Stanisław Dunin-Karwicki: Różnice pomiędzy wersjami

Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Dodane 88 bajtów ,  6 miesięcy temu
m
(kat.)
 
{{dopracować|zweryfikować|Imperium Rosyjskie istniało dopiero od 1721.}}
'''Stanisław Karwicki-Dunin''' herbu [[Łabędź (herb szlachecki)|Łabędź]] (ur. [[1640]], zm. w październiku [[1724]]) – [[cześnik]] od [[1688]] r. i [[podkomorzy]] [[Sandomierz|sandomierski]] od [[1713]] r. Pisarz polityczny, reformator małopolskiego [[Kalwinizm|Kościoła Ewangelicko-Reformowanego]], jeden z najbardziej znanych statystów{{fakt|data=2011-12}}<!--statysta w tym kontekście??--> szlacheckich schyłku [[XVII wiek|XVII]] w. Poseł na [[sejmSejm walny I Rzeczypospolitej|sejmy]] [[I Rzeczpospolita|I Rzeczypospolitej]] od [[1674]] r.
 
Był konsyliarzem [[województwo sandomierskie (I Rzeczpospolita)|województwa sandomierskiego]] w [[konfederacja sandomierska 1704|konfederacji sandomierskiej 1704 roku]]<ref>[http://starodruki.ihuw.pl/stWeb/single/265/ ''Actum In Castro Sandomiriensi Sabbatho Ante Festum Sanctorum Viti et Modesti martyrum proximo, Anno Domini millesimo sptingentesimo quarto''], [b.n.s.].</ref>.
 
== Myśl polityczna ==
Myśl polityczną Stanisława Dunina-Karwickiego charakteryzowało dążenie do stworzenia „czystej” formy rządów, tzn. takiej która stanowiłaby przykład albo „czystej” monarchii albo „czystej” republiki, przy czym skłaniał się Karwicki ku [[republikanizm]]owi. W okresie pomiędzy [[1703]] a [[1710]] r. wydał on po polsku „''Egzorbitancje''”<ref>Nazwą tą (od [[Łacina|łac.]] ''extra orbitae legum'' "spoza prawa") określano odstępstwa od prawa, zwłaszcza popełnione przez króla; spisywane na [[Sejm elekcyjny|sejmach elekcyjnych]] przez specjalne komisje w celu naprawy przez sejm ([https://pl.wikisource.org/wiki/Encyklopedia_staropolska/Egzorbitancje Encyklopedia staropolska: Egzorbitancje], [https://repozytorium.amu.edu.pl/handle/10593/9965 ''Konstytucje "egzorbitancyjne" Rzeczypospolitej w latach 1607-1648. Zarys problematyki''])</ref>, a później rozbudowany łaciński traktat „''De ordinanda Republica seu de corrigendis defectibus in statu Reipublicae Polonae''”. Nad dziełem tym pracował z pewnością już w latach 90. XVII stulecia, czyli w II poł. rządów [[Jan III Sobieski|Jana III]], kiedy w sposób dramatyczny ujawnił się kryzys władzy, społeczeństwa, demokracji szlacheckiej „pochłanianej” przez system [[oligarchia|oligarchii]] magnackiej.
 
W swym dziele twierdził, że ustrój [[I Rzeczpospolita|Rzeczypospolitej]], łączący dość znaczne prerogatywy [[monarcha|monarchy]] z rozbudowanymi prawami stanu [[szlachta|szlacheckiego]], jest w istocie „mieszaną” formą rządów ([[Łacina|łac.]] ''mixta''), która łączy w sobie zarówno cechy [[monarchia|monarchii]], jak i [[republika|republiki]], a to nie stwarza optymalnych warunków rozwoju. Domagał się zastąpienia go systemem rządów o racjonalnym republikańskim charakterze.
 
W tym celu zalecał aby pozbawić władców prawa rozdawnictwa urzędów i królewszczyzn, które to prawo uważał za przejaw władzy absolutnej oraz proponował głęboką reformę zasad sejmowania. Karwicki twierdził, że [[wojewoda|wojewodów]], [[kasztelan]]ów, [[starosta|starostów]] oraz innych urzędników ziemskich i grodzkich powinny wyłaniać [[Sejmiki ziemskie|sejmiki]], a ministrów państwa – [[Sejm walny I Rzeczypospolitej|sejm walny]] w głosowaniu tajnym. Wybory według podkomorzego sandomierskiego powinny się odbywać większością głosów na sejmach i sejmikach, które co za tym idzie nie mogłyby zostać zerwanie. Królewszczyzny zamierzał zamienić w ordynacje, których dochody miały służyć utrzymaniu stałej armii państwowej dowodzonej przez wybieranego na kilkuletnią kadencję [[hetman]]a. Jako wzór powoływał się na [[unia hadziacka|unię hadziacką]], której postanowienia [[mutatis mutandis]] proponował rozciągnąć na całość Rzeczypospolitej<ref>[[Julian Bartoszewicz]] [http://www.wbc.poznan.pl/dlibra/docmetadata?id=3740 ''Szkice z czasów saskich''] Kraków 1880 rozdział ostatni „Systemat Karwickiego”, s. 353 - 356.</ref>
 
== Reforma sejmu i bezkrólewia ==
Jest rzeczą charakterystyczną podejście Karwickiego do kwestii [[liberum veto]]. Uważał, że może ono odegrać rolę pozytywną, ale jedynie wtedy gdyby dotyczyło poszczególnych spraw, a nie wszystkich uchwał sejmu. Ten motyw zresztą nieraz pojawiał się w pismach republikańskich myślicieli, którzy rozróżniali liberum veto, czyli prawo pojedynczego posła do zawetowania konkretnej ustawy, i [[liberum rumpo]] („wolne zrywam”), czyli faktycznie istniejącą w Rzeczypospolitej praktykę, że sprzeciw poselski prowadzi do zerwania sejmu i unieważnienia wszystkich przyjętych przez zgromadzenie posłów ustaw. Najlepszy dla funkcjonowania państwa był w zamysłach Dunina-Karwickiego sejm stały, odbywany raz w roku, zdolny do samodzielnego odraczania i zwoływania swoich sesji parlamentarnych, którego nie można było zerwać. Gdyby jakiś [[poseł]] blokował przebieg procedury sejmowania, sprawę należało odesłać do odpowiedniego sejmiku ziemskiego lub wojewódzkiego, by osądził, czy prawo veta było użyte słusznie, czy też stanowiło przejaw niskich pobudek. W tym drugim wypadku posła należało osądzić i co bardzo racjonalne veto unieważnić. Miało to skutecznie zniechęcać do bezzasadnego blokowania obrad. W wypadku jednak gdyby protest był zasadny, sejm winien się zebrać ponownie i podjąć ostateczną decyzję. A gdyby i wówczas nie udało się osiągnąć jednomyślności izby, sprawę należało odroczyć do zebrania się nowego sejmu. Karwicki zajmował się również w swym traktacie sprawą reformy [[bezkrólewie|bezkrólewia]]. Skrócenie czasu trwania i ograniczenie procedur bezkrólewia oraz likwidację [[elekcja viritim|elekcji viritim]] miałby zapewnić [[prymas]], który w porozumieniu z sejmem wskazywałby sejmikom wojewódzkim kandydatów do tronu (wyłącznie obywateli Rzeczypospolitej, przy czym zachodziła by [[alternata]]: król po kolei z Wielkopolski, z Małopolski i z Wielkiego Księstwa Litewskiego)<ref>Tamże s. 371.</ref>, każde województwo wybierałoby spośród nich większością głosów swojego kandydata, a sejm, również większością głosów, nowego króla.
 
Autor zdawał sobie sprawę, że sejmujący szlachecki wyborca jest uzależniony materialnie od magnatów i ambasadorów ościennych państw. W związku z tym zamierzał odebrać prawo do głosowania [[posesjonat|nieposesjonatom]], sługom szlacheckim i [[banicja|banitom]] oraz wprowadzić listy uprawnionych do głosowania. Chciał podnieść poziom umysłowy szlacheckich elektorów poprzez wprowadzenie cenzusu wieku i doświadczenia politycznego. Aby odświeżyć po kilku sejmach skład [[Izba Poselska (I Rzeczpospolita)|izby poselskiej]] uznał za konieczne ograniczenie prawa do posłowania do trzech kolejnych sesji. Zmianom uległaby również „geografia” sejmowa, czyli zasady reprezentacji terytorialnej w sejmie. Miała opierać się ona nie na ustalonej wiekami tradycji, lecz „sile podatkowej” poszczególnych ziem, [[powiatPowiat (Polska)|powiatów]]ów i [[województwo|województw]]: liczba posłów z danego terenu miała być proporcjonalna do sumy płaconego przez daną prowincję podatku.
 
Były to bardzo ważne elementy w politycznych koncepcjach Karwickiego, gdyż wyraźnie uderzały w tradycjonalistycznie pojętą [[demokracja szlachecka|demokrację szlachecką]], zastępując po części cenzus tradycji i pochodzenia cenzusem posiadania i materialnego bogactwa.
Jest to wyraźny [[protestantyzm|protestancki]] akcent w traktatach podkomorzego sandomierskiego, który był [[kalwinizm|kalwinistą]], „ostatnim [[hugenoci|hugenotą]]” Rzeczypospolitej i który wprowadził „[[hugenoci|hugenocką]] śmiałość” do myśli reformatorskiej [[katolicyzm|katolickiego]] już wówczas w większości kraju.
 
Warto zauważyć, że choć był on zagorzałym [[republikanizm|republikaninem]] i zwolennikiem ograniczenia prerogatyw monarszych to w chwili tak trudnej jak sejm [[1688]]/[[1689]] twardo stawał po stronie monarchy – [[Jan III Sobieski|Jana III]], natomiast przeciwko oligarchom i podległej im części szlachty<ref>[[Władysław Konopczyński]] [http://archive.org/details/liberumvetostudy00konouoft ''Liberum Veto''] Kraków 1918, s. 271n, ''Mowa Imci Pana Karwickiego, podkomorzego sandomierskiego, na Sejmie grodzieńskim miana'' 3 lutego 1688 roku w: [http://www.wbc.poznan.pl/dlibra/doccontent?id=7763 ''Teka Gabriela Junoszy Podoskiego'' tom 5], s. 96 - 100, mowa druga s. 100 - 103, Poznań 1857.</ref>. A sejm ten stworzył możliwość wybuchu w Rzeczypospolitej wojny domowej, w której siłami wojska i średniej szlachty mógł [[Jan III Sobieski|Jan III]] pokusić się o zniszczenie buntowniczej magnaterii.
 
== Wyznawca kalwinizmu i reformator Jednoty Małopolskiej ==
 
Należy jednak zaznaczyć, że dzieło Stanisława Dunina-Karwickiego wpłynęło na późniejsze traktaty polityczne XVIII stulecia w tym na dzieła [[Stanisław Konarski|Stanisława Konarskiego]] oraz Mateusza Białłozora – domniemanego autora pierwszej wersji traktatu „[[Głos wolny wolność ubezpieczający]]”.
 
== Przypisy ==
{{Przypisy}}

Menu nawigacyjne