Amadej Aba: Różnice pomiędzy wersjami

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
[wersja przejrzana][wersja przejrzana]
Usunięta treść Dodana treść
Konarski (dyskusja | edycje)
drobne merytoryczne
Konarski (dyskusja | edycje)
dwie ilustracje, drobne redakcyjne, drobne merytoryczne
Linia 1: Linia 1:
[[Plik:Oligarch_domains_1301_1310.png|thumb|300px|Ziemie pod władzą Amadeja Aby we wschodniej Słowacji i Zakarpaciu]]
{{Źródła|data=2010-02}}
[[Plik:Pečať palatína Omodeja.jpg|thumb|Pieczęć z napisem †S(igillum)• OMODEI PALATINI DE GENERE OBA]]
[[Image:Oligarch_domains_1301_1310.png|thumb|300px]]
[[Plik:Nevitske Castle 1.jpg|thumb|160px|Zamek w Nevicke koło [[Użgorod]]u]]
'''Amadej Aba''' ([[język węgierski|węg.]] ''Aba Amadé'', [[język łaciński|łac.]] ''Amadeus'', ''Omodeus'', ur. ok. [[1240]], zm. [[5 września]] [[1311]] w [[Koszyce|Koszycach]]) – węgierski [[możnowładztwo|możnowładca]] z przełomu [[XIII wiek|XIII]] i [[XVI wiek]]u. Należał do jednego z największych węgierskich rodów, [[Aba (ród)|Aba]] – był synem ''Dawida''.
'''Amadej Aba''' ([[język węgierski|węg.]] ''Aba Amadé'', [[język łaciński|łac.]] ''Amadeus'', ''Omodeus'', ur. ok. [[1240]], zm. [[5 września]] [[1311]] w [[Koszyce|Koszycach]]) – węgierski [[możnowładztwo|możnowładca]] z przełomu [[XIII wiek|XIII]] i [[XVI wiek]]u. Należał do jednego z największych węgierskich rodów, [[Aba (ród)|Aba]] – był synem ''Dawida''.


Na przełomie [[XIII wiek|XIII]] i [[XIV wiek]]u był jednym z najpotężniejszych możnowładców [[Węgry|Węgier]], którego strefa wpływów obejmowała północno-wschodnią część kraju (ob. wsch. [[Słowacja]] i [[Zakarpacie]]). Po raz pierwszy pojawił się u boku króla [[Władysław IV Kumańczyk|Władysława IV]] w bitwie pod [[bitwa pod Suchymi Krutami|Suchymi Krutami]] w 1278 roku. W roku 1280 został [[komes]]em (''ispán'') ''Hermanstadt'' (ob. [[Sybin]]), a jego głównym zadaniem stało się sprawowanie władzy nad tamtejszymi [[Sasi siedmiogrodzcy|Sasami]]. Od lat 80. [[XIII wiek]]u walczył pomyślnie z [[Kumani|Kumanami]]. W latach 1283-1285 po raz pierwszy był ''sędzią królewskim'' (''iudex curie regiae'', [[język węgierski|węg.]] ''országbíró'', dosł. ''sędzia krajowy'').
Na przełomie [[XIII wiek|XIII]] i [[XIV wiek]]u był jednym z najpotężniejszych możnowładców [[Węgry|Węgier]], którego strefa wpływów obejmowała północno-wschodnią część kraju (ob. wsch. [[Słowacja]] i [[Zakarpacie]]).
=== Kariera w czasach Arpadów ===
Po raz pierwszy pojawił się u boku króla [[Władysław IV Kumańczyk|Władysława IV]] w bitwie pod [[bitwa pod Suchymi Krutami|Suchymi Krutami]] w 1278 roku. W roku 1280 został [[komes]]em (''ispán'') ''Hermanstadt'' (ob. [[Sybin]]), a jego głównym zadaniem stało się sprawowanie władzy nad tamtejszymi [[Sasi siedmiogrodzcy|Sasami]]. Od lat 80. [[XIII wiek]]u walczył pomyślnie z [[Kumani|Kumanami]]. W latach 1283-1285 po raz pierwszy był ''sędzią królewskim'' (''iudex curie regiae'', [[język węgierski|węg.]] ''országbíró'', dosł. ''sędzia krajowy'').


W latach 1288-1301 wielokrotnie pełnił urząd [[palatyn (tytuł)|palatyna]] ([[język węgierski|węg.]] ''nádor''). W roku 1288 otrzymał go po raz pierwszy, rok później – utracił, aby po raz drugi zostać sędzią królewskim. Jednak w roku 1290 zbuntował się przeciwko królowi Władysławowi IV, gdy ten zajął jeden z jego zamków – [[Tokaj(miasto)|Tokaj]]. Król miesiąc później umarł (lipiec 1290), a jego następcą został [[Andrzej III]] – ostatni król [[Węgry|Węgier]] z dynastii [[Arpadowie|Arpadów]]. Amadej Aba był wiernym stronnikiem króla Andrzeja aż do jego śmierci w 1301 roku – mimo że ten kilkakrotnie odwoływał go ze stanowiska palatyna i znowu nań przywracał.
W latach 1288-1301 wielokrotnie pełnił urząd [[palatyn (tytuł)|palatyna]] ([[język węgierski|węg.]] ''nádor''). W roku 1288 otrzymał go po raz pierwszy, rok później – utracił, aby po raz drugi zostać sędzią królewskim. Jednak w roku 1290 zbuntował się przeciwko królowi Władysławowi IV, gdy ten zajął jeden z jego zamków – [[Tokaj(miasto)|Tokaj]]. Król miesiąc później umarł (lipiec 1290), a jego następcą został [[Andrzej III]] – ostatni król [[Węgry|Węgier]] z dynastii [[Arpadowie|Arpadów]]. Amadej Aba był wiernym stronnikiem króla Andrzeja aż do jego śmierci w 1301 roku – mimo że ten kilkakrotnie odwoływał go ze stanowiska palatyna i znowu nań przywracał.
Linia 9: Linia 13:
Po śmierci Andrzeja III najważniejszymi pretendentami do tronu [[Węgry|Węgier]] stali się: następca tronu [[Czechy|Czech]], późniejszy [[Wacław III]], oraz książę [[Karol Robert]] z dynastii [[Andegawenowie|Andegawenów]]. Wacław został koronowany na króla Węgier w 1301 roku (jako Władysław V), ale w 1304 uciekł do ojczyzny. Wtedy Amadej został zwolennikiem [[Karol Robert|Karola Roberta]]. Z nim oraz z księciem [[Styria|Styrii]] [[Rudolf III Habsburg|Rudolfem III Habsburgiem]] zawarł w ''Pożoniu'' (obecnie [[Bratysława]]) sojusz przeciwko Wacławowi. W roku 1307 jako palatyn wziął udział w sejmie w Rákos (obecnie w granicach [[Peszt|Pestu]]), uznającym [[Karol Robert|Karola Roberta]] za króla, zaś w 1309 – w jego koronacji. W 1308 został komesem [[Spisz]]u. W 1310 negocjował w [[Szeged]] z wojewodą [[Siedmiogród|siedmiogrodzkim]] ''Władysławem Kánem (László Kán)'' warunki poddania się tego ostatniego pod władztwo Korony Węgierskiej.
Po śmierci Andrzeja III najważniejszymi pretendentami do tronu [[Węgry|Węgier]] stali się: następca tronu [[Czechy|Czech]], późniejszy [[Wacław III]], oraz książę [[Karol Robert]] z dynastii [[Andegawenowie|Andegawenów]]. Wacław został koronowany na króla Węgier w 1301 roku (jako Władysław V), ale w 1304 uciekł do ojczyzny. Wtedy Amadej został zwolennikiem [[Karol Robert|Karola Roberta]]. Z nim oraz z księciem [[Styria|Styrii]] [[Rudolf III Habsburg|Rudolfem III Habsburgiem]] zawarł w ''Pożoniu'' (obecnie [[Bratysława]]) sojusz przeciwko Wacławowi. W roku 1307 jako palatyn wziął udział w sejmie w Rákos (obecnie w granicach [[Peszt|Pestu]]), uznającym [[Karol Robert|Karola Roberta]] za króla, zaś w 1309 – w jego koronacji. W 1308 został komesem [[Spisz]]u. W 1310 negocjował w [[Szeged]] z wojewodą [[Siedmiogród|siedmiogrodzkim]] ''Władysławem Kánem (László Kán)'' warunki poddania się tego ostatniego pod władztwo Korony Węgierskiej.


=== Wzrost potęgi ===
Amadej Aba ze zdobytych i odziedziczonych terytoriów stworzył praktycznie niepodległą prowincję. Po ojcu odziedziczył wraz z bratem zamek ''Nevicke'' (obecnie na [[Zakarpacie|Zakarpaciu]]) oraz prawdopodobnie [[Szokoly]] (obecnie Sokoľ koło Koszyc). Jego rodzina stała się jedną z najbardziej wpływowych w kraju. W zamian za swoją służbę dla państwa w [[1288]] roku otrzymał komitat [[Ung]]. W pierwszym dziesięcioleciu XIV w. wszedł w posiadanie zamków [[Boldogkőváralja]], [[Gönc]], [[Vizsoly]] i [[Regéc]]. W 1310 zajął [[Lubowla (Słowacja)|Lubowlę]] na Spiszu i [[Mukaczewo]] na Zakarpaciu. W swoich posiadłościach Amadej bezprawnie korzystał z prerogatyw królewskich, tzn. nadawał ziemie i przywileje swoim podwładnym. Swój dwór ustanowił w [[Gönc]].
Amadej Aba ze zdobytych i odziedziczonych terytoriów stworzył praktycznie niepodległą prowincję. Po ojcu odziedziczył wraz z bratem zamek ''Nevicke'' (obecnie na [[Zakarpacie|Zakarpaciu]]) oraz prawdopodobnie [[Szokoly]] (obecnie Sokoľ koło Koszyc). Jego rodzina stała się jedną z najbardziej wpływowych w kraju. W zamian za swoją służbę dla państwa w [[1288]] roku otrzymał od króla Władysława IV [[Komitat Ung]]. Wykorzystując zawirowania polityczne po wymarciu dynastii Arpadów w pierwszym dziesięcioleciu XIV w. wszedł w posiadanie zamków [[Boldogkőváralja]], [[Gönc]], [[Vizsoly]] i [[Regéc]]. W 1310 zajął [[Lubowla (Słowacja)|Lubowlę]] na Spiszu i [[Mukaczewo]] na Zakarpaciu. W swoich posiadłościach Amadej bezprawnie korzystał z prerogatyw królewskich, tzn. nadawał ziemie i przywileje swoim podwładnym. Swój dwór ustanowił w [[Gönc]].


=== Sojusz z Władysławem Łokietkiem ===
Amadej Aba uczestniczył również w walkach o polski tron. W latach 80. [[XIII wiek]]u otrzymał ziemie i przywileje od [[Władysław Łokietek|Władysława Łokietka]]. W latach 1304-1305 wspierał Łokietka militarnie w walkach o tron przeciwko królowi Polski i [[Czechy|Czech]], [[Wacław II|Wacławowi II]]. Wojska Amadeja pomogły Łokietkowi m.in. w opanowaniu [[Sandomierz]]a.
Amadej Aba uczestniczył również w walkach o polski tron. W latach 80. [[XIII wiek]]u otrzymał ziemie i przywileje od [[Władysław Łokietek|Władysława Łokietka]]. W latach 1304-1305 wspierał Łokietka militarnie w walkach o tron przeciwko królowi Polski i [[Czechy|Czech]], [[Wacław II|Wacławowi II]]. Wojska Amadeja pomogły Łokietkowi m.in. w opanowaniu [[Sandomierz]]a.


=== Konflikt z Karolem Robertem i upadek rodu ===
W połowie roku 1310 Amadej popadł w niełaskę u króla [[Karol Robert|Karola Roberta]] i został pozbawiony stanowisk. Skutkiem był bunt Aby. W roku 1311 zamierzał zdobyć [[Koszyce]], ale został zabity w potyczce przez tamtejszych [[Sasi|Sasów]]. Po śmierci jego synowie również walczyli przeciwko królowi, sprzymierzając się z panem [[Słowacja|Górnych Węgier]], [[Matusz Czak|Matuszem Czakiem]], ale zostali pokonani w [[Bitwa pod Rozgoniem|bitwie pod Rozgoniem]] (ob. [[Rozhanovce]] k. [[Koszyce|Koszyc]]) w roku 1312. Bitwa ta zakończyła okres wpływów rodu [[Aba (ród)|Aba]] na historię Węgier. Posiadłości rodu rozdano w latach 1320-1340.
W połowie roku 1310 Amadej popadł w niełaskę u króla [[Karol Robert|Karola Roberta]] i został pozbawiony stanowisk. Skutkiem był bunt Aby. W roku 1311 zamierzał zdobyć [[Koszyce]], ale został zabity w potyczce przez tamtejszych [[Sasi|Sasów]]. Po śmierci jego synowie również walczyli przeciwko królowi, sprzymierzając się z panem [[Słowacja|Górnych Węgier]], [[Matusz Czak|Matuszem Czakiem]], ale zostali pokonani w [[Bitwa pod Rozgoniem|bitwie pod Rozgoniem]] (ob. [[Rozhanovce]] k. [[Koszyce|Koszyc]]) w roku 1312. Bitwa ta zakończyła okres wpływów rodu [[Aba (ród)|Aba]] na historię Węgier. Posiadłości rodu podzielono na części i rozdano w latach 1320-1340.


{{DEFAULTSORT:Aba, Amadej}}
{{DEFAULTSORT:Aba, Amadej}}

Wersja z 16:35, 31 maj 2013

Ziemie pod władzą Amadeja Aby we wschodniej Słowacji i Zakarpaciu
Pieczęć z napisem †S(igillum)• OMODEI PALATINI DE GENERE OBA
Zamek w Nevicke koło Użgorodu

Amadej Aba (węg. Aba Amadé, łac. Amadeus, Omodeus, ur. ok. 1240, zm. 5 września 1311 w Koszycach) – węgierski możnowładca z przełomu XIII i XVI wieku. Należał do jednego z największych węgierskich rodów, Aba – był synem Dawida.

Na przełomie XIII i XIV wieku był jednym z najpotężniejszych możnowładców Węgier, którego strefa wpływów obejmowała północno-wschodnią część kraju (ob. wsch. Słowacja i Zakarpacie).

Kariera w czasach Arpadów

Po raz pierwszy pojawił się u boku króla Władysława IV w bitwie pod Suchymi Krutami w 1278 roku. W roku 1280 został komesem (ispán) Hermanstadt (ob. Sybin), a jego głównym zadaniem stało się sprawowanie władzy nad tamtejszymi Sasami. Od lat 80. XIII wieku walczył pomyślnie z Kumanami. W latach 1283-1285 po raz pierwszy był sędzią królewskim (iudex curie regiae, węg. országbíró, dosł. sędzia krajowy).

W latach 1288-1301 wielokrotnie pełnił urząd palatyna (węg. nádor). W roku 1288 otrzymał go po raz pierwszy, rok później – utracił, aby po raz drugi zostać sędzią królewskim. Jednak w roku 1290 zbuntował się przeciwko królowi Władysławowi IV, gdy ten zajął jeden z jego zamków – Tokaj. Król miesiąc później umarł (lipiec 1290), a jego następcą został Andrzej III – ostatni król Węgier z dynastii Arpadów. Amadej Aba był wiernym stronnikiem króla Andrzeja aż do jego śmierci w 1301 roku – mimo że ten kilkakrotnie odwoływał go ze stanowiska palatyna i znowu nań przywracał.

Po śmierci Andrzeja III najważniejszymi pretendentami do tronu Węgier stali się: następca tronu Czech, późniejszy Wacław III, oraz książę Karol Robert z dynastii Andegawenów. Wacław został koronowany na króla Węgier w 1301 roku (jako Władysław V), ale w 1304 uciekł do ojczyzny. Wtedy Amadej został zwolennikiem Karola Roberta. Z nim oraz z księciem Styrii Rudolfem III Habsburgiem zawarł w Pożoniu (obecnie Bratysława) sojusz przeciwko Wacławowi. W roku 1307 jako palatyn wziął udział w sejmie w Rákos (obecnie w granicach Pestu), uznającym Karola Roberta za króla, zaś w 1309 – w jego koronacji. W 1308 został komesem Spiszu. W 1310 negocjował w Szeged z wojewodą siedmiogrodzkim Władysławem Kánem (László Kán) warunki poddania się tego ostatniego pod władztwo Korony Węgierskiej.

Wzrost potęgi

Amadej Aba ze zdobytych i odziedziczonych terytoriów stworzył praktycznie niepodległą prowincję. Po ojcu odziedziczył wraz z bratem zamek Nevicke (obecnie na Zakarpaciu) oraz prawdopodobnie Szokoly (obecnie Sokoľ koło Koszyc). Jego rodzina stała się jedną z najbardziej wpływowych w kraju. W zamian za swoją służbę dla państwa w 1288 roku otrzymał od króla Władysława IV Komitat Ung. Wykorzystując zawirowania polityczne po wymarciu dynastii Arpadów w pierwszym dziesięcioleciu XIV w. wszedł w posiadanie zamków Boldogkőváralja, Gönc, Vizsoly i Regéc. W 1310 zajął Lubowlę na Spiszu i Mukaczewo na Zakarpaciu. W swoich posiadłościach Amadej bezprawnie korzystał z prerogatyw królewskich, tzn. nadawał ziemie i przywileje swoim podwładnym. Swój dwór ustanowił w Gönc.

Sojusz z Władysławem Łokietkiem

Amadej Aba uczestniczył również w walkach o polski tron. W latach 80. XIII wieku otrzymał ziemie i przywileje od Władysława Łokietka. W latach 1304-1305 wspierał Łokietka militarnie w walkach o tron przeciwko królowi Polski i Czech, Wacławowi II. Wojska Amadeja pomogły Łokietkowi m.in. w opanowaniu Sandomierza.

Konflikt z Karolem Robertem i upadek rodu

W połowie roku 1310 Amadej popadł w niełaskę u króla Karola Roberta i został pozbawiony stanowisk. Skutkiem był bunt Aby. W roku 1311 zamierzał zdobyć Koszyce, ale został zabity w potyczce przez tamtejszych Sasów. Po śmierci jego synowie również walczyli przeciwko królowi, sprzymierzając się z panem Górnych Węgier, Matuszem Czakiem, ale zostali pokonani w bitwie pod Rozgoniem (ob. Rozhanovce k. Koszyc) w roku 1312. Bitwa ta zakończyła okres wpływów rodu Aba na historię Węgier. Posiadłości rodu podzielono na części i rozdano w latach 1320-1340.