie opancerzenia rycerstwa: [[hełm]]ów zakrywających twarz (np. [[hełm garnczkowy]]), zbroi zakrywających całe ciało ([[zbroja pełna]]), jak również [[Zbroja końska|zbroi osłaniających konie]]{{odn|Nicolle|1999|s=130}}. [[Proch]] był znany w Europie od połowy XIII wieku. Po raz pierwszy odnotowano jego użycie w Europie w walkach Anglików przeciwko Szkotom w 1304, kiedy był używany jako materiał wybuchowy. [[Armata|Armaty]] wykorzystywano podczas oblężeń od lat 20. XIV wieku, a [[Broń ręczna|ręczną broń]] palną od lat 60. XIV wieku{{odn|Nicolle|1999|s=296–298}}.
 
=== Architektura, sztuka i muzyka ===
Reforma kluniacka zainspirowała zmiany w całym Kościele. Rozpoczęte przez papieża [[Leon IX|Leona IX]] (1049–1054) reformy oparte na wzorach reformy kluniackiej doprowadziły do ukształtowania się idei niezależności Kościoła od władzy świeckiej, co z kolei pod koniec XI wieku wywołało [[spór o inwestyturę|spór o prawo do mianowania biskupów]]. Spór pomiędzy papieżem [[Grzegorz VII (papież)|Grzegorzem VII]] (1073–85) a królem Niemiec (późniejszym cesarzem) [[Henryk IV Salicki|Henrykiem IV]], który rozpoczął się od prawa mianowania biskupów, przerodził się w walkę pomiędzy nimi w kwestiach prawa [[inwestytura|mianowania biskupów]], [[celibat|małżeństw duchownych]] oraz [[symonia|handlu godnościami i urzędami kościelnymi]]. Cesarze uważali ochronę Kościoła za jeden ze swoich podstawowych obowiązków i chcieli zachować prawo do mianowania biskupów na podległych im ziemiach, lecz papiestwo dążyło do niezależności od władzy świeckiej. Spór zakończył się zawarciem w 1122 kompromisowego [[Konkordat wormacki|konkordatu wormackiego]]. Stanowił on ważny etap w kształtowaniu się świeckiej władzy papieży, oddzielnej i niezależnej od władz świeckich. W Niemczech przyczynił się także do wzmocnienia władzy książąt kosztem władzy cesarskiej{{odn|Rosenwein|1982|s=40–41}}.
 
Pełne średniowiecze było okresem wielkich ruchów religijnych. Oprócz krucjat i reform życia zakonnego powstawały nowe formy życia religijnego. Były zakładane nowe zakony, w tym [[Kartuzi|kartuzów]] i [[Cystersi|cystersów]]. Szczególnie zakon cystersów pod przewodnictwem [[Bernard z Clairvaux|Bernarda z Clairvaux]] (zm. 1153) przeżywał okres intensywnego rozwoju. Nowe zakony powstały w reakcji na odczucia ludzi świeckich, że dotychczasowa reguła zakonna nie zaspokajała ich potrzeb. Wstępując do zakonu oczekiwali oni powrotu do ewangelicznej prostoty i pustelniczego monastycyzmu wczesnego chrześcijaństwa, pragnąc żyć jak pierwsi [[apostoł]]owie{{odn|Barber|1992|s=145–149}}. Rozwinął się ruch [[Pielgrzymka|pielgrzymkowy]]. Więcej [[Pielgrzym (religia)|pielgrzymów]] odwiedzało dotychczasowe miejsca pielgrzymek takie jak Rzym, Jerozolima i [[Droga św. Jakuba|Santiago de Compostela]], wzrastało również znaczenie nowych takich jak [[sanktuarium]] [[Monte Sant’Angelo|Monte Sant'Angelo]] na [[Promontorio del Gargano|półwyspie Gargano]] i [[Bazylika św. Mikołaja w Bari|bazylika św. Mikołaja]] w [[Bari]]{{odn|Morris|1998|s=199}}.
 
W XIII wieku zostały zatwierdzone przez papiestwo [[Zakon żebrzący|zakony żebracze]] – [[Zakony i zgromadzenia franciszkańskie|franciszkanie]] i [[dominikanie]] – których członkowie ślubowali ubóstwo i utrzymywali się z jałmużny{{odn|Barber|1992|s=155–167}}. Ugrupowania religijne takie jak [[waldensi]] również odwoływały się ewangelicznych ideałów ubóstwa, lecz zostali oni przez papiestwo uznani za [[herezja|heretyków]]. Inny ruch religijny odwołujący się do zasad ewangelicznego ubóstwa, uznany za heretycki, tworzyli [[katarzy]]. W 1209 papież Innocenty III ogłosił [[Wojny albigeńskie|krucjatę przeciwko katarom]]. W wyniku krucjaty oraz działań [[Inkwizycja|średniowiecznej inkwizycji]] ruch katarów został zlikwidowany{{odn|Barber|1992|s=185–192}}.
 
=== Wojna, głód i zaraza ===
Pierwsze lata XIV wieku upływały pod znakiem klęsk głodu, których największe nasilenie przypadło na lata 1315–171315–1317 (tzw. [[Wielki głód 1315–1317|Wielki głód]]){{odn|Loyn|1989|s=128}}. Jedną z jego przyczyn były zmiany klimatyczne wraz z występowaniem licznych klęsk żywiołowych {{odn|Muszkat|2011|s=5–18}}. Choć trudno jest zrekonstruować stan warunków klimatyczno-środowiskowych wieków średnich, gdyż wymaga to badań interdyscyplinarnych{{odn|Muszkat|2013|s=5–16}}, to jednak powszechnie uznaje się, że powolna zmiana klimatu od [[Średniowieczne optimum klimatyczne|średniowiecznego optimum klimatycznego]] do [[Mała epoka lodowa|małej epoki lodowej]] skutkowała zmniejszeniem średniej wielkość plonów. Lata 1313–14 i 1317–21 były w Europie wyjątkowo deszczowe, co spowodowało znaczny spadek plonów{{odn|Epstein|2009|s=41}}. Spadkowi średniej rocznej temperatury w XIV wieku w Europie, towarzyszyło pogorszenie koniunktury gospodarczej{{odn|Backman|2003|s=370}}.
 
Po klęskach głodu, w 1347 wybuchła epidemia ''[[Czarna śmierć|czarnej śmierci]]'', choroby, która w ciągu trzech kolejnych lat rozprzestrzeniła się w całej Europie{{odn|Loyn|1989|s=269}}. Przez minione sto lat wśród historyków panowała zgoda, że ''czarna śmierć'' była rodzajem dżumy, co zaczęło być kwestionowane w ostatnich latach{{kiedy|data=2017-04}}{{odn|Epstein|2009|s=171–172}}. W 2010 opublikowano jednak wyniki badań DNA ofiar zarazy potwierdzające, że przyczyną ''czarnej śmierci'' była bakteria ''Yersinia pestis'' (zwaną też [[Pałeczka dżumy|pałeczką dżumy]]), powodująca [[Dżuma|dżumę]]<ref>{{Cytuj stronę | url = http://www.plospathogens.org/article/info%3Adoi%2F10.1371%2Fjournal.ppat.1001134 | tytuł = Distinct Clones of Yersinia pestis Caused the Black Death | data dostępu = 2013-12-22 | autor = | nazwisko = Haensch | imię = Stephanie | nazwisko2 = Bianucci | imię2 = Raffaella |nazwisko3 = Signoli | imię3 = Michel |nazwisko4 = Rajerison | imię4 = Minoarisoa |nazwisko5 = Schultz | imię5 = Michael |nazwisko6 = Kacki | imię6 = Sacha |nazwisko7 = Vermunt | imię7 = Marco |nazwisko8 = Weston | imię8 = Darlene A. |nazwisko9 = Hurst | imię9 = Derek |nazwisko10 = Achtman | imię10 = Mark |nazwisko11 = Carniel | imię11 = Elisabeth |nazwisko12 = Bramanti | imię12 = Barbara |autor link = | data = 2010-10-07 | rok = | miesiąc = | format = | praca = | opublikowany = Plospathogens.org | oznaczenie = | strony = | język = |data iddostępu = | cytat =2013-12-22}}</ref>. W wyniku zarazy w Europie zmarło prawdopodobnie około 35 milionów ludzi, około jedna trzecia ówczesnej populacji. W zatłoczonych miastach śmiertelność była szczególnie wysoka. Liczba mieszkańców [[Lubeka|Lubeki]] w Niemczech zmniejszyła się o 90%{{odn|Singman|1999|s=189}}. Na dużych obszarach znacznie zmniejszyła się liczba mieszkańców, a na niektórych terenach nie miał kto uprawiać ziemi. Wzrosły płace, gdy właściciele ziemscy starali się zachęcić mniejszą liczbę dostępnych pracowników do pracy na swoich polach. Kolejnym problemem były niższe czynsze i niższy popyt na żywność, co wpłynęło na zmniejszenie dochodów z ziemi. Również pracownicy w miastach uważali, że mają prawo do wyższych płac, a w całej Europie wybuchały powstania ludowe{{odn|Backman|2003|s=374–380}}. Były wśród nich ''[[żakeria]]'' (1358) we Francji, [[powstanie Wata Tylera]] (1381) w Anglii, [[bunt Ciompich]] (1378) we [[Florencja|Florencji]] we Włoszech. Trauma spowodowana zarazą spowodowała wzrost pobożności w Europie, która przejawiała się w powstawaniu nowych organizacji charytatywnych, samoumartwianiu się [[Flagelanci|biczowników]]. O wywołanie zarazy byli obwiniani również Żydzi, co wywołało falę [[pogrom]]ów{{odn|Davies|1996|s=412–413}}. Sytuacja pozostawała niestabilna przez resztę XIV wieku w związku z nawrotami zarazy; na mniejszą skalę nawiedzała ona Europę do końca średniowiecza{{odn|Loyn|1989|s=128}}.
 
=== Społeczeństwo i gospodarka ===
[[Plik:07 Grégoire XI (couronné par Guy de Boulogne).jpg|thumb|[[Guy de Boulogne]] koronuje papieża [[Grzegorz XI|Grzegorza XI]], miniatura z [[Kroniki Froissarta]]]]
 
W latach 1305–781305–1378 kolejni papieże, narodowości francuskiej, byli uzależnieni od królów Francji; w latach 1309–771309–1377 ich rezydencję stanowiło francuskie miasto [[Awinion]]{{odn|Thomson|1998|s=170–171}}. Z tego powodu okres ten jest nazywany [[Niewola awiniońska|niewolą awiniońską papieży]] (nazwa nawiązująca do [[Niewola babilońska|niewoli babilońskiej]] Żydów){{odn|Loyn|1989|s=45}}. W 1378 odbyły się dwa konklawe: w [[Konklawe 1378 (Urban VI)|Rzymie]], które wybrało na papieża Włocha [[Urban VI|Urbana VI]], i w [[Konklawe 1378 (antypapież Klemens VII)|Fondi]], które wybrało na papieża Francuza [[Klemens VII (antypapież)|Klemensa VII]]. Zapoczątkowało to [[Wielka schizma zachodnia|wielką schizmę zachodnią]], kiedy to do tytułu głowy Kościoła rościło pretensje dwóch, a nawet trzech papieży, każdy uznawany przez kilka państw{{odn|Loyn|1989|s=153}}. W 1414 został zwołany [[sobór w Konstancji]] (1414–1418). W trakcie jego obrad złożono z urzędu wszystkich spośród trzech rywalizujących papieży i w listopadzie 1417 kardynałowie na [[Konklawe 1417|konklawe]] wybrali nowego papieża [[Marcin V|Marcina V]] (1417–31){{odn|Thomson|1998|s=184–187}}.
 
Poza schizmą Kościołem katolickim wstrząsały spory teologiczne. Niektóre z poglądów prezentowanych w tych sporach zostały przez Kościół uznane za herezje. [[John Wycliffe]] (zm. 1384), angielski teolog, został potępiony jako heretyk w 1415 za nauczanie, że ludzie świeccy powinni mieć dostęp do tekstu [[Biblia|Biblii]] poprzez przekłady na języki narodowe, jak również za odmienne od nauczania Kościoła poglądy na temat [[Eucharystia (sakrament)|Eucharystii]]{{odn|Thomson|1998|s=197–199}}. Nauczanie Wycliffe’a wpłynęło na dwa główne ruchy heretyckie późnego średniowiecza – [[Lollardzi|ruch lollardów]] w Anglii i [[husytyzm]] w Czechach{{odn|Thomson|1998|s=218}}. [[Jan Hus]] został spalony na stosie jako heretyk w 1415, po potępieniu jego nauk przez sobór w Konstancji. Zapoczątkowany jego działalnością ruch husycki przetrwał poza okres średniowiecza, pomimo organizowanych przeciwko niemu [[Wojny husyckie|krucjat]]{{odn|Thomson|1998|s=213–217}}. W 1416 los Husa podzielił [[Hieronim z Pragi]]{{odn|Holmes|1992|s=365}}. Oskarżenia o herezję były stosowane również w innych przypadkach, jak np. przeciwko zakonowi rycerskiemu [[Templariusze|templariuszy]], co spowodowało jego rozwiązanie w 1312 i podział jego majątku pomiędzy króla Francji [[Filip IV Piękny|Filipa IV Pięknego]] (1285–1314) i zakon rycerski [[Zakon Maltański|joannitów]]{{odn|Loyn|1989|s=201–202}}.
{{osobny artykuł|Wojskowość w Polsce średniowiecznej}}
 
Jedną z głównych zmian w dziedzinie wojskowości w późnym średniowieczu był wzrost znaczenia piechoty i lekkiej kawalerii{{odn|Nicolle|1999|s=180}}. Wojska piesze zaczęły także stosować na większą skalę fortyfikacje przeciwkawaleryjskie, np. wilcze doły<ref>{{Cytuj stronę | url = http://historykon.pl/dominacja-ciezkiej-jazdy-zwyciestwa-piechoty-w-xiv-xv-w-na-wybranych-przykladach/ | tytuł = Dominacja ciężkiej jazdy? Zwycięstwa piechoty w XIV-XV w. na wybranych przykładach | autor = Dawid Gralik | data = 2014-03-17 | opublikowany = Historykon | data dostępu = 2015-12-03}}</ref>. W wojskach angielskich znaczną rolę odgrywali również [[Łucznik (żołnierz)|łucznicy]] uzbrojeni w [[Długi łuk angielski|długie łuki angielskie]]. Inne kraje nie posiadały podobnych formacji dorównujących im skutecznością{{odn|Nicolle|1999|s=183}}. Wzrost siły rażenia [[Kusza|kusz]] i pojawienie się [[Rusznica|ręcznej broni palnej]] wymusiły postęp w budowie pancerzy. Szczytowym osiągnięciem w tej dziedzinie była [[Zbroja pełna|pełna zbroja płytowa]]{{odn|Nicolle|1999|s=188}}. [[Broń drzewcowa]] zyskała na znaczeniu wraz z pojawieniem się oddziałów szkockiej, flamandzkiej i szwajcarskiej piechoty, uzbrojonej w [[Pika|piki]] i inną broń drzewcową{{odn|Nicolle|1999|s=180}}.
 
Jedną z głównych zmian w rolnictwie było upowszechnienie owiec długowełnistych, co pozwoliło na [[przędzenie]] mocniejszych nici. Równie duże znaczenie miało zastąpienie [[Wrzeciono (przędzalnictwo)|wrzeciona]] z [[kądziel]]ą przez [[kołowrotek]], co pozwoliło na trzykrotne zwiększenie wydajności pracy{{odn|Epstein|2009|s=193–194}}. Był to jeszcze prosty kołowrotek ręczny, bez zastosowania napędu nożnego koła do skręcania i wyciągania włókna, który pojawił się w XV wieku{{odn|Singman|1999|s=36}}. Mniej zaawansowaną technologicznie zmianą, która w znaczący sposób wpłynęła na życie codzienne, było użycie guzików do zapinania części garderoby, co pozwalało na lepsze jej dopasowanie do figury, bez jej sznurowania{{odn|Singman|1999|s=38}}. Udoskonalona została konstrukcja [[wiatrak]]ów poprzez zastosowanie specjalnej podstawy podtrzymującej pionowy słup, wokół którego obracano całą konstrukcję wraz z mechanizmem, tak aby obrócić skrzydła wiatraka w zależności od kierunku wiatru{{odn|Epstein|2009|s=200–201}}. Pojawienie się w Szwecji około 1350 [[Wielki piec|wielkiego pieca]] pozwoliło na zwiększenie produkcji żelaza i poprawę jego jakości{{odn|Epstein|2009|s=203–204}}. Pierwsze [[Patent|prawo patentowe]] chroniące prawa wynalazców zostało uchwalone w 1447 w Wenecji{{odn|Epstein|2009|s=213}}.
Późne średniowiecze w Europie odpowiadało epokom [[Trecento|trecenta]] i [[Quattrocento|wczesnego renesansu]] w sztuce włoskiej, chociaż w północnej Europie i Hiszpanii niemal do końca średniowiecza nadal dominował styl gotycki, który w XV wieku stawał się coraz bardziej wyrafinowany (styl [[flamboyant]] w architekturze). [[Gotyk międzynarodowy]], który dominował w większości Europy w dziesięcioleciach około roku 1400, był stylem dworskim, w którym tworzono takie arcydzieła jak ''[[Bardzo bogate godzinki księcia de Berry]]''{{odn|Benton|2002|s=253–256}}. W całej Europie zyskiwała na znaczeniu (zarówno pod względem ilościowym, jak i wartości artystycznych) sztuka świecka. W XV wieku włoscy i flamandzcy kupcy stawali się znaczącymi mecenasami sztuki, zamawiając [[portret]]y, jak również całą gamę dóbr luksusowych takich jak biżuteria, szkatułki z kości słoniowej, [[Cassone|ozdobne skrzynie]] i [[Majolika|bogato zdobione naczynia]]. Wśród nich znajdowały się również wyroby produkowane przez [[Mudejarowie|Mudejarów]] (muzułmanów, którzy pozostali w Hiszpanii), od których wziął nazwę styl w sztuce – [[Mudéjar]]. Chociaż dwory królewskie posiadały olbrzymie ilości ozdobnej zastawy stołowej, do dnia dzisiejszego przetrwały tylko nieliczne jej egzemplarze{{odn|Lightbown|1978|s=78}}. Produkcja jedwabiu we Włoszech rozwinęła się na taką skalę, że nastąpiło uniezależnienie od importu z Bizancjum i świata muzułmańskiego. We Francji i Flandrii tkactwo serii [[Tapiseria|gobelinów]] takich jak ''[[Dama z jednorożcem (cykl tapiserii)|Dama z jednorożcem]]'' stało się główną branżą wytwarzającą dobra luksusowe{{odn|Benton|2002|s=257–262}}.
 
Obszerne wnętrza gotyckich kościołów pozwalały na umieszczenie w ich wnętrzu większej ilości rzeźb, zdobiących grobowce i ambony (np. ambona autostwa [[Giovanni Pisano|Giovanniego Pisano]] w kościele San Andrea w [[Pistoia|Pistoi]]). Często powstawały malowane lub rzeźbione [[Nastawa ołtarzowa|dekoracje ołtarzy]], szczególnie w kościołach mających wiele kaplic (np. [[Ołtarz Trzech Króli]] w Kolonii i [[Ołtarz Wita Stwosza w Krakowie|Ołtarz mariacki]] w Krakowie). [[Prymitywiści niderlandzcy|Malarze niderlandzcy]] tacy jak [[Jan van Eyck]] (zm. 1441) i [[Rogier van der Weyden]] (zm. 1464) rywalizowali z włoskimi, podobnie jak północnoeuropejscy twórcy manuskryptów. W XV wieku świeckie elity zaczęły na szeroką skalę gromadzić tego typu dzieła, jak również zamawiać nowe książki o tematyce świeckiej. Drukowane od około 1450 książki szybko stały się popularne, chociaż nadal były drogie. Do roku 1500 włącznie było około 30 tysięcy wydań różnego rodzaju [[inkunabuł]]ów (jak nazywane są książki wydane drukiem do tego roku)<ref name=BL>Staff [http://www.bl.uk/catalogues/istc/index.html Incunabula„Incunabula Short Title CatalogueCatalogue”] ''British Library''.</ref>, podczas gdy iluminowane manuskrypty ze względu na pracochłonność wykonania i związaną z tym cenę były wydawane w niewielkiej liczbie egzemplarzy. W północnej Europie od połowy XV wieku proste [[drzeworyt]]y, niemal zawsze o tematyce religijnej, były dostępne cenowo nawet dla chłopów. Książki zawierające wiele ilustracji wyższej jakości (dla których [[Matryca grawerowana|matryce]] zostały wykonane techniką [[Grawerstwo|grawerską]]) były przeznaczone dla zamożniejszych klientów{{odn|Griffiths|1996|s=17–18; 39–46}}.
 
== Współczesne postrzeganie średniowiecza ==
[[Plik:Der Liebeszauber by Niederrheinischer Meister.jpg|thumb|Czar miłości, 1470-801470–80, Muzeum Sztuk Pięknych w [[Lipsk]]u]]
[[Plik:Gossuin de Metz - L'image du monde - BNF Fr. 574 fo42.jpg|thumb|Średniowieczna ilustracja przedstawiająca Ziemię w kształcie kuli; XIV-wieczna kopia ''L'ImageL’Image du monde'', Gautiera z Metz]]
 
Średniowiecze jest często karykaturalnie przedstawiane jako „czas ignorancji i przesądów”, w którym stawiano „nauczanie Kościoła ponad osobistym doświadczeniem i racjonalnym działaniem”{{odn|Lindberg|2003|s=8}}. Jest to dziedzictwo zarówno [[renesans]]u, jak i epoki [[Oświecenie (epoka)|oświecenia]], kiedy uczeni przeciwstawiali kulturę i wiedzę swoich czasów ze średniowieczną, ze szkodą dla średniowiecza. Uczeni epoki renesansu uważali średniowiecze za okres upadku kultury i cywilizacji klasycznej; uczeni epoki oświecenia głosili prymat rozumu nad wiarą i z tego powodu uważali średniowiecze za okres ciemnoty i zabobonu{{odn|Davies|1996|s=291–293}}. Podejście takie może prowadzić do ideologizowania zagadnienia i przekłamań w obydwie strony, na czym cierpi rzetelność badań historycznych<ref name=lindberg>Lindberg David C., ''The Medieval Church Encounters the Classical Tradition: Saint Augustine, Roger Bacon, and the Handmaiden Metaphor'', w: ''When Science and Christianity Meet'', University Of Chicago Press, 2008.</ref>. Wśród historyków tworzących w XX i XXI wieku pogląd o ciemnocie średniowiecza jest uważany za częściowo lub całkowicie fałszywy i przestarzały<ref name=lindberg /><ref>Grant Edward, ''The Foundations of Modern Science in the Middle Ages: Their Religious, Institutional and Intellectual Contexts'', Cambridge University Press, 1996.</ref><ref>Maier Anneliese, ''On the Threshold of Exact Science: Selected Writings of Anneliese Maier on Late Medieval Natural Philosophy'', edycja Sargent Steven D., University of Pennsylvania Press, 1982.</ref><ref>Fontaine Jacques, ''Education and Learning'', w: Fouracre Paul, ''The New Cambridge Medieval History: Volume 1, c.500-c.700'', Cambridge University Press, 2006.</ref><ref>Riché Pierre, ''Education et culture dans l'Occidentl’Occident barbare : VIe-VIIIe siècle'', Seuil, 1995.</ref><ref name=roman>Michałowski Roman, ''Historia powszechna. Średniowiecze'', Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN 2009.</ref><ref name=ossolineum>Mączak Antoni, ''Historia Europy'', Ossolineum, 2010.</ref><ref name=crombie>Crombie A.C., ''The History of Science from Augustine to Galileo'', Dover Publications, 1996.</ref><ref>Ronan Colin, ''The Cambridge Illustrated History of the World'sWorld’s Science'', Cambridge University Press, 1983.</ref><ref>Hannam James, ''God'sGod’s Philosophers: How the Medieval World Laid the Foundations of Modern Science'', Icon Books Ltd, 2010.</ref><ref>Shank Micheal H., ''The Scientific Enterprise in Antiquity and Middle Ages'', University of Chicago Press, 1996.</ref><ref>Dales Richard C., ''The Scientific Achievement of the Middle Ages'', University of Pennsylvania Press, 1973.</ref>. Okresy regresu miały miejsce, ale ich przyczyny są dalece bardziej skomplikowane niż rzekoma dzikość, ignorancja czy zabobonność. Poza tym występowały także okresy rozwoju, a bez niektórych z nich nie doszłoby potem do zmian i nowych odkryć w następnych epokach.
 
Inni uczeni twierdzą, że rozum był powszechnie poważany w średniowieczu. Amerykański historyk Edward Grant pisał: „Jeśli w epoce oświecenia były głoszone rewolucyjne i racjonalne myśli i poglądy, było to możliwe tylko dzięki długiej, wywodzącej się ze średniowiecza tradycji, która ugruntowała użycie rozumu i logicznego myślenia jako jednych z najważniejszych obszarów ludzkiej działalności”{{odn|Grant|2001|s=9}}. Ponadto, wbrew rozpowszechnionemu przekonaniu, David Lindberg pisał, że „uczeni okresu późnego średniowiecza rzadko doświadczali siły przymusu Kościoła i mogli uważać się za wolnych (zwłaszcza w naukach przyrodniczych) w podążaniu tam, dokąd prowadziły ich logika i obserwacja”{{odn|Peters|2005|s=8182}}.
 
Wypaczone spojrzenie na ten okres przejawia się także w niektórych konkretnych poglądach. Jednym z takich błędnych wyobrażeń jest – po raz pierwszy propagowane w XIX wieku{{odn|Russell|1991|s=49–58}} i nadal bardzo rozpowszechnione – przekonanie, że wszyscy ludzie w średniowieczu wierzyli, że Ziemia jest płaska{{odn|Russell|1991|s=49–58}}. To nie jest prawdą, ponieważ wykładowcy na średniowiecznych uniwersytetach powszechnie twierdzili, że dowody wskazują, że Ziemia ma kształt [[Sfera|sfery]]{{odn|Grant|1994|s=626–630}}. David Lindberg i Ronald Numbers, inni uczeni badający ten okres, twierdzili, że „było niewielu chrześcijańskich uczonych w średniowieczu, którzy nie uznawali kulistości (sferyczności) Ziemi, a nawet znali oni w przybliżeniu jej obwód”{{odn|Lindberg|Numbers|1986|s=342}}. Innymi błędnymi przekonaniami są: „Kościół w średniowieczu zakazywał [[Sekcja zwłok|sekcji zwłok]]”, „rozwój chrześcijaństwa zabił starożytną naukę” i „średniowieczny Kościół zahamował rozwój [[Filozofia przyrody|filozofii przyrody]]” – są one cytowane przez Ronalda Numbersa jako przykłady szeroko rozpowszechnionych mitów traktowanych jako prawda historyczna, chociaż nie potwierdzają ich współczesne badania historyczne<ref name=Numberslect>{{Cytuj stronę | url =http://web.archive.org/web/20130120020516/http://www.st-edmunds.cam.ac.uk:80/faraday/CIS/Numbers/Numbers_Lecture.pdf | tytuł = Myths and Truths in Science and Religion: A historical perspective | data dostępunazwisko = 2015-01-17Numbers | nazwiskoimię = Numbers Ronald|data imiędostępu = Ronald2015-01-17}}</ref>.
 
== Zobacz też ==
 
== Bibliografia ==
* {{Cytuj książkę | odn = tak | nazwisko = Adams | imię = Laurie Schneider | tytuł = A History of Western Art | wydanie = 3 | wydawca = McGraw Hill | miejsce = Boston | rok = 2001 | isbn = 0-07-231717-5 |odn = tak}}
* {{Cytuj książkę | odn = tak | nazwisko = Albrow | imię = Martin | tytuł = The Global Age: State and Society Beyond Modernity | wydawca = Stanford University Press | miejsce = Stanford | rok = 1997 | isbn = 0-8047-2870-4 |odn = tak}}
* {{Cytuj książkę | odn = tak | nazwisko = Backman | imię = Clifford R. | tytuł = The Worlds of Medieval Europe | wydawca = Oxford University Press | miejsce = Oxford | rok = 2003 | isbn = 978-0-19-512169-8 |odn = tak}}
* {{Cytuj książkę | odn = tak | nazwisko = Barber | imię = Malcolm | autor link = Malcolm Barber | tytuł = The Two Cities: Medieval Europe 1050–1320 | wydawca = Routledge | miejsce = London | rok = 1992 | isbn = 0-415-09682-0 |odn = tak}}
* {{Cytuj książkę | odn = tak | nazwisko = Barber | imię = Richard | tytuł = Edward, Prince of Wales and Aquitaine: A Biography of the Black Prince | wydawca = Scribner | miejsce = New York | rok = 1978 | isbn = 0-684-15864-7 |odn = tak}}
* {{Cytuj książkę | odn = tak | nazwisko = Barlow | imię = Frank | tytuł = The Feudal Kingdom of England 1042–1216 | wydanie = 4 | wydawca = Longman | miejsce = New York | rok = 1988 | isbn = 0-582-49504-0 |odn = tak}}
* {{Cytuj książkę | odn = tak | nazwisko = Baszkiewicz | imię = Jan | autor link = Jan Baszkiewicz | tytuł = Młodość uniwersytetu | wydanie = | wydawca = Wiedza Powszechna | miejsce = Warszawa | rok = 1963 | strony = | isbn = |odn = tak}}
* {{Cytuj książkę | odn = tak | nazwisko = Bauer | imię = Susan Wise | tytuł = The History of the Medieval World: From the Conversion of Constantine to the First Crusade | wydawca = W. W. Norton | miejsce = New York | rok = 2010 | isbn = 978-0-393-05975-5 |odn = tak}}
* {{Cytuj książkę | odn = tak | nazwisko = Benton | imię = Janetta Rebold | tytuł = Art of the Middle Ages | wydawca = Thames & Hudson | miejsce = London | rok = 2002 | seria = World of Art | isbn = 0-500-20350-4 |odn = tak}}
* {{Cytuj stronę | odn = tak | url = http://www.bl.uk/catalogues/istc/index.html | tytuł = Incunabula Short Title Catalogue | data dostępu = 8 kwietnia 2012 | nazwisko = British Library | data = 2008 | opublikowany = [[Biblioteka Brytyjska|British Library]] |data dostępu = 8 kwietnia 2012 |odn = tak}}
* {{Cytuj książkę | odn = tak | nazwisko = Brown | imię = Peter | tytuł = The World of Late Antiquity AD 150–750 | wydawca = W. W. Norton & Company | miejsce = New York | seria = Library of World Civilization | rok = 1989 | isbn = 0-393-95803-5 |odn = tak}}
* {{Cytuj książkę |autor odn= George Holmes |tytuł = takThe Oxford Illustrated History of Medieval Europe | autor r = Thomas Brown | rozdział = The Transformation of the Roman Mediterranean, 400–900 | tytuł = The Oxford Illustrated History of Medieval Europe | autor = George Holmes | wydawca = Oxford University Press | miejsce = Oxford, UK | rok = 1998 | strony = 1–62 | isbn = 0-19-285220-5 |odn = tak}}
* {{Cytuj książkę | odn = tak | nazwisko = Bruni | imię = Leonardo | autor link = Leonardo Bruni | tytuł = History of the Florentine People | wydawca = Harvard University Press | miejsce = Cambridge, MA | rok = 2001 | tom = 1 | isbn = 978-0-674-00506-8 |odn = tak}}
* {{Cytuj książkę | odn = tak | nazwisko = Colish | imię = Marcia L. | tytuł = Medieval Foundations of the Western Intellectual Tradition 400–1400 | wydawca = Yale University Press | miejsce = New Haven, CT | rok = 1997 | isbn = 0-300-07852-8 |odn = tak}}
* {{Cytuj książkę | odn = tak | nazwisko = Collins | imię = Roger | tytuł = Early Medieval Europe: 300–1000 | wydanie = 2 | wydawca = St. Martin’s Press | miejsce = New York | rok = 1999 | isbn = 0-312-21886-9 |odn = tak}}
* {{Cytuj książkę | odn = tak | nazwisko = Coredon | imię = Christopher | tytuł = A Dictionary of Medieval Terms & Phrases | wydanie = Reprint | wydawca = D. S. Brewer | miejsce = Woodbridge, UK | rok = 2007 | isbn = 978-1-84384-138-8 |odn = tak}}
* {{Cytuj książkę | odn = tak | nazwisko = Cosman | imię = Madeleine Pelner | tytuł = Medieval Wordbook: More the 4,000 Terms and Expressions from Medieval Culture | wydawca = Barnes & Noble | miejsce = New York | rok = 2007 | isbn = 978-0-7607-8725-0 |odn = tak}}
* {{Cytuj książkę | odn = tak | nazwisko = Crampton | imię = R. J. | tytuł = A Concise History of Bulgaria | wydanie = 2 | wydawca = Cambridge University Press | miejsce = New York | rok = 2005 | isbn = 978-0-521-61637-9 |odn = tak}}
* {{Cytuj książkę | odn = tak | nazwisko = Cunliffe | imię = Barry | tytuł = Europe Between the Oceans: Themes and Variations 9000 BC-AD 1000 | wydawca = Yale University Press | miejsce = New Haven, CT | rok = 2008 | isbn = 978-0-300-11923-7 |odn = tak}}
* {{Cytuj książkę | odn = tak | nazwisko = Curta | imię = Florin | tytuł = Southeastern Europe in the Middle Ages 500-1250500–1250 | wydawca = Cambridge University Press | miejsce = Cambridge, UK | seria = Cambridge Medieval Textbooks | rok = 2006 | isbn = 0-521-894-52-2 |odn = tak}}
* {{Cytuj książkę | odn = tak | nazwisko = Davies | imię = Norman | autor link = Norman Davies | tytuł = Europe: A History | wydawca = Oxford University Press | miejsce = Oxford, UK | rok = 1996 | isbn = 0-19-520912-5 |odn = tak}}
* {{Cytuj książkę |nazwisko odn= Holmes |imię = takGeorge |tytuł = The Oxford Illustrated History of Medieval Europe |autor r = Peter Denley | rozdział = The Mediterranean in the Age of the Renaissance, 1200–1500 | tytuł = The Oxford Illustrated History of Medieval Europe | nazwisko = Holmes | imię = George | wydawca = Oxford University Press | miejsce = Oxford, Wielka Brytania |rok = 1998 | isbn=0-19-285220-5 | strony = 235–296 |odn = tak}}
* {{Cytuj książkę | odn = tak | nazwisko = Dodwell | imię = C. R. | tytuł = The Pictorial Arts of the West: 800–1200 | wydawca = Yale University Press | miejsce = New Haven, CT | rok = 1993 | seria = Pellican History of Art | isbn = 0-300-06493-4 |odn = tak}}
* {{Cytuj książkę | odn = tak | nazwisko = Eastwood | imię = Bruce | tytuł = Ordering the Heavens: Roman Astronomy and Cosmology in the Carolingian Renaissance | wydawca = Brill | miejsce = Boston, MA | rok = 2007 | seria = History of Science and Medicine Library | isbn = 978-90-04-16186-3 |odn = tak}}
* {{Cytuj książkę | odn = tak | nazwisko = Epstein | imię = Steven A. | tytuł = An Economic and Social History of Later Medieval Europe, 1000–1500 | wydawca = Cambridge University Press | miejsce = Cambridge, UK | rok = 2009 | isbn = 978-0-521-70653-7 |odn = tak}}
* {{Cytuj książkę | odn = tak | nazwisko = Flexner | imię = Stuart Berg | tytuł = The Random House Dictionary of the English Language: Unabridged | wydanie = 2 | wydawca = Random House | miejsce = New York | isbn = 0-394-50050-4 |odn = tak}}
* {{Cytuj książkę | odn = tak | nazwisko = Gainty | imię = Denis | nazwisko2 = Ward | imię2 = Walter D. | tytuł = Sources of World Societies: Volume 2: Since 1500 | wydawca = Bedford/St. Martin’s | miejsce = Boston, MA | rok = 2009 | isbn = 0-312-68858-X |odn = tak}}
* {{Cytuj książkę | odn = tak | nazwisko = Geary | imię = Patrick J. | tytuł = Before France and Germany: The Creation and Transformation of the Merovingian World | wydawca = Oxford University Press | miejsce = Oxford, UK | rok = 1988 | isbn = 0-19-504458-4 |odn = tak}}
* {{Cytuj książkę | odn = tak | nazwisko = Gies | imię = Joseph | nazwisko2 = Gies | imię2 = Frances | tytuł = Life in a Medieval City | wydawca = Thomas Y. Crowell | miejsce = New York | rok = 1973 | isbn = 0-8152-0345-4 |odn = tak}}
* {{Cytuj książkę | odn = tak | nazwisko = Grant | imię = Edward | tytuł = God and Reason in the Middle Ages | wydawca = Cambridge University Press | miejsce = Cambridge, UK | rok = 2001 | isbn = 978-0-521-80279-6 |odn = tak}}
* {{Cytuj książkę | odn = tak | nazwisko = Grant | imię = Edward | tytuł = Planets, Stars, & Orbs: The Medieval Cosmos, 1200–1687 | wydawca = Cambridge University Press | miejsce = Cambridge, UK | rok = 1994 | isbn = 978-0-521-43344-0 |odn = tak}}
* {{Cytuj książkę | odn = tak | nazwisko = Griffiths | imię = Antony | tytuł = Prints and Printmaking | wydawca = British Museum Press | miejsce = London | rok = 1996 | isbn = 0-7141-2608-X |odn = tak}}
* {{Cytuj książkę | odn = tak | nazwisko = Hallam | imię = Elizabeth M. | nazwisko2 = Everard | imię2 = Judith | tytuł = Capetian France 987–1328 | wydanie = 2 | wydawca = Longman | miejsce = New York | rok = 2001 | isbn = 0-582-40428-2 |odn = tak}}
* {{Cytuj książkę | odn = tak | nazwisko = Hamilton | imię = Bernard | tytuł = Religion in the Medieval West | wydanie = 2 | wydawca = Arnold | miejsce = London | rok = 2003 | isbn = 0-340-80839-X |odn = tak}}
* {{Cytuj książkę | odn = tak | nazwisko = Heather | imię = Peter | tytuł = The Fall of the Roman Empire: A New History of Rome and the Barbarians | wydawca = Oxford University Press | miejsce = Oxford, UK | rok = 2006 | isbn = 978-0-19-532541-6 |odn = tak}}
* {{Cytuj książkę | odn = tak | nazwisko = Henderson | imię = George | tytuł = Early Medieval | wydanie = Revised | wydawca = Penguin | miejsce = New York | rok = 1977 | oclc = 641757789 |odn = tak}}
* {{Cytuj książkę | odn = tak | nazwisko = Holmes | imię = George | tytuł = The Oxford History of Medieval Europe | wydawca = Oxford University Press | miejsce = Oxford, UK | rok = 1992 | isbn = 978-0-19-280133-3 |odn = tak}}
* {{Cytuj książkę | odn = tak | nazwisko = Ilardi | imię = Vincent | tytuł = Renaissance Vision from Spectacles to Telescopes | wydawca = American Philosophical Society | miejsce = Philadelphia | rok = 2007 | isbn = 978-0-87169-259-7 |odn = tak}}
* {{Cytuj książkę | odn = tak | nazwisko = Jaczynowska | imię = Maria | autor link = Maria Jaczynowska | nazwisko2 = Pawlak | imię2 = Marcin | autor link2 = Marcin Pawlak (historyk) | tytuł = Starożytny Rzym | wydanie = 2 | wydawca = Wydawnictwo TRIO | miejsce = Warszawa | rok = 2011 | strony = | isbn = 978-83-7436-264-1 |odn = tak}}
* {{Cytuj książkę | odn = tak | nazwisko = James | imię = Edward | tytuł = Europe'sEurope’s Barbarians: AD 200–600 | wydawca = Pearson Longman | miejsce = Harlow, UK | rok = 2009 | seria = The Medieval World | isbn = 978-0-582-77296-0 |odn = tak}}
* {{Cytuj książkę | odn = tak | nazwisko = Jordan | imię = William C. | tytuł = Europe in the High Middle Ages | wydawca = Viking | miejsce = New York | rok = 2003 | seria = Penguin History of Europe | isbn = 978-0-670-03202-0 |odn = tak}}
* {{Cytuj książkę | odn = tak | nazwisko = Kamen | imię = Henry | autor link = Henry Kamen | tytuł = Spain 1469–1714 | wydanie = 3 | wydawca = Pearson/Longman | miejsce = New York | rok = 2005 | isbn = 0-582-78464-6 |odn = tak}}
* {{Cytuj książkę | odn = tak | nazwisko = Kaufmann | imię = J. E. | nazwisko2 = Kaufmann | imię2 = H. W. | tytuł = The Medieval Fortress: Castles, Forts and Walled Cities of the Middle Ages | rok = 2004 | wydawca = De Capo Press | miejsce = Cambridge, MA | isbn = 0-306-81358-0 |odn = tak}}
* {{Cytuj książkę | odn = tak | nazwisko = Keen | imię = Maurice | tytuł = The Pelican History of Medieval Europe | wydawca = Penguin Books | miejsce = London | rok = 1988 | isbn = 0-14-021085-7 |odn = tak}}
* {{Cytuj książkę | odn = tak | nazwisko = Kitzinger | imię = Ernst | tytuł = Early Medieval Art at the British Museum | wydanie = 2 | wydawca = British Museum | miejsce = London | rok = 1955 | oclc = 510455 |odn = tak}}
* {{Cytuj stronę | odn = tak | url = http://europeanhistory.boisestate.edu/latemiddleages/renaissance/historyren.shtml | tytuł = History of the Idea of the Renaissance | nazwisko = Knox | imię = E.L. | data = | praca= Europe in the Late Middle Ages |opublikowany = Boise State University | język = | archiwum = http://web.archive.org/web/20120203005134/http://www.boisestate.edu:80/courses/latemiddleages/renaissance/historyren.shtml | zarchiwizowano = 2012-02-03 | data dostępu = 2016-12-29 |odn = tak}}
* {{Cytuj książkę | odn = tak | nazwisko = Lasko | imię = Peter | tytuł = Ars Sacra, 800–1200 | wydawca = Penguin | miejsce = New York | rok = 1972 | seria = Penguin History of Art (obecnie Yale History of Art) | isbn = 0-14-056036-X |odn = tak}}
* {{Cytuj książkę | odn = tak | nazwisko = Lawrence | imię = C.H | tytuł = Medieval Monasticism: Forms of Religious Life in Western Europe in the Middle Ages | wydanie = 3 | wydawca = Longman | miejsce = Harlow, UK | rok = 2001 | isbn = 0-582-40427-4 |odn = tak}}
* {{Cytuj książkę | odn = tak | nazwisko = Lightbown | imię = Ronald W. | tytuł = Secular Goldsmiths'Goldsmiths’ Work in Medieval France: A History | wydawca = Thames and Hudson | miejsce = London | rok = 1978 | seria = Reports of the Research Committee of the Society of Antiquaries of London | isbn = 0-500-99027-1 |odn = tak}}
* {{Cytuj pismo | odn = tak | nazwisko = Lindberg | imię = David C. | nazwisko2 = Numbers | imię2 = Ronald L. | tytuł = Beyond War and Peace: A Reappraisal of the Encounter between Christianity and Science | czasopismo = Church History | wolumin = 55 | wydanie = 3 | strony = 338–354 | rok = 1986 | doi = 10.2307/3166822 |odn = tak}}
* {{Cytuj książkę |nazwisko odn= Lindberg |imię = takDavid C. |nazwisko2 = Numbers |imię2 = Ronald L. |tytuł = When Science & Christianity Meet |autor r = David C. Lindberg | rozdział = The Medieval Church Encounters the Classical Tradition: Saint Augustine, Roger Bacon, and the Handmaiden Metaphor | nazwisko = Lindberg | imię = David C. | nazwisko2 = Numbers | imię2 = Ronald L. | tytuł = When Science & Christianity Meet | miejsce = Chicago, IL | wydawca = University of Chicago Press | rok = 2003 | isbn = 0-226-48214-6 |odn = tak}}
* {{Cytuj książkę | odn = tak | nazwisko = Lock | imię = Peter | tytuł = Routledge Companion to the Crusades | wydawca = Routledge | miejsce = New York | rok = 2006 | isbn = 0-415-39312-4 |odn = tak}}
* {{Cytuj książkę | odn = tak | nazwisko = Loyn | imię = H. R. | tytuł = The Middle Ages: A Concise Encyclopedia | miejsce = London | wydawca = Thames and Hudson | rok = 1989 | isbn = 0-500-27645-5 |odn = tak}}
* {{Cytuj stronę | url = http://dictionary.reference.com/browse/Middle%20Ages | tytuł = Middle Ages | data dostępurok = 7 kwietnia 20122004 | rokopublikowany = 2004Dictionary.com |data opublikowanydostępu = Dictionary.com7 kwietnia 2012}}
* {{Cytuj książkę | odn = tak | nazwisko = Manteuffel | imię = Tadeusz | autor link = Tadeusz Manteuffel | tytuł = Historia Powszechna. Średniowiecze | wydanie = XVI | wydawca = Wydawnictwo Naukowe PWN | miejsce = Warszawa | rok = 2012 | strony = | isbn = 978-83-01-14543-9 |odn = tak}}
* {{Cytuj książkę | odn = tak | nazwisko = Michałowski | imię = Roman | autor link = Roman Michałowski (historyk) | tytuł = Historia Powszechna. Średniowiecze | wydanie = 1 | wydawca = Wydawnictwo Naukowe PWN | miejsce = Warszawa | rok = 2009 | strony = | isbn = 978-83-01-16783-7 |odn = tak}}
* {{Cytuj książkę |nazwisko odn= Mazzocco |imię = takAngelo |tytuł = Interpretations of Renaissance Humanism |autor r = Massimo Miglio | rozdział = Curial Humanism seen through the Prism of the Papal Library | nazwisko = Mazzocco | imię = Angelo | tytuł = Interpretations of Renaissance Humanism | wydawca = Brill | rok = 2006 | strony = 97–112 | miejsce = Leiden | isbn = 978-90-04-15244-1 | seria = Brill'sBrill’s Studies in Intellectual History |odn = tak}}
* {{Cytuj pismo | odn = tak | nazwisko = Mommsen | imię = Theodor | autor link = Theodor Mommsen | tytuł = Petrarch'sPetrarch’s Conception of the 'Dark‘Dark Ages'Ages’ | czasopismo = Speculum | wolumin = 17 | wydanie = 2 | strony = 226–242 | rok = 1942 | doi = 10.2307/2856364 |odn = tak}}
* {{Cytuj książkę | odnnazwisko = takHolmes | autor rimię = Rosemary MorrisGeorge | rozdział = Northern Europe invades the Mediterranean, 900–1200 | tytuł = The Oxford Illustrated History of Medieval Europe |autor nazwiskor = HolmesRosemary Morris | imięrozdział = GeorgeNorthern |Europe invades the Mediterranean, 900–1200 |wydawca = Oxford University Press |miejsce = Oxford, UK | rok = 1998 | isbn = 0-19-285220-5 | strony = 175–234 |odn = tak}}
* {{Cytuj pismo | odn = tak | nazwisko = Murray | imię = Alexander | tytuł = Should the Middle Ages Be Abolished? | czasopismo = Essays in Medieval Studies | wolumin = 21 |Mu strony = 1–22 | rok = 2004 | doi = 10.1353/ems.2005.0010 |odn = tak}}
* {{Cytuj pismo | odn = tak | nazwisko = Muszkat | imię = Oktawian| |tytuł = Ekstrema klimatyczne na ziemiach polskich w czasach piastowskich według źródeł historycznych | czasopismo = Prace Historyczno-Archiwalne | wolumin = 23 | strony = 5-185–18 | rok = 2011 |odn = tak}}
* {{Cytuj pismo | odn = tak | nazwisko = Muszkat | imię = Oktawian| |tytuł = Zarys problematyki i metod badań nad historią klimatu w średniowieczu | czasopismo = Rocznik Historyczno-Archiwalny | wolumin = XXIII | strony = 5-165–16 | rok = 2013 |odn = tak}}
* {{Cytuj książkę | odn = tak | nazwisko = Nees | imię = Lawrence | tytuł = Early Medieval Art | wydawca = Oxford University Press | miejsce = Oxford, UK | rok = 2002 | seria = Oxford History of Art | isbn = 978-0-19-284243-5 |odn = tak}}
* {{Cytuj książkę | odn = tak | nazwisko = Nicolle | imię = David | tytuł = Medieval Warfare Source Book: Warfare In Western Christendom | wydawca = Brockhampton Press | miejsce = London | rok = 1999 | isbn = 1-86019-889-9 |odn = tak}}
* {{Cytuj stronę | url = http://web.archive.org/web/20130120020516/http://www.st-edmunds.cam.ac.uk:80/faraday/CIS/Numbers/Numbers_Lecture.pdf | tytuł = Myths and Truths in Science and Religion: A historical perspective | data dostępu = 25 stycznia 2013 | nazwisko = Numbers | imię = Ronald | data = 11 maja 2006 | praca = Lecture archive | opublikowany = The Faraday Institute for Science and Religion |data dostępu = 25 stycznia 2013}}
* {{Cytuj książkę | odn = tak | nazwisko = Payne | imię = Robert | tytuł = The Dream and the Tomb: A History of the Crusades | wydanie = First paperback | wydawca = Cooper Square Press | miejsce = New York | rok = 2000 | isbn = 0-8154-1086-7 |odn = tak}}
* {{Cytuj książkę | odnnazwisko = takJones | autor rimię = Ted PetersLindsay | rozdziałtytuł = ScienceEncyclopedia andof Religion |autor nazwiskor = JonesTed | imię = LindsayPeters | tytułrozdział = EncyclopediaScience ofand Religion | wydanie = 2 | tom = 12 | wydawca = MacMillan Reference | miejsce = Detroit, MI | rok = 2005 | isbn = 978-0-02-865980-0 | stronastrony = 8182 |odn = tak}}
* {{Cytuj książkę | odn = tak | nazwisko = Power | imię = Daniel | tytuł = The Central Middle Ages: Europe 950–1320 | wydawca = Oxford University Press | miejsce = Oxford, UK | rok = 2006 | seria = The Short Oxford History of Europe | isbn = 978-0-19-925312-8 |odn = tak}}
* {{Cytuj książkę | odn = tak | nazwisko = Reilly | imię = Bernard F. | tytuł = The Medieval Spains | wydawca = Cambridge University Press | miejsce = Cambridge, UK | rok = 1993 | seria = Cambridge Medieval Textbooks | isbn = 0-521-39741-3 |odn = tak}}
* {{Cytuj książkę | odnnazwisko = takLoyn | autor rimię = [[Jonathan Riley-Smith]]H.R. | rozdział = Crusades | tytuł = The Middle Ages: A Concise Encyclopedia |wydawcaautor r = Thames[[Jonathan and HudsonRiley-Smith]] | nazwiskorozdział = LoynCrusades | imięwydawca = H.Thames R.and Hudson | miejsce = London | rok = 1989 | isbn = 0-500-27645-5 | strony = 106–107 |odn = tak}}
* {{Cytuj pismo | nazwisko = Robinson | imię = Fred C. | tytuł = Medieval, the Middle Ages | czasopismo = Speculum | wolumin = 59 | wydanie = 4 | strony = 745 | rok = 1984 | doi = 10.2307/2846695}}
* {{Cytuj książkę | odn = tak | nazwisko = Rosenwein | imię = Barbara H. | tytuł = Rhinoceros Bound: Cluny in the Tenth Century | wydawca = University of Pennsylvania Press | miejsce = Philadelphia, PA | rok = 1982 | isbn = 0-8122-7830-5 |odn = tak}}
* {{Cytuj książkę | odn = tak | nazwisko = Russell | imię = Jeffey Burton | tytuł = Inventing the Flat Earth-Columbus and Modern Historians | wydawca = Praeger | miejsce = Westport, CT | rok = 1991 | isbn = 0-275-95904-X |odn = tak}}
* {{Cytuj książkę | odn = tak | nazwisko = Saul | imię = Nigel | tytuł = A Companion to Medieval England 1066–1485 | wydawca = Tempus | miejsce = Stroud, UK | rok = 2000 | isbn = 0-7524-2969-8 |odn = tak}}
* {{Cytuj książkę | odnnazwisko = takLoyn | autor rimię = DH.R. Justin Schove | rozdział = Plague | tytuł = The Middle Ages: A Concise Encyclopedia |autor wydawcar = ThamesD. andJustin HudsonSchove | nazwiskorozdział = LoynPlague | imięwydawca = H.Thames R.and Hudson | miejsce = London | rok = 1989 | isbn = 0-500-27645-5 | strony = 267–269 |odn = tak}}
* {{Cytuj książkę | odn = tak | nazwisko = Singman | imię = Jeffrey L. | tytuł = Daily Life in Medieval Europe | wydawca = Greenwood Press | miejsce = Westport, CT | rok = 1999 | seria = Daily Life Through History | isbn = 0-313-30273-1 |odn = tak}}
* {{Cytuj książkę | odn = tak | nazwisko = Stalley | imię = Roger | tytuł = Early Medieval Architecture | wydawca = Oxford University Press | miejsce = Oxford, UK | rok = 1999 | seria = Oxford History of Art | isbn = 978-0-19-284223-7 |odn = tak}}
* {{cytuj książkę |nazwisko = Swieżawski| |imię = Stefan | autor link= Stefan Swieżawski|tytuł = Dzieje europejskiej filozofii klasycznej | url = | wydawca = PWN| |miejsce = Warszawa – Wrocław | rok = 2000 | isbn = 83-01-13188-8}}
* {{Cytuj książkę | odn = tak | nazwisko = Tansey | imię = Richard G. | nazwisko2 = Gardner | imię2 = Helen Louise | nazwisko3 = De la Croix | imię3 = Horst | tytuł = Gardner’s Art Through the Ages | wydanie = 8 | wydawca = Harcourt Brace Jovanovich | miejsce = San Diego, CA | rok = 1986 | isbn = 0-15-503763-3 |odn = tak}}
* {{Cytuj książkę | odn = tak | nazwisko = Thomson | imię = John A. F. | tytuł = The Western Church in the Middle Ages | wydawca = Arnold | miejsce = London | rok = 1998 | isbn = 0-340-60118-3 |odn = tak}}
* {{Cytuj książkę |nazwisko odn= Holmes |imię = takGeorge |tytuł = The Oxford Illustrated History of Medieval Europe |autor r = Malcolm Vale | rozdział = The Civilization of Courts and Cities in the North, 1200–1500 | tytuł = The Oxford Illustrated History of Medieval Europe | nazwisko = Holmes | imię = George | wydawca = Oxford University Press | miejsce = Oxford, UK | rok = 1998 | isbn = 0-19-285220-5 | strony = 297–351 |odn = tak}}
* {{Cytuj książkę | odn = tak | nazwisko = Watts | imię = John | tytuł = The Making of Polities: Europe, 1300–1500 | wydawca = Cambridge University Press | miejsce = Cambridge, UK | rok = 2009 | seria = Cambridge Medieval Textbooks | isbn = 978-0-521-79664-4 |odn = tak}}
* {{Cytuj książkę |nazwisko odn= Holmes |imię = takGeorge |tytuł = The Oxford Illustrated History of Medieval Europe |autor r = Whitton, David | rozdział = The Society of Northern Europe in the High Middle Ages, 900–1200 | tytuł = The Oxford Illustrated History of Medieval Europe | nazwisko = Holmes | imię = George | wydawca = Oxford University Press | miejsce = Oxford, UK | rok = 1998 | isbn = 0-19-285220-5 | strony = 115–174 |odn = tak}}
* {{Cytuj książkę | odn = tak | nazwisko = Wickham | imię = Chris | tytuł = The Inheritance of Rome: Illuminating the Dark Ages 400–1000 | wydawca = Penguin Books | miejsce = New York | rok = 2009 | isbn = 978-0-14-311742-1 |odn = tak}}
* {{Cytuj książkę | odn = tak | nazwisko = Zientara | imię = Benedykt | autor link = Benedykt Zientara | tytuł = Historia powszechna średniowiecza | wydanie = IV | wydawca = Wydawnictwo TRIO | miejsce = Warszawa | rok = 1994 | strony = | isbn = 83-85660-11-9 |odn = tak}}
 
== Linki zewnętrzne ==

Menu nawigacyjne

Narzędzia osobiste

Przestrzenie nazw

Warianty