Mapa Piri Reisa: Różnice pomiędzy wersjami

Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Usunięte 3 bajty ,  5 lat temu
m (usuwanie szablonu {{Historyczne mapy i globusy}})
[[Plik:Piri reis world map 01.jpg|thumb|250px|Mapa świata Piri Reisa]]
 
'''Mapa Piri Reisa''' – mapa świata wykonana w 1513 roku przez [[Imperium osmańskieOsmańskie|osmańskiego]] admirała i kartografa [[Piri Reis]]a. Do dziś przetrwała około jedna trzecia jej całości. Zachowany fragment przedstawia zachodnie wybrzeża Europy, północnej Afryki oraz Brazylii. Zaznaczone są na niej także Azory, Wyspy Kanaryjskie i mityczna wyspa [[Antillia]].
 
O mapie zrobiło się głośno, kiedy okazało się, że powstała w czasach, gdy Europejczycy dopiero poznawali wybrzeża [[Ameryka Południowa|Ameryki Południowej]] i [[Karaiby|Karaibów]], a o Falklandach czy Antarktydzie, która rzekomo także jest zaznaczona na mapie nikt nie słyszał. Jednakże Piri Reis w swoich uwagach sam przyznał, że korzystał ze starszych map, w tym także tych należących do [[Krzysztof Kolumb|Krzysztofa Kolumba]].
 
== Charakterystyka ==
Mapa została narysowana na skórze [[Gazela|gazeli]] i według różnych źródeł ma wymiary: 90×63 cm<ref>{{cytuj książkę | autor = Kenneth Nebenzahl | tytuł = Atlas of Columbus and the Great Discoveries | wydawca = Rand McNally | miejsce = Chicago | rok = 1990 | strony = 63 | isbn = 0-528-83407-X}}</ref>, 86×60 cm<ref>{{Cytuj pismo | nazwisko = Kahle | imię = Paul E. | tytuł = A Lost Map of Columbus, Geographic Review | czasopismo = American Geographical Society | wolumin = 23 | wydanie = 4 | strony = 621 | data = 1933 | doi = 10.2307/209247}}</ref>, 90×65 cm<ref>{{cytuj książkę | imięnazwisko = PierluigiPortinaro | nazwiskoimię = PortinaroPierluigi | imię2nazwisko2 = FrancoKnirsch | nazwisko2imię2 = KnirschFranco | tytuł = The Cartography of North America, 1500–1800| wydawca = Facts on File | rok = 1987 | strony = 47 | isbn = 0-8160-1586-4}}</ref>, 85×60 cm<ref>{{cytuj książkę | autor = Franz Babinger | tytuł = Piri Re'isRe’is | wydawca = Brill Publishers | miejsce = Leiden | rok = 1936 | strony = 1070-10711070–1071}}</ref>, 87×63 cm<ref>{{Cytuj pismo | nazwisko = Van de Waal | imię = E. H. | tytuł = Manuscript Maps in the Topkapǐ Saray Library | czasopismo = Imago Mundi | wolumin = 23 | wydanie = 1 | strony = 82 | data = 1969 | miejsce = Stambuł | doi = 10.1080/03085696908592335}}</ref> lub 86×62 cm<ref>{{cytuj książkę | autor = Franz Babinger | tytuł = Art Treasures of Turkey | wydawca = Smithsonian Institution | miejsce = Waszyngton | rok = 1966 | strony = 104}}</ref>. Rozbieżność te wynikają ze zniszczonych krawędzi, które utrudniają ustalenie jej dokładnych wymiarów. Mapa została sporządzona w 1513 roku przez Piri Reisa, który miał ją wykonać na podstawie kilkunastu innych map m.in. [[Mapa Ptolemeusza|ptolemejskich]], arabskich i portugalskich<ref name="McIntosh">{{cytuj książkę | autor = Gregory C. McIntosh | tytuł = The Piri Reis Map of 1513 | wydawca = University of Georgia Press | miejsce = Athens | rok = 2000 | strony = 18 | isbn = 0-8203-2157-5}}</ref>. Niektórzy badacze sądzą, że mógł się opierać na ponad dwudziestu różnych mapach<ref>{{cytuj książkę | autor = A. Afetinan | tytuł = The Oldest Map of America, Drawn by Piri Reis | wydawca = Türk Tarih Kurumu Basimevi | miejsce = Ankara | rok = 1954 | strony = 24, 31}}</ref>.
 
== Historia ==
Mapa została odkryta 9 październiku 1929 roku przez niemieckiego teologa [[Gustav Adolf Deissmann|Gustava Adolfa Deissmanna]], kiedy tureckie ministerstwo edukacji zleciło mu skatalogowanie zbiorów bibliotecznych w pałacu Topkapı w [[Stambuł|Stambule]]. Deissmann napisał do zarządcy budynku, Halila Edhema prośbę o wyszukanie w pałacu starych map i wykresów. W odpowiedzi otrzymał pominięty wcześniej zbiór różnych materiałów, wśród których znajdowała się nietypowa mapa. Deissmann podejrzewając, że może to być unikatowe znalezisko pokazał ją orientaliście, Paulowi Kahle, który zidentyfikował Piri Reisa jako jej autora. Odkrycie wywołało międzynarodową sensację, m.in. dlatego, że była to jedyna znana kopia mapy świata Krzysztofa Kolumba i jedyna pochodząca z XVI wieku, na której Ameryka Południowa była zaznaczona na właściwej długości geograficznej względem Afryki. Wcześniej przez stulecia poszukiwano „zaginionej mapy Kolumba”, która przypuszczalnie powstała podczas jego pobytu w [[Indie Zachodnie|Indiach Zachodnich]]<ref name="hapgood">{{cytuj książkę | autor = Charles H.Hapgood | tytuł = Maps of the Ancient Sea Kings: Evidence of Advanced Civilization in the Ice Age | wydawca = Chilton Books | miejsce = Nowy Jork | rok = 1966 | strony = 1 | isbn = 0-8019-5089-9}}</ref>.
 
Kiedy amerykański sekretarz stanu, Henry L. Stimson, przeczytał o odkryciu mapy w ''The Illustrated London News'', skontaktował się z ambasadorem USA w Turcji Charlesem H. Sherrillim i poprosił go o przeprowadzenie śledztwa w celu ustalenia źródła mapy, które jak sądził mogło znajdować się w Turcji. Turecki rząd przystał na tę prośbę, jednak podjęte działania nie dały żadnych rezultatów<ref name="hapgood" />.
 
Obecnie mapa znajduje się w bibliotece pałacu Topkapı w Stambule i jest rzadko prezentowana publicznie.
 
W latach 1999-20051999–2005 rysunek mapy znalazł się na tureckim banknocie o nominale 10 milionów [[Lira turecka|lirów]], oraz nowym banknocie 10 lirów z lat 2005-20092005–2009<ref>{{cytuj stronę | url = http://www.tcmb.gov.tr/yeni/mevzuat/EMISYON/KARARTEBLIGVEGENELGELER/duyuruytl-ing.htm | tytuł = Announcement on the Withdrawal of E8 New Turkish Lira Banknotes from Circulation | data dostępu = 2014-11-01 | opublikowany = tcmb.gov.tr | data = 2007-05-08 | język = en | data dostępu = 2014-11-01}}</ref>.
 
== Analiza ==
Ze względu na brak znajomości sposobu obliczania długości geograficznej mapa sporządzona została w oparciu o układ nawigacyjny zwany „[[Róża wiatrów|różą wiatrów]]” – zupełnie różny od obecnie stosowanej [[Siatka kartograficzna|siatki kartograficznej]].
 
Większość specjalistów, tak jak historyk kartografii Gregory McIntosh uznaje, że dane geograficzne zawarte na mapie nie wykraczają poza wiedzę geograficzną ówczesnych Europejczyków, zaś sama mapa została najprawdopodobniej narysowana na podstawie map hiszpańskich i portugalskich. Wskazuje na to m.in. dokładne odwzorowanie wybrzeży [[Półwysep Iberyjski|Półwyspu Iberyjskiego]] i Afryki. Większość wysp karaibskich oraz północna część Ameryki Południowej również jest dość dokładna, choć [[Amazonka]] została na niej zaznaczona dwukrotnie. Mapa tego obszaru w dużej mierze pokrywa się z mapami Krzysztofa Kolumba. Nie ma natomiast żadnego podobieństwa wybrzeża [[Ameryka Północna|Ameryki Północnej]] do jej prawdziwej linii brzegowej (w owym czasie była ona zresztą prawie całkowicie niezbadana). Wyjątkiem może być [[Nowa Fundlandia]], którą oznaczono jako Antilię, co prawdopodobnie stanowi odniesienie do podróży [[Święty Brendan Żeglarz|świętego Brendana]]. Na wschodnim Atlantyku poprawnie umieszczono także grupy wysp, ale w niewłaściwej skali<ref name="dutch">{{cytuj stronę | url = http://www.uwgb.edu/dutchs/pseudosc/piriries.htm | tytuł = The Piri Reis Map | data dostępu = 2014-11-01 | autor = Steven Dutch | opublikowany = uwgb.edu | pracadata = | datajęzyk = en | językdata dostępu = en2014-11-01}}</ref>.
 
Chociaż często uważa się, że mapa jest niezwykle dokładna, jak na swoje czasy to według McIntosha jest ona tylko jedną z kilku tego typu. Uważa on, że jest wiele innych map świata pochodzących z XVI wieku, które są znacznie dokładniejsze, jak np. mapy Ribero, Orteliusa, czy Wrighta-Molyneuxa<ref name="McIntosh" />.
 
=== Wybrzeże Antarktydy ===
Poza niewłaściwie narysowanym wybrzeżem północnoamerykańskim, błędnie odwzorowana została także południowa linia brzegowa Ameryki Południowej. Mniej więcej na wysokości dzisiejszego [[Rio de Janeiro]] jej brzeg ostro skręca na wschód i ciągnie się w miejscu [[Antarktyda|Antarktydy]]. Jedna z popularniejszych teorii utożsamiała tę część z [[Ziemia Królowej Maud|Ziemią Królowej Maud]] leżącą na Antarktydzie. Jej głównym zwolennikiem był inżynier i archeolog-amator Arlington H. Mallery, który był również wielkim entuzjastą hipotetycznych prekolumbijskich kontaktów Europy i Ameryki. Współcześni badacze uważają, że ziemia zaznaczona przez Piriego nie jest Antarktydą, a autor popuścił po prostu wodze wyobraźni, podobnie jak czyniło to wielu innych współczesnych mu kartografów aż do XVIII wieku. Już [[Starożytna Grecja|starożytni Grecy]] przewidywali istnienie południowego kontynentu (''terra australis''), który miałby równoważyć ziemie znajdujące się na północnej półkuli. Prawdopodobnie Piri Reis korzystał z greckich przemyśleń i uzupełnił swoją mapę o fikcyjny kontynent [[Terra Australis|Terra Australis Incognita]] wzorem greckiego kartografa [[Klaudiusz Ptolemeusz|Ptolemeusza]]. Chociaż teorie Mallery’ego były bagatelizowane przez środowiska naukowe, to w 1966 roku amerykański profesor Charles Hapgood, w książce ''Maps of the Ancient Sea Kings'' zasugerował równie kontrowersyjne wyjaśnienia<ref name="dutch" />. Na podstawie analiz mapy Piri Reisa oraz innych starożytnych i późnośredniowiecznych map doszedł do wniosku, że musiała istnieć nieznana cywilizacja, która w już zamierzchłych czasach odbywała morskie podróże. To na ich mapach miał się wzorować Piri Reis, który właściwie narysował wybrzeże Antarktydy, gdyż obecnie przykrywa je lód. Utrzymane w podobnym tonie tezy wysnuł [[Erich von Däniken]] w książce ''Rydwany bogów'' (sugerował w niej wpływ kosmitów) oraz [[Gavin Menzies]] w ''1421: The Year China Discovered America'', który uznał, że mapy Antarktydy wykonali chińscy podróżnicy. Obie tezy zostały stanowczo odrzucone przez badaczy<ref name="dutch" />.
 
{{Przypisy}}
 
 
[[Kategoria:Mapy historyczne]]

Menu nawigacyjne