Spektrum zaburzeń autystycznych

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Spektrum autystyczne)
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Wstążka solidarności z dziećmi autystycznymi

Spektrum zaburzeń autystycznych, spektrum autyzmu, spektrum autystyczne, ASD (od ang. autism spectrum disorder) – szerokie pojęcie obejmujące różne zaburzenia autystyczne, o odmiennych mechanizmach lub przyczynach powodujących trudności rozwojowe. Osoby ze spektrum autyzmu mają poważne problemy z interakcjami społecznymi i komunikacją, jak również znacznie ograniczone zainteresowania, oraz zachowują się w sposób powtarzalny.

Spektrum zaburzeń autystycznych jest podgrupą szerszej jednostki: całościowego zaburzenia rozwoju.

Zaburzenia należące do spektrum autyzmu (według ICD-10)[edytuj | edytuj kod]

Uproszczone porównanie pięciu spośród wielu rodzajów zaburzeń interakcji społecznych i komunikacji, spowodowanych różnymi przyczynami
Osoby z zespołem Aspergera często wykazują intensywne zainteresowania (na zdjęciu model budowy cząsteczki)

Objawy kliniczne podobne do zaburzeń ze spektrum autyzmu mogą być także powodowane przez:

Inne zaburzenia psychiczne i choroby, mogące mieć związek ze spektrum:

Przyczyny[edytuj | edytuj kod]

Obsesyjne ustawianie przedmiotów jeden na drugim lub w linii może być objawem autyzmu
Delecja (1), duplikacja (2) i inwersja (3) to aberracje chromosomowe związane z autyzmem[1]

Prawdopodobnie u podłoża wszystkich zaburzeń ze spektrum autyzmu leżą defekty neurologiczne o szczegółowo nieznanej etiologii. Do najczęściej wymienianych, potencjalnych przyczyn ich powstawania należą:

  • genetyczne – uwarunkowane genem EN2 na chromosomie 7, a także innymi genami znajdującymi się na chromosomach 3, 4, 11;
    Naukowcy odkryli 20-30 genów odpowiedzialnych za powstawanie autyzmu i wyróżniają geny odpowiedzialne za powstanie wczesnej i późnej odmiany autyzmu. Geny na chromosomie 11 są odpowiedzialne za powstanie autyzmu u mężczyzn, a geny na chromosomie 4 – u kobiet. Kobiety posiadają więcej genów odpowiedzialnych za powstanie autyzmu niż mężczyźni. Przekazywana jest nie tyle podatność na autyzm, ile skłonność do wystąpienia zaburzenia autystycznego: trudności przystosowania, cech osobowości, czy innych psychoz[2].
  • wiek ojca od 40 i więcej lat zwiększa ryzyko zachorowalności na autyzm
  • zaburzenia metaboliczne, przede wszystkim nietolerancja glutenu i kazeiny
  • zaburzenia flory bakteryjnej jelit[3][4]
  • urazy okołoporodowe
  • uszkodzenia centralnego układu nerwowego
  • toksoplazmoza (wrodzona)
  • mózgowe porażenie dziecięce
  • poważne infekcje i intensywna antybiotykoterapia w okresie niemowlęcym[potrzebny przypis]

Mimo że rodzice mogą zauważyć pierwsze objawy autyzmu u swojego dziecka po pierwszych rutynowych szczepieniach, a obawy niektórych doprowadziły do zmniejszenia częstości stosowania szczepień u dzieci (a w związku z tym zwiększenia prawdopodobieństwa epidemii odry), wykazano brak związku pomiędzy stosowaniem szczepionki przeciwko odrze, śwince i różyczkę, a występowaniem autyzmu. Nie ma naukowych dowodów także na to, że Thiomersal (w USA znany jako Thimerosal) występujący w szczepionkach może przyczynić się do wystąpienia autyzmu[5][6].

Objawy[edytuj | edytuj kod]

Dwuwymiarowy model spektrum zaburzeń autystycznych
Chłopiec z autyzmem i zabawki ułożone przez niego wzdłuż prostej

Zachowania wskazujące na możliwość występowania u dziecka zaburzeń autystycznych

Objawy autyzmu według Leo Kannera:

  • autystyczna izolacja
  • przymus stałości otoczenia
  • niezdolność do interakcji społecznych, często powiązana z niepohamowaną agresją
  • stereotypowe, powtarzające się czynności
  • zaburzenia mowy
  • łatwość mechanicznego zapamiętywania

Autyzm dziecięcy:

  • nie gaworzy, nie wskazuje, nie wykonuje świadomych gestów po pierwszym roku życia
  • nie mówi ani jednego słowa w wieku 16 miesięcy
  • nie składa słów w pary w wieku 2 lat
  • nie reaguje na imię
  • traci zdolności językowe lub społeczne

Inne objawy:

  • słaby kontakt wzrokowy
  • nie potrafi się bawić zabawkami
  • nadmiernie porządkuje zabawki lub inne przedmioty
  • jest przywiązane do jednej zabawki lub przedmiotu
  • nie uśmiecha się
  • czasem wydaje się upośledzone słuchowo lub (w zespole Aspergera) ma wyostrzony zmysł słuchu
  • urojenia
  • omamy

Terapia[edytuj | edytuj kod]

Autyzm jest nieuleczalny. Do nielicznych terapii o udowodnionej naukowo skuteczności należą interwencje behawioralne oparte m. in. na stosowanej analizie behawioralnej (ang. applied behavior analysis)[7] oraz terapia poznawczo-behawioralna. Z zamiarem złagodzenia skutków spektrum autyzmu stosuje się: dietę eliminacyjną (bez glutenu i kazeiny) – chociaż brak jest badań klinicznych potwierdzających jej skuteczność[8], a diety eliminacyjne noszą ryzyko niedożywienia i osteoporozy[9][10]. Znaczną popularnością cieszy się tzw. terapia integracji sensorycznej (SI), opracowana w latach 70. przez Jean Ayres, jednakże wyniki badań klinicznych przeprowadzone w ostatnich 40 latach nie pozwalają na uznanie tej metody za skuteczną[11][12]. Przynajmniej dwa towarzystwa medyczne (American Academy of Pediatrics[13] i brytyjskie College of Occupational Therapists) przestrzegają przed stosowaniem SI.

Prowadzone są wczesne badania kliniczne nad skutecznością suraminy dla zwalczania objawów autystycznych[14].

W związku z dużą liczbą dostępnych interwencji, badacze, zrzeszeni w projektach eksperckich (National Standards Project oraz National Professional Development Center), dokonują ewaluacji najbardziej popularnych podejść. Powstałe raporty oparte są na systematycznych przeglądach setek badań naukowych i wraz z materiałami o skutecznych interwencjach udostępniane są bezpłatnie[15][16][17][18][19].

Dzieci, młodzież i młodzi dorośli[edytuj | edytuj kod]

Raport NSP – wyniki[edytuj | edytuj kod]

W raporcie National Standards Project, interwencje podzielono na trzy grupy: interwencje o potwierdzonej skuteczności, obiecujące oraz o niepotwierdzonym działaniu. Autorzy raportu zastrzegają, że jeśli jakaś metoda nie została uwzględniona, to oznacza, że nie było dostępnych badań, pozwalających na ocenę. Metody takie należy uznawać za nieskuteczne.

KInkomunikacja interpersonalna; MZN – możliwości zmniejszenia nadzoru (np. w placówce edukacyjnej, w domu); Odp – odpowiedzialność za siebie (umiejętności życiowe); PdN – przygotowanie do nauki (słuchanie poleceń, możliwość siedzenia w skupieniu); SRe – samoregulacja (zarządzanie swoim zachowaniem, by osiągnąć wyznaczony cel); UIn – umiejętności interpersonalne; USz – umiejętności szkolne; Zab – zabawa (samodzielna; w typowy, prawidłowy sposób); ZMo – zdolności motoryczne; ZPP – złożone procesy poznawcze (np. rozwiązywanie problemów, myślenie krytyczne, zadania związane z teorią umysłu). DES – dysregulacja emocjonalna i sensoryczna (np. ignorowanie bodźców, zaburzenia snu, lęk, depresja); OSy – ogólne symptomy (autystyczne lub braki psychoedukacyjne z nich wynikające); OPN – ograniczone, powtarzalne, niefunkcjonalne wzorce zachowań, zainteresowań i aktywności; ZTr – zachowania trudne (np. agresja, samouszkodzenia, niewłaściwie zachowania seksualne).


  1. Do interwencji o potwierdzonej skuteczności zaliczono:
    • interwencje oparte na historyjkach społecznych (ang. story-based intervention)
    • interwencje poznawczo-behawioralne (ang. cognitive behavioral intervention package)
    • kompleksową interwencję behawioralną dla małych dzieci (ang. comprehensive behavioral treatment for young children)
    • modelowanie (ang. modeling)
    • plany (ang. schedules)
    • programy interwencji behawioralnych (ang. behavioral interventions)
    • skrypty / scenariusze (ang. scripting)
    • strategie uczenia w naturalnym środowisku (ang. natural teaching strategies)
    • trening językowy: produkcja (ang. language training: production)
    • trening rodziców (ang. parent training)
    • trening rówieśników (ang. peer training package)
    • trening samokontroli (ang. self-management)
    • trening umiejętności kluczowych (ang. pivotal response training)
    • trening umiejętności społecznych (ang. social skills package)
  2. Do obiecujących interwencji, które wymagają więcej badań, zaliczono:
    • narzędzia wspomagającej i alternatywnej komunikacji (ang. augmentative and alternative communication devices)
    • podejścia rozwojowe oparte na relacji (m.in. RDI, ESDM) (ang. developmental relationship-based treatment)
    • ćwiczenia / wysiłek fizyczny
    • terapię ekspozycyjną / trening odwrażliwiania / desensytyzację
    • trening komunikacji funkcjonalnej (ang. functional communication training)
    • interwencje oparte na imitacji (ang. imitation-based intervention)
    • trening inicjowania (ang. initiation training)
    • trening językowy: produkcja i rozumienie (ang. language training: production and understanding)
    • terapie masażem / stymulacja czucia głębokiego
    • pakiety wielokomponentowe (ang. multi-component package)
    • muzykoterapię
    • PECS (ang. Picture Exchange Communication System)
    • pakiet redukcyjny / redukowanie zachowań trudnych bez jednoczesnego nauczania alternatywnych zachowań pożądanych (ang. reductive package)
    • nauczanie znaków / język migowy (ang. sign instruction)
    • interwencje nakierowane na komunikację społeczną (ang. social communication intervention)
    • uczenie ustrukturyzowane / TEACCH (ang. structured teaching)
    • interwencje oparte na technologii (m.in. programy, gry komputerowe)
    • trening teorii umysłu
  3. Interwencje o niepotwierdzonym działaniu, które zostały wymienione w raporcie, to:
    • terapie z udziałem zwierząt
    • treningi integracji słuchowej (ang. auditory integration training)
    • mapowanie konceptów / mapy myśli (ang. concept mapping)
    • DIR/Floor Time
    • ułatwiona komunikacja (ang. facilitated communication)
    • dieta bezglutenowa i bezkazeinowa
    • interwencje bazujące na ruchu (np. choreoterapia, metoda Dennisona)
    • interwencje oparte o dramę, zajęcia teatralne (ang. SENSE theatre intervention)
    • pakiety interwencji sensorycznych / integracja sensoryczna
    • terapia szokami elektrycznymi (ang. shock therapy)
    • społeczno-behawioralna strategia uczenia (ang. social behavioral learning strategy)
    • interwencja społeczno-poznawcza (ang. social cognition intervention)
    • program „Social Thinking”[15][16][20].

Projekt AFIRM – raport NPDC[edytuj | edytuj kod]

AFIRM (ang. Autism Focused Intervention Resources and Modules), to projekt strony internetowej, na której umieszczone zostały materiały o 27 interwencjach o potwierdzonej skuteczności[19]. Informacje bazują m. in. na raportach National Professional Development Center on Autism Spectrum Disorder[17][18][21].

Efektywność praktyk opartych na dowodach naukowych, z podziałem ze względu na wiek i sfery funkcjonowania.

Twórcy projektu, wśród interwencji o naukowo potwierdzonej skuteczności, wymieniają:

  • analiza funkcjonalna zachowań (ang. functional behavior assessment)[22]
  • analiza zadania (ang. task-analysis)[23]
  • interwencje oparte na bodźcach poprzedzających (ang. antecedent based intervention)[24]
  • instrukcje i interwencje wprowadzane za pośrednictwem rówieśników (ang. peer-mediated instruction and intervention)[25]
  • interwencje wprowadzane przez rodziców (ang. parent-implemented intervention)[26]
  • interwencje poznawczo-behawioralne (ang. cognitive behavioral intervention)[27]
  • interwencje w naturalnym środowisku (ang. naturalistic intervention)[28]
  • Interwencje wspomagane technologicznie (ang. technology-aided instruction and intervention)[29]
  • metoda wyodrębnionych prób (ang. discreate trial teaching)[30]
  • modelowanie (ang. modeling)[31]
  • modelowanie za pomocą nagrań wideo (ang. video modeling)[32]
  • narracje społeczne (ang. social narratives)[33]
  • opóźnianie (ang. time delay)[34]
  • PECS (ang. Picture Exchange Communication System)[35]
  • podpowiedzi (ang. prompting)[36]
  • pomoce wizualne (ang. visual suport)[37]
  • przerywanie reakcji i przekierowywanie (ang. response interruption and redirection)[38]
  • scenariusze (ang. scripting)[39]
  • trening komunikacji funkcjonalnej (ang. functional communication training)[40]
  • trening samokontroli (ang. self-management)[41]
  • trening umiejętności kluczowych (ang. pivotal response training)[42]
  • trening umiejętności społecznych (ang. social skills training)[43]
  • ustrukturyzowane grupy zabawy (ang. structured play group)[44]
  • wygaszanie (ang. extinction)[45]
  • wysiłek fizyczny (ang. exercise)[46]
  • wzmacnianie (ang. reinforcement)[47]
  • wzmacnianie różnicujące zachowań alternatywnych, niekompatybilnych i innych (ang. differential reinforcement of alternative, incompatible or other behavior, DRA/I/O)[48][49]

Porównanie raportów NSP i NPDC[edytuj | edytuj kod]

Wyniki raportów są mocno zbieżne (część różnic jest skutkiem odmiennego skategoryzowania interwencji)[50][51].

Porównanie raportów NSP i NPDC - interwencje o potwierdzonej skuteczności w terapii autyzmu.

Dorośli powyżej 22 roku życia[edytuj | edytuj kod]

Jest niewiele badań nad skutecznością terapii w wypadku osób dorosłych. Jako skuteczne, National Standards Project oceniło metody z grupy programów interwencji behawioralnych (ang. behavioral interventions). Metody te opierają się na stosowanej analizie behawioralnej, interwencjach opartych na bodźcach poprzedzających (ang. antecedent based interventions).

Przykładowe metody (często stosowane razem, po dwie lub trzy), to:

  • podpowiedzi (ang. prompting)
  • wygaszanie reakcji ucieczkowych lub reakcji na bodźce sensoryczne (ang. escape extinction, sensory extinction)
  • wzmacnianie różnicujące zachowań niekompatybilnych (ang. differential reinforcement of incompatible behavior)
  • wzmacnianie różnicujące zachowań alternatywnych (ang. differential reinforcement of alternative behavior)
  • wybór (ang. choice)
  • trening komunikacji funkcjonalnej (ang. functional communication training, FCT)
  • wzmacnianie różnicujące zachowań alternatywnych (ang. differential reinforcement of alternative behavior)
  • korekta błędów (ang. error correction)
  • blokowanie (ang. blocking)
  • przerywanie reakcji (ang. response interruption)
  • reprymendy (ang. reprimand)
  • hiperkorekcja (ang. overcorrection)
  • budowanie relacji (ang. rapport building)
  • dokonywanie wyboru (ang. choice making)

Wykazano, że osoby poddane interwencjom z tej grupy uzyskują poprawę w obszarach:

  • komunikacji interpersonalnej
  • odpowiedzialności za siebie (umiejętności życiowe)
  • samoregulacji (zarządzanie swoim zachowaniem, by osiągnąć wyznaczony cel)
  • zachowań trudnych (np. agresja, samouszkodzenia, niewłaściwie zachowania seksualne)

Programy przygotowujące do podjęcia pracy zawodowej (ang. vocational training), zostały ocenione jako interwencje obiecujące (wymagane jest więcej badań).

Jako metody nieskuteczne oceniono:

Z powodu braku danych, inne podejścia nie zostały uwzględnione i należy je traktować jako nieefektywne[16].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Arthur L. Beaudet, Autism: highly heritable but not inherited, „Nature Medicine”, 13 (5), 2007, s. 534–536, DOI10.1038/nm0507-534, ISSN 1078-8956, PMID17479094.
  2. Autyzm rodzinny – Nie-Grzeczne Dzieci
  3. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Helen E. Vuong, Elaine Y. Hsiao, Emerging roles for the gut microbiome in autism spectrum disorder, „Biological Psychiatry”, 81 (5), 2017, s. 411–423, DOI10.1016/j.biopsych.2016.08.024, ISSN 1873-2402, PMID27773355, PMCIDPMC5285286.
  4. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Q. Li, J.-M. Zhou, The microbiota-gut-brain axis and its potential therapeutic role in autism spectrum disorder, „Neuroscience”, 324, 2016, s. 131–139, DOI10.1016/j.neuroscience.2016.03.013, ISSN 1873-7544, PMID26964681.
  5. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Asif Doja, Wendy Roberts, Immunizations and autism: a review of the literature, „The Canadian Journal of Neurological Sciences. Le Journal Canadien Des Sciences Neurologiques”, 33 (4), 2006, s. 341–346, ISSN 0317-1671, PMID17168158.
  6. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać B. Taylor, Vaccines and the changing epidemiology of autism, „Child: Care, Health and Development”, 32 (5), 2006, s. 511–519, DOI10.1111/j.1365-2214.2006.00655.x, ISSN 0305-1862, PMID16919130.
  7. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Edward P. Sarafino, Applied behavior analysis : principles and procedures for modifying behavior, Hoboken, NJ: Wiley, 2012, ISBN 978-0-470-57152-1, OCLC 714727869.
  8. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Salvador Marí-Bauset i inni, Evidence of the gluten-free and casein-free diet in autism spectrum disorders: a systematic review, „Journal of Child Neurology”, 29 (12), 2014, s. 1718–1727, DOI10.1177/0883073814531330, ISSN 1708-8283, PMID24789114.
  9. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Midge Kirby, Elaine Danner, Nutritional deficiencies in children on restricted diets, „Pediatric Clinics of North America”, 56 (5), 2009, s. 1085–1103, DOI10.1016/j.pcl.2009.07.003, ISSN 1557-8240, PMID19931065.
  10. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Mary L. Hediger i inni, Reduced bone cortical thickness in boys with autism or autism spectrum disorder, „Journal of Autism and Developmental Disorders”, 38 (5), 2008, s. 848–856, DOI10.1007/s10803-007-0453-6, ISSN 0162-3257, PMID17879151.
  11. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Russell Lang i inni, Sensory integration therapy for autism spectrum disorders: a systematic review, „Research in Autism Spectrum Disorders”, 6 (3), 2012, s. 1004–1018, DOI10.1016/j.rasd.2012.01.006.
  12. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Jane Case-Smith, Lindy L. Weaver, Mary A. Fristad, A systematic review of sensory processing interventions for children with autism spectrum disorders, „Autism: The International Journal of Research and Practice”, 19 (2), 2015, s. 133–148, DOI10.1177/1362361313517762, ISSN 1461-7005, PMID24477447.
  13. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Section On Complementary And Integrative Medicine i inni, Sensory integration therapies for children with developmental and behavioral disorders, „Pediatrics”, 129 (6), 2012, s. 1186–1189, DOI10.1542/peds.2012-0876, ISSN 1098-4275, PMID22641765.
  14. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Robert K. Naviaux i inni, Low‐dose suramin in autism spectrum disorder: a small, phase I/II, randomized clinical trial, „Annals of Clinical and Translational Neurology”, 4 (7), 2017, s. 491–505, DOI10.1002/acn3.424, ISSN 2328-9503, PMID28695149, PMCIDPMCPMC5497533.
  15. a b Publikacja dostępna po bezpłatnej rejestracji National Autism Center, National Standards Project, phase 1, Randolph, Massachusetts: National Autism Center, 2009.
  16. a b c Publikacja dostępna po bezpłatnej rejestracji National Autism Center, Findings and conclusions: National Standards Project, phase 2, Randolph, Massachusetts: National Autism Center, 2015.
  17. a b Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Connie Wong i inni, Evidence-based practices for children, youth and young adults with autism spectrum disorder., Chapel Hill: The University of North Carolina, Frank Porter Graham Child Development Institute, Autism Evidence-Based Practice Review Group, 2014.
  18. a b Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać The National Professional Development Center on Autism Spectrum Disorder, Evidence-Based Practices, autismpdc.fpg.unc.edu, 2018 [dostęp 2019-03-13].
  19. a b Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Ann M. Sam i inni, Disseminating information on evidence-based practices for children and youth with autism spectrum disorder: AFIRM, „Journal of Autism and Developmental Disorders”, 2019, DOI10.1007/s10803-019-03945-x, ISSN 0162-3257.
  20. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Maja Kłoda, Krystyna Pomorska, Streszczenie raportu "National Standards Project, phase 2", www.wsparcienastarcie.org [dostęp 2019-03-13].
  21. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Connie Wong i inni, Evidence-based practices for children, youth and young adults with autism spectrum disorder: a comprehensive review, „Journal of Autism and Developmental Disorders”, 45 (7), 2015, s. 1951–1966, DOI10.1007/s10803-014-2351-z, ISSN 1573-3432, PMID25578338.
  22. Publikacja dostępna po bezpłatnej rejestracji A. Sam and AFIRM Team, Functional behavior assessment, Chapel Hill, NC: National Professional Development Center on Autism Spectrum Disorder, FPG Child Development Center, University of North Carolina, 2015.
  23. Publikacja dostępna po bezpłatnej rejestracji A. Sam and AFIRM Team, Task analysis, Chapel Hill, NC: National Professional Development Center on Autism Spectrum Disorder, FPG Child Development Center, University of North Carolina, 2015.
  24. Publikacja dostępna po bezpłatnej rejestracji A. Sam and AFIRM Team, Antecedent-based intervention, Chapel Hill, NC: National Professional Development Center on Autism Spectrum Disorder, FPG Child Development Center, University of North Carolina, 2016.
  25. Publikacja dostępna po bezpłatnej rejestracji A. Sam and AFIRM Team, Peer-mediated instruction and intervention, Chapel Hill, NC: National Professional Development Center on Autism Spectrum Disorder, FPG Child Development Center, University of North Carolina, 2015.
  26. Publikacja dostępna po bezpłatnej rejestracji J. Amsbary and AFIRM Team, Parent implemented interventions, Chapel Hill, NC: National Professional Development Center on Autism Spectrum Disorder, FPG Child Development Center, University of North Carolina, 2017.
  27. Publikacja dostępna po bezpłatnej rejestracji J. Mussey, T. Dawkins and AFIRM Team, Cognitive behavioral intervention, Chapel Hill, NC: National Professional Development Center on Autism Spectrum Disorder, FPG Child Development Center, University of North Carolina, 2017.
  28. Publikacja dostępna po bezpłatnej rejestracji J. Amsbary and AFIRM Team, Naturalistic intervention, Chapel Hill, NC: National Professional Development Center on Autism Spectrum Disorder, FPG Child Development Center, University of North Carolina, 2017.
  29. Publikacja dostępna po bezpłatnej rejestracji S. Hedges and AFIRM Team, Technology-aided instruction and intervention, Chapel Hill, NC: National Professional Development Center on Autism Spectrum Disorder, FPG Child Development Center, University of North Carolina, 2017.
  30. Publikacja dostępna po bezpłatnej rejestracji A. Sam and AFIRM Team, Discrete trial training, Chapel Hill, NC: National Professional Development Center on Autism Spectrum Disorder, FPG Child Development Center, University of North Carolina, 2016.
  31. Publikacja dostępna po bezpłatnej rejestracji A. Sam and AFIRM Team, Modeling, Chapel Hill, NC: National Professional Development Center on Autism Spectrum Disorder, FPG Child Development Center, University of North Carolina, 2016.
  32. Publikacja dostępna po bezpłatnej rejestracji A. Cox and AFIRM Team, Video modeling, Chapel Hill, NC: National Professional Development Center on Autism Spectrum Disorder, FPG Child Development Center, University of North Carolina, 2018.
  33. Publikacja dostępna po bezpłatnej rejestracji A. Sam and AFIRM Team, Social narratives, Chapel Hill, NC: National Professional Development Center on Autism Spectrum Disorder, FPG Child Development Center, University of North Carolina, 2015.
  34. Publikacja dostępna po bezpłatnej rejestracji A. Sam and AFIRM Team, Time delay, Chapel Hill, NC: National Professional Development Center on Autism Spectrum Disorder, FPG Child Development Center, University of North Carolina, 2015.
  35. Publikacja dostępna po bezpłatnej rejestracji A. Sam and AFIRM Team, Picture Exchange Communication System, Chapel Hill, NC: National Professional Development Center on Autism Spectrum Disorder, FPG Child Development Center, University of North Carolina, 2016.
  36. Publikacja dostępna po bezpłatnej rejestracji A. Sam and AFIRM Team, Prompting, Chapel Hill, NC: National Professional Development Center on Autism Spectrum Disorder, FPG Child Development Center, University of North Carolina, 2015.
  37. Publikacja dostępna po bezpłatnej rejestracji A. Sam and AFIRM Team, Visual supports, Chapel Hill, NC: National Professional Development Center on Autism Spectrum Disorder, FPG Child Development Center, University of North Carolina, 2015.
  38. Publikacja dostępna po bezpłatnej rejestracji B. Tomaszewski, T. Regan and AFIRM Team, Response interruption and redirection, Chapel Hill, NC: National Professional Development Center on Autism Spectrum Disorder, FPG Child Development Center, University of North Carolina, 2017.
  39. Publikacja dostępna po bezpłatnej rejestracji W. Griffin and AFIRM Team, Scripting, Chapel Hill, NC: National Professional Development Center on Autism Spectrum Disorder, FPG Child Development Center, University of North Carolina, 2017.
  40. Publikacja dostępna po bezpłatnej rejestracji W. Griffin and AFIRM Team, Functional communication training, Chapel Hill, NC: National Professional Development Center on Autism Spectrum Disorder, FPG Child Development Center, University of North Carolina, 2017.
  41. Publikacja dostępna po bezpłatnej rejestracji A. Sam and AFIRM Team, Self-management, Chapel Hill, NC: National Professional Development Center on Autism Spectrum Disorder, FPG Child Development Center, University of North Carolina, 2016.
  42. Publikacja dostępna po bezpłatnej rejestracji J. Suhrheinrich i inni, Pivotal response training, Chapel Hill, NC: National Professional Development Center on Autism Spectrum Disorder, FPG Child Development Center, University of North Carolina, 2018.
  43. Publikacja dostępna po bezpłatnej rejestracji W. Griffin, A. Sam and AFIRM Team, Social skills training, Chapel Hill, NC: National Professional Development Center on Autism Spectrum Disorder, FPG Child Development Center, University of North Carolina, 2016.
  44. Publikacja dostępna po bezpłatnej rejestracji A. Sam, S. Kucharczyk, V. Waters and AFIRM Team, Structured play groups, Chapel Hill, NC: National Professional Development Center on Autism Spectrum Disorder, FPG Child Development Center, University of North Carolina, 2018.
  45. Publikacja dostępna po bezpłatnej rejestracji K. Morin and AFIRM Team, Extinction, Chapel Hill, NC: National Professional Development Center on Autism Spectrum Disorder, FPG Child Development Center, University of North Carolina, 2017.
  46. Publikacja dostępna po bezpłatnej rejestracji W. Griffin and AFIRM Team, Exercise, Chapel Hill, NC: National Professional Development Center on Autism Spectrum Disorder, FPG Child Development Center, University of North Carolina, 2015.
  47. Publikacja dostępna po bezpłatnej rejestracji A. Sam and AFIRM Team, Reinforcement, Chapel Hill, NC: National Professional Development Center on Autism Spectrum Disorder, FPG Child Development Center, University of North Carolina, 2015.
  48. Publikacja dostępna po bezpłatnej rejestracji M.N. Savage and AFIRM Team, Differential reinforcement, Chapel Hill, NC: National Professional Development Center on Autism Spectrum Disorder, FPG Child Development Center, University of North Carolina, 2017.
  49. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Maja Kłoda, Krystyna Pomorska, Streszczenie raportu "Evidence-based practices for children, youth and young adults with autism spectrum disorder", www.wsparcienastarcie.org [dostęp 2019-03-14].
  50. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać The National Professional Development Center on Autism Spectrum Disorder, Evidence-Based Practices, autismpdc.fpg.unc.edu, 2018 [dostęp 2019-03-13].
  51. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Ann M. Sam i inni, Disseminating information on evidence-based practices for children and youth with autism spectrum disorder: AFIRM, „Journal of Autism and Developmental Disorders”, 2019, DOI10.1007/s10803-019-03945-x, ISSN 0162-3257.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Star of life.svg Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć medycznych i pokrewnych w Wikipedii.