Spektrum zaburzeń autystycznych

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Spektrum autystyczne)
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Wstążka solidarności z dziećmi autystycznymi

Spektrum zaburzeń autystycznych, spektrum autyzmu, spektrum autystyczne, ASD (od ang. autism spectrum disorder) – szerokie pojęcie obejmujące różne zaburzenia autystyczne, o odmiennych mechanizmach lub przyczynach powodujących trudności rozwojowe. Osoby ze spektrum autyzmu mają poważne problemy z interakcjami społecznymi i komunikacją, jak również znacznie ograniczone zainteresowania, oraz zachowują się w sposób powtarzalny.

Spektrum zaburzeń autystycznych jest podgrupą szerszej jednostki: całościowego zaburzenia rozwoju.

Zaburzenia należące do spektrum autyzmu (według ICD-10)[edytuj | edytuj kod]

Uproszczone porównanie pięciu spośród wielu rodzajów zaburzeń interakcji społecznych i komunikacji, spowodowanych różnymi przyczynami
Osoby z zespołem Aspergera często wykazują intensywne zainteresowania (na zdjęciu model budowy cząsteczki)

Objawy kliniczne podobne do zaburzeń ze spektrum autyzmu mogą być także powodowane przez:

Inne zaburzenia psychiczne i choroby, mogące mieć związek ze spektrum:

Przyczyny[edytuj | edytuj kod]

Obsesyjne ustawianie przedmiotów jeden na drugim lub w linii może być objawem autyzmu
Delecja (1), duplikacja (2) i inwersja (3) to aberracje chromosomowe związane z autyzmem[1]

Prawdopodobnie u podłoża wszystkich zaburzeń ze spektrum autyzmu leżą defekty neurologiczne o szczegółowo nieznanej etiologii. Do najczęściej wymienianych, potencjalnych przyczyn ich powstawania należą:

  • genetyczne – uwarunkowane genem EN2 na chromosomie 7, a także innymi genami znajdującymi się na chromosomach 3, 4, 11;
    Naukowcy odkryli 20-30 genów odpowiedzialnych za powstawanie autyzmu i wyróżniają geny odpowiedzialne za powstanie wczesnej i późnej odmiany autyzmu. Geny na chromosomie 11 są odpowiedzialne za powstanie autyzmu u mężczyzn, a geny na chromosomie 4 – u kobiet. Kobiety posiadają więcej genów odpowiedzialnych za powstanie autyzmu niż mężczyźni. Przekazywana jest nie tyle podatność na autyzm, ile skłonność do wystąpienia zaburzenia autystycznego: trudności przystosowania, cech osobowości, czy innych psychoz[2].
  • wiek ojca od 40 i więcej lat zwiększa ryzyko zachorowalności na autyzm
  • zaburzenia metaboliczne, przede wszystkim nietolerancja glutenu i kazeiny
  • zaburzenia flory bakteryjnej jelit[3][4]
  • urazy okołoporodowe
  • uszkodzenia centralnego układu nerwowego
  • toksoplazmoza (wrodzona)
  • mózgowe porażenie dziecięce
  • poważne infekcje i intensywna antybiotykoterapia w okresie niemowlęcym

Mimo że rodzice mogą zauważyć pierwsze objawy autyzmu u swojego dziecka po pierwszych rutynowych szczepieniach, a obawy niektórych doprowadziły do zmniejszenia częstości stosowania szczepień u dzieci (a w związku z tym zwiększenia prawdopodobieństwa epidemii odry), wykazano brak związku pomiędzy stosowaniem szczepionki przeciwko odrze, śwince i różyczkę, a występowaniem autyzmu. Nie ma naukowych dowodów także na to, że Thiomersal (w USA znany jako Thimerosal) występujący w szczepionkach może przyczynić się do wystąpienia autyzmu[5][6].

Objawy[edytuj | edytuj kod]

Dwuwymiarowy model spektrum zaburzeń autystycznych
Chłopiec z autyzmem i zabawki ułożone przez niego wzdłuż prostej

Zachowania wskazujące na możliwość występowania u dziecka zaburzeń autystycznych

Objawy autyzmu według Leo Kannera:

  • autystyczna izolacja
  • przymus stałości otoczenia
  • niezdolność do interakcji społecznych, często powiązana z niepohamowaną agresją
  • stereotypowe, powtarzające się czynności
  • zaburzenia mowy
  • łatwość mechanicznego zapamiętywania

Autyzm dziecięcy:

  • nie gaworzy, nie wskazuje, nie wykonuje świadomych gestów po pierwszym roku życia
  • nie mówi ani jednego słowa w wieku 16 miesięcy
  • nie składa słów w pary w wieku 2 lat
  • nie reaguje na imię
  • traci zdolności językowe lub społeczne

Inne objawy:

  • słaby kontakt wzrokowy
  • nie potrafi się bawić zabawkami
  • nadmiernie porządkuje zabawki lub inne przedmioty
  • jest przywiązane do jednej zabawki lub przedmiotu
  • nie uśmiecha się
  • czasem wydaje się upośledzone słuchowo lub (w zespole Aspergera) ma wyostrzony zmysł słuchu
  • urojenia
  • omamy

Terapia[edytuj | edytuj kod]

Autyzm jest nieuleczalny. Do nielicznych terapii o udowodnionej naukowo skuteczności należą interwencje behawioralne oparte m. in. na stosowanej analizie behawioralnej (ang. applied behavior analysis)[7] oraz terapia poznawczo-behawioralna. Z zamiarem złagodzenia skutków spektrum autyzmu stosuje się: dietę eliminacyjną (bez glutenu i kazeiny) – chociaż brak jest badań klinicznych potwierdzających jej skuteczność[8], a diety eliminacyjne noszą ryzyko niedożywienia i osteoporozy[9][10]. Znaczną popularnością cieszy się tzw. terapia integracji sensorycznej (SI), opracowana w latach 70. przez Jean Ayres, jednakże wyniki badań klinicznych przeprowadzone w ostatnich 40 latach nie pozwalają na uznanie tej metody za skuteczną[11][12]. Przynajmniej dwa towarzystwa medyczne (American Academy of Pediatrics[13] i brytyjskie College of Occupational Therapists) przestrzegają przed stosowaniem SI.

Prowadzone są wczesne badania kliniczne nad skutecznością suraminy dla zwalczania objawów autystycznych[14].

Raporty eksperckie[edytuj | edytuj kod]

W związku z dużą liczbą dostępnych interwencji, badacze, zrzeszeni w projektach eksperckich (np. National Standards Project, National Professional Development Center czy Research Autism), dokonują ewaluacji najbardziej popularnych podejść. Powstałe raporty oparte są na systematycznych przeglądach setek badań naukowych i wraz z materiałami o skutecznych interwencjach udostępniane są bezpłatnie. Poważnym zastrzeżeniem do analizowanych badaniach jest ich częsta, stosunkowo niewysoka jakość metodologiczna (np. stosowanie jednopodmiotowego schematu eksperymentalnego[a], małe grupy, brak porównań do grupy z aktywnym leczeniem lub placebo)[15][16][17][18][19][20].

Raport NSP – dzieci, młodzież i młodzi dorośli[edytuj | edytuj kod]

W raporcie National Standards Project, interwencje podzielono na trzy grupy: interwencje o potwierdzonej skuteczności, obiecujące oraz o niepotwierdzonym działaniu. Autorzy raportu zastrzegają, że jeśli jakaś metoda nie została uwzględniona, to oznacza, że nie było dostępnych badań, pozwalających na ocenę. Metody takie należy uznawać za nieskuteczne.

KInkomunikacja interpersonalna; MZN – możliwości zmniejszenia nadzoru (np. w placówce edukacyjnej, w domu); Odp – odpowiedzialność za siebie (umiejętności życiowe); PdN – przygotowanie do nauki (słuchanie poleceń, możliwość siedzenia w skupieniu); SRe – samoregulacja (zarządzanie swoim zachowaniem, by osiągnąć wyznaczony cel); UIn – umiejętności interpersonalne; USz – umiejętności szkolne; Zab – zabawa (samodzielna; w typowy, prawidłowy sposób); ZMo – zdolności motoryczne; ZPP – złożone procesy poznawcze (np. rozwiązywanie problemów, myślenie krytyczne, zadania związane z teorią umysłu). DES – dysregulacja emocjonalna i sensoryczna (np. ignorowanie bodźców, zaburzenia snu, lęk, depresja); OSy – ogólne symptomy (autystyczne lub braki psychoedukacyjne z nich wynikające); OPN – ograniczone, powtarzalne, niefunkcjonalne wzorce zachowań, zainteresowań i aktywności; ZTr – zachowania trudne (np. agresja, samouszkodzenia, niewłaściwie zachowania seksualne).


  1. Do interwencji o potwierdzonej skuteczności zaliczono:
    • interwencje oparte na historyjkach obrazkowych (ang. story-based intervention)
    • interwencje poznawczo-behawioralne (ang. cognitive behavioral intervention package)
    • kompleksową interwencję behawioralną dla małych dzieci (ang. comprehensive behavioral treatment for young children)
    • modelowanie (ang. modeling)
    • plany (ang. schedules)
    • programy interwencji behawioralnych (ang. behavioral interventions)
    • skrypty / scenariusze (ang. scripting)
    • strategie uczenia w naturalnym środowisku (ang. natural teaching strategies)
    • trening językowy: produkcja (ang. language training: production)
    • trening rodziców (ang. parent training)
    • trening rówieśników (ang. peer training package)
    • trening samokontroli (ang. self-management)
    • trening umiejętności kluczowych (ang. pivotal response training)
    • trening umiejętności społecznych (ang. social skills package)
  2. Do obiecujących interwencji, które wymagają więcej badań, zaliczono:
    • narzędzia wspomagającej i alternatywnej komunikacji (ang. augmentative and alternative communication devices)
    • podejścia rozwojowe oparte na relacji (m.in. RDI) (ang. developmental relationship-based treatment)
    • ćwiczenia / wysiłek fizyczny
    • terapię ekspozycyjną / trening odwrażliwiania / desensytyzację
    • trening komunikacji funkcjonalnej (ang. functional communication training)
    • interwencje oparte na imitacji (ang. imitation-based intervention)
    • trening inicjowania (ang. initiation training)
    • trening językowy: produkcja i rozumienie (ang. language training: production and understanding)
    • terapie masażem / stymulacja czucia głębokiego
    • pakiety wielokomponentowe (ang. multi-component package)
    • muzykoterapię
    • PECS (ang. Picture Exchange Communication System)
    • pakiet redukcyjny / redukowanie zachowań trudnych bez jednoczesnego nauczania alternatywnych zachowań pożądanych (ang. reductive package)
    • nauczanie znaków / język migowy (ang. sign instruction)
    • interwencje nakierowane na komunikację społeczną (ang. social communication intervention)
    • uczenie ustrukturyzowane (ang. structured teaching) np. TEACCH
    • interwencje oparte na technologii (m.in. programy, gry komputerowe)
    • trening teorii umysłu
  3. Interwencje o niepotwierdzonym działaniu, które zostały wymienione w raporcie, to:
    • terapie z udziałem zwierząt
    • treningi integracji słuchowej (ang. auditory integration training)
    • mapowanie konceptów / mapy myśli (ang. concept mapping)
    • DIR/Floor Time
    • ułatwiona komunikacja (ang. facilitated communication)
    • dieta bezglutenowa i bezkazeinowa
    • interwencje bazujące na ruchu (np. choreoterapia, metoda Dennisona)
    • interwencje oparte o dramę, zajęcia teatralne (ang. SENSE theatre intervention)
    • pakiety interwencji sensorycznych / integracja sensoryczna
    • terapia szokami elektrycznymi (ang. shock therapy)
    • społeczno-behawioralna strategia uczenia (ang. social behavioral learning strategy)
    • interwencja społeczno-poznawcza (ang. social cognition intervention)
    • program „Social Thinking”[15][16][21].
Raport NSP – dorośli (powyżej 22 roku życia).[edytuj | edytuj kod]

Jest niewiele badań nad skutecznością terapii w wypadku osób dorosłych. Jako skuteczne, National Standards Project oceniło metody z grupy programów interwencji behawioralnych (ang. behavioral interventions). Metody te opierają się na stosowanej analizie behawioralnej, interwencjach opartych na bodźcach poprzedzających (ang. antecedent based interventions).

Przykładowe metody (często stosowane razem, po dwie lub trzy), to:

  • podpowiedzi (ang. prompting)
  • wygaszanie reakcji ucieczkowych lub reakcji na bodźce sensoryczne (ang. escape extinction, sensory extinction)
  • wzmacnianie różnicujące zachowań niekompatybilnych (ang. differential reinforcement of incompatible behavior)
  • wzmacnianie różnicujące zachowań alternatywnych (ang. differential reinforcement of alternative behavior)
  • wybór (ang. choice)
  • trening komunikacji funkcjonalnej (ang. functional communication training, FCT)
  • wzmacnianie różnicujące zachowań alternatywnych (ang. differential reinforcement of alternative behavior)
  • korekta błędów (ang. error correction)
  • blokowanie (ang. blocking)
  • przerywanie reakcji (ang. response interruption)
  • reprymendy (ang. reprimand)
  • hiperkorekcja (ang. overcorrection)
  • budowanie relacji (ang. rapport building)
  • dokonywanie wyboru (ang. choice making)

Wykazano, że osoby poddane interwencjom z tej grupy uzyskują poprawę w obszarach:

  • komunikacji interpersonalnej
  • odpowiedzialności za siebie (umiejętności życiowe)
  • samoregulacji (zarządzanie swoim zachowaniem, by osiągnąć wyznaczony cel)
  • zachowań trudnych (np. agresja, samouszkodzenia, niewłaściwie zachowania seksualne)

Programy przygotowujące do podjęcia pracy zawodowej (ang. vocational training), zostały ocenione jako interwencje obiecujące (wymagane jest więcej badań).

Jako metody nieskuteczne oceniono:

Z powodu braku danych, inne podejścia nie zostały uwzględnione i należy je traktować jako nieefektywne[16].

Raport NPDC (i projekt AFIRM) – dzieci, młodzież i młodzi dorośli[edytuj | edytuj kod]

AFIRM (ang. Autism Focused Intervention Resources and Modules), to projekt strony internetowej, na której umieszczone zostały materiały o 27 interwencjach o potwierdzonej skuteczności[19]. Informacje bazują m. in. na raportach National Professional Development Center on Autism Spectrum Disorder[17][18][22].

Efektywność praktyk opartych na dowodach naukowych, z podziałem ze względu na wiek i sfery funkcjonowania.

Twórcy projektu, wśród interwencji o naukowo potwierdzonej skuteczności, wymieniają:

  • analiza funkcjonalna zachowań (ang. functional behavior assessment)[23]
  • analiza zadania (ang. task-analysis)[24]
  • interwencje oparte na bodźcach poprzedzających (ang. antecedent based intervention)[25]
  • instrukcje i interwencje wprowadzane za pośrednictwem rówieśników (ang. peer-mediated instruction and intervention)[26]
  • interwencje wprowadzane przez rodziców (ang. parent-implemented intervention)[27]
  • interwencje poznawczo-behawioralne (ang. cognitive behavioral intervention)[28]
  • interwencje w naturalnym środowisku (ang. naturalistic intervention)[29]
  • interwencje wspomagane technologicznie (ang. technology-aided instruction and intervention)[30]
  • metoda wyodrębnionych prób (ang. discreate trial teaching)[31]
  • modelowanie (ang. modeling)[32]
  • modelowanie za pomocą nagrań wideo (ang. video modeling)[33]
  • narracje społeczne (ang. social narratives)[34]
  • opóźnianie (ang. time delay)[35]
  • PECS (ang. Picture Exchange Communication System)[36]
  • podpowiedzi (ang. prompting)[37]
  • pomoce wizualne (ang. visual support)[38]
  • przerywanie reakcji i przekierowywanie (ang. response interruption and redirection)[39]
  • scenariusze (ang. scripting)[40]
  • trening komunikacji funkcjonalnej (ang. functional communication training)[41]
  • trening samokontroli (ang. self-management)[42]
  • trening umiejętności kluczowych (ang. pivotal response training)[43]
  • trening umiejętności społecznych (ang. social skills training)[44]
  • ustrukturyzowane grupy zabawy (ang. structured play group)[45]
  • wygaszanie (ang. extinction)[46]
  • wysiłek fizyczny (ang. exercise)[47]
  • wzmacnianie (ang. reinforcement)[48]
  • wzmacnianie różnicujące zachowań alternatywnych, niekompatybilnych i innych (ang. differential reinforcement of alternative, incompatible or other behavior, DRA/I/O)[49][50].

Oceny Research Autism[edytuj | edytuj kod]

Podobnie jak wypadku opisanych wcześniej raportów, ocenie podlega jakość dowodów świadczących o efektywności danej metody. Autorzy zastrzegają, że osoby z zaburzeniami ze spektrum są bardzo różne, więc nawet najwyższa ocena danej interwencji, nie gwarantuje skuteczności. W wypadku dużej niejasności, dowody mogą zostać ocenione jako niejednoznaczne lub niewystarczające. Odnotowywany jest także brak jakichkolwiek dowodów pozwalających na ocenę. W przypadku podejść, które są zbyt różnorodne (np. terapia zajęciowa) autorzy mogą wskazać na brak możliwości wydania oceny. Ponadto, zwrócono uwagę na ewentualne skutki uboczne wybranych interwencji. Najważniejszą zmianą, w porównaniu do wcześniejszych raportów, jest jednak ocena interwencji biomedycznych i farmakologicznych (terapii lekami, diet eliminacyjnych, suplementacji żywieniowych)[51]. Poniżej znajduje się zestawienie ocenianych metod.

Oceny Research Autism – interwencje psychospołeczne, edukacyjne i rehabilitacyjne
Nazwa interwencji Ocena Komentarz
Grupowe treningi umiejętności społecznych ✔✔ Mocne dowody w wypadku dzieci i młodzieży o ilorazie inteligencji nie mniejszym od przeciętnego, rozwiniętych językowo i chętnych do brania udziału w zajęciach. Mniej jest badań z udziałem dorosłych[52].
Grupy rzecznicze lub samorzecznicze bmo Zbyt różnorodne typy grup i brak pomiaru efektywności w badaniach nie pozwalają na wystawienie oceny[53].
Historyjki obrazkowe/społeczne (ang. social stories) ? Dowody o wysokiej jakości są niejednoznaczne; te o niskiej – wskazują na ograniczenie zachowań trudnych i zwiększenie interakcji społecznych u dzieci. Zalecane jest przestrzeganie 10 kryteriów Gray[b] podczas tworzenia historyjek[54].
Metoda DIR/Floor Time Możliwe, że metoda polepsza jakość relacji rodzic-dziecko (dowody ograniczone)[55].
Metoda kolorowych filtrów H. Irlen ? Słabe jakościowo, ograniczone dowody na efektywność przy trudnościach z czytaniem i rozpoznawaniem emocji u innych osób[56].
Metoda Opcji (metoda Kaufmanów, metoda Son-Rise) 0 Prawie nie ma badań (jedynie dwa bardzo słabe badania jakościowe) nad metodą Son-Rise[57].
Metoda ułatwionej komunikacji (ang. facilitated communication) X [!] Są dowody na brak efektywności, a rzekoma poprawa w jest prawdopodobnie skutkiem nieświadomego działania osoby pomagającej[c]. Istnieje ryzyko spowodowania szkód[d][58].
Metoda wyodrębnionych prób (ang. discrete trial training) Użyteczna przy nauce ściśle określonych zachowań i umiejętności, ale w ramach szerszego programu interwencji. Brak jest dowodów na szkodliwość metody, choć część osób z autyzmem (lub ich rodziców) uważa, że jest zbyt intensywna[59].
Modelowanie za pomocą nagrań wideo ? Nieliczne badania o wysokiej jakości dają niejednoznaczne wyniki. Znaczna ilość dowodów o niskiej jakości, wskazuje, że metoda może być skutecznym sposobem nauki różnorodnych zachowań i umiejętności, w wypadku dzieci[60].
Muzykoterapia Ograniczona liczba dowodów o niskiej jakości, wskazujących na poprawę umiejętności komunikacji i społecznych (choć w ograniczonym stopniu) u dzieci i młodzieży[61].
Nauczanie środowiskowe (ang. milieu teaching) ? Niewystarczająca ilość badań o wysokiej jakości. Być może kluczowe elementy metody (np. modelowanie, mandowanie[e] i opóźnianie), włączone do szerszych programów, pomogą w komunikacji i umiejętnościach społecznych u dzieci[62].
Pies towarzyszący[f] ? Psy mogą zwiększyć bezpieczeństwo dzieci i ich tolerancji na zwierzęta; dają możliwości interakcji społecznych i zmniejszają stres u rodziców. Jednakże przez bardzo złą jakość badań, nie wiadomo czy te efekty są rzeczywiste[63].
Plany wizualne (ang. visual schedules) ? Brakuje wysokiej jakości dowodów (przy osiowych objawach autyzmu); kilka o bardzo niskiej jakości wskazuje na zwiększenie samodzielności. Dzieci muszą umieć używać planów i robić to chętnie. Polecane ze względu na prostotę[64].
Podejście rozwojowe oparte na relacji (RDI) ? Dostępne badanie posiada na tyle poważne słabości metodologiczne, że ​​nie można go uznać za naukowo wiarygodny dowód[65].
Pomoc środowiskowa portage[g] ? Bardzo mało dowodów w wypadku rodzin z dziećmi autystycznymi, więcej w wypadku innych dzieci. Są pewne dowody na pozytywne działanie pomocy portage, ale może być ona mniej skuteczna od innych wczesnych interwencji[66].
Program LEAP[h] Niewielka ilość dowodów o wysokiej i niskiej jakości. Metoda może zwiększać umiejętności komunikacyjne u dzieci. Dzieciom wprowadzanym do szkół powinno być zapewnione odpowiednie wsparcie[67].
Program TEACCH ✔✔ Nieduża ilość wysokiej i niskiej jakości badań. Wyniki: poprawa w zakresie komunikacji i interakcjach społecznych, a także zdolności poznawczych i motorycznych (u dzieci); u rodzin – mniejszy stres i lepsze samopoczucie[68].
Programy wsparcia zawodowego Ograniczona liczba dowodów o niskiej jakości wskazuje na zwiększenie zatrudnienia wśród niektórych osób dorosłych. Nie ma wystarczających dowodów o wysokiej jakości, aby ustalić, czy poprawia się ogólną jakość życia[69].
Przedmioty obciążeniowe (np. kołdry, kamizelki) ? Mała ilość badań (o różnej jakości i tylko na dzieciach), które dają niejednoznaczne wyniki. Stosowanie przedmiotów w nieodpowiedni sposób może być niebezpieczne[i]. Zaleca się przestrzeganie zasad bezpieczeństwa[j][70].
Stosowana analiza zachowania (ang. applied behavior analysis) bmo Interwencje i programy opierające się na SAZ są zbyt zróżnicowane. Istnieją jednak mocne dowody na efektywność niektórych indywidualnych interwencji. Część osób autystycznych ma negatywne nastawienie do podejścia[71].
System PECS (ang. Picture Exchange Communication System) ✔✔ Niewielka ilość dowodów (o wysokiej i niskiej jakości) wskazuje na efektywność metody w polepszaniu komunikacji u niewerbalnych dzieci. Pomimo prostoty metody, lepiej żeby była wdrażana przez przeszkoloną osobę[72].
Terapia integracji sensorycznej (ang. sensory integrative therapy) ? Niewielka ilość badań o wysokiej i niskiej jakości, których wyniki są niejednoznaczne. Interwencję należy poprzedzić oceną wrażliwości sensorycznej. Cele powinny być jasno zdefiniowane na początku i monitorowane w trakcie trwania terapii[73].
Terapia poznawczo-behawioralna (ang. cognitive-behavioral therapy) ✔✔✔ Znaczna ilość wysokiej jakości dowodów na efektywność przy lęku u dzieci w wieku szkolnym i młodzieży (o IQ wynoszącym przynajmniej 70). Terapeuci muszą być odpowiednio przeszkoleni, a terapia dostosowana do osób autystycznych[74].
Terapia przytrzymywania (ang. holding therapy) ? [!] Słaba i niepotwierdzona teoria. Brak dowodów o wysokiej jakości na skuteczność. Istnieją liczne, poważne doniesienia o szkodliwości[k]. Przymus stosowany w metodzie stwarza wiele potencjalnych problemów[75].
Terapia z udziałem delfinów ? [!] Ze względu na niską jakość niewielu badań nie da się ustalić efektywności. Metoda wiąże się z potencjalnymi zagrożeniami (agresja delfinów i choroby). Dostępne są alternatywne, znaczne tańsze i mniej ryzykowne metody[76].
Terapie z udziałem koni[l] Dowody na efektywność terapeutycznej jazdy konnej (komunikacja, interakcje społeczne i koncentracja; nadpobudliwość i drażliwość) u dzieci i młodzieży. Niewystarczające dowody dla hipoterapii i brak – dla psychoterapii z udziałem koni[77].
Terapia zajęciowa bmo Podejście zbyt różnorodne. Istnieją dowody o wysokiej jakości wskazujące, że niektóre wieloskładnikowe programy terapeutyczne (zawierające elementy terapii zajęciowej), mogą przynieść pewne korzyści niektórym osobom[78].
Terapia życia codziennego (ang. daily life therapy) ? Niemal nie ma badań (jedno bardzo małe studium przypadku). Możliwe, że niektóre elementy podejścia (aktywność fizyczna, struktury i procedury) mogą być korzystne dla niektórych dzieci i młodzieży[79].
Trening umiejętności kluczowych (ang. pivotal response training) ✔✔ Mocne dowody na pozytywny wpływ na kluczowe umiejętności rozwojowe (np. językowe) u niektórych dzieci. Atutem metody jest możliwość przeszkolenia rodziców i nieautystycznych rówieśników[80].
Trening teorii umysłu Nabyte umiejętności rzadko lub wcale nie przenoszą się na sytuacje poza terapią. Nie jest jasne, czy można je utrzymać i doskonalić w perspektywie długoterminowej[81].
Treningi integracji słuchowej (np. Tomatisa lub Bérarda) ? Słaba i niepotwierdzona teoria. Brak wysokiej jakości dowodów lub niewystarczające (przy osiowych objawach autyzmu, przetwarzaniu słuchowym lub na inne korzyści); M. Bérarda oceniona negatywnie. Podejście niezalecane[82].
Treningi językowe/komunikacji bmo Podejście zbyt zróżnicowane, np. są dowody popierające PECS, ale nie wiadomo jak jest z językiem migowym[83].
Uczenie incydentalne (ang. incidental teaching)[m] ? Są wystarczające dowody wskazujące na poprawę komunikacji (mowa i język migowy), ale tylko gdy metoda używana jest w szerszych, kompleksowych programach[84].
Wczesna intensywna interwencja behawioralna (EIBI) ✔✔ Mocne dowody w wypadku niektórych EIBI (np. modelu UCLA YAP). Należy rozważyć stosunek korzyści do ewentualnych obciążeń (intensywność, stres, czasochłonność, koszty, wpływ na rodzinę). Ważne jest indywidualne podejście do dziecka[85].
Dowody naukowe wskazujące na efektywność ( – ograniczone; ✔✔ – mocne; ✔✔✔ – bardzo mocne)

Dowody naukowe wskazujące na brak efektywności (X – ograniczone; XX – mocne; XXX – bardzo mocne)

? – niewystarczająca ilość dowodów naukowych lub niejednoznaczne wyniki badań

0 – brak jakichkolwiek dowodów naukowych pozwalających na ocenę

bmo – brak możliwości oceny

[!] – metoda potencjalnie niebezpieczna

Oceny Research Autism – interwencje biomedyczne i farmakologiczne
Nazwa interwencji Ocena Komentarz
Antydepresanty (ogółem) bmo [!] Grupa leków mocno zróżnicowana. Brak wystarczająco dobrych dowodów, by uzasadnić stosowanie leków w terapii osiowych objawach autyzmu lub innych problemach współwystępujących. Ryzyko wystąpienia skutków ubocznych[86].
Chelatacja ? [!] Brak wysokiej jakości dowodów, że metale ciężkie powodują autyzm i że chelatory wpływają na osiowe cechy autyzmu lub inne powiązane problemy[n]. Istnieją dowody, że niektóre z nich są potencjalnie wyjątkowo niebezpieczne. Metoda niezalecana[87].
Diety żywieniowe (ogółem) bmo Mogą być stosowane przy stwierdzonych problemach (np. jelitowych). Dowody nie uzasadniają używania specjalnych diet (np. diety specyficznych węglowodanów, bez konserwantów czy drożdży) na sam autyzm. Niektóre, jak dieta GAPS[o], są nienaukowe i mogą być szkodliwe[88].
? Nie wiadomo czy ewentualne problemy żołądkowo-jelitowe (lub zawyżony poziom peptydów) mają związek z objawami autyzmu. Badania nad efektywnością diety dają mieszane wyniki; może być potencjalnie szkodliwa[p] i dlatego niezalecana[89].
0 Możliwe, że niektóre barwniki spożywcze i benzoesan sodu (konserwant) powiązane są z hiperaktywnością niektórych dzieci. Nie ma badań nad wpływem diety na autystów. W wypadku ADHD dieta raczej nie daje żadnych efektów. Zbyt restrykcyjna może być szkodliwa[90].
Immunoglobuliny X [!] Być może jest związek między niedoborami odporności i autyzmem (choć niejasny). Nie ma dowodów o wysokiej jakości na efektywność terapii przy osiowych objawach autyzmu; są – na niekorzyść przy zaburzeniach jelitowych. Metoda potencjalnie szkodliwa, droga i niezalecana[91].
Melatonina[r] ✔✔ Związek między problemami ze snem, a przetwarzaniem melatoniny u autystów jest niejasny. Istnieje niewielka liczba badań o różnej jakości, wskazujących, że melatonina może pomoc na problemy ze snem u dzieci i młodzieży, ale nie wiadomo czy przynosi inne korzyści[92].
Metylofenidat ✔✔ [!] Badania sugerują, że metylofenidat może być korzystny w leczeniu nadpobudliwości, impulsywności i nieuwagi u niektórych dzieci oraz młodzieży ze spektrum autyzmu. Istnieje ryzyko wystąpienia znaczących skutków ubocznych[s][93].
Neuroleptyki (ogółem) bmo [!] Grupa leków mocno zróżnicowana, ale istnieją mocne dowody, że niektóre atypowe neuroleptyki są pomocne przy niektórych problemach. Mało jest badań na różnych neuroleptykach. Leczenie wiąże się z ryzykiem wystąpienia skutków ubocznych[94].
✔✔✔ [!] Dowody o dobrej jakości sugerują, że lek może być korzystny przy agresji, zachowaniach autoagresywnych i nagłych zmianach nastroju u niektórych dzieci i młodzieży. Terapia może wiązać się z wystąpieniem znaczących skutków ubocznych[95].
✔ [!] Bardzo ograniczone dowody (terapia krótkoterminowa) sugerują efektywność przy nadpobudliwości, agresji i zachowaniach autoagresywnych. Istnieje ryzyko wystąpienia wielu skutków ubocznych (zalecane stosowanie najniższej skutecznej dawki)[96].
✔✔✔ [!] Znaczna ilość dowodów o wysokiej i niskiej jakości na efektywność przy agresji, zachowaniach autoagresywnych i nagłych zmianach nastroju u niektórych dzieci i młodzieży. Terapia może wiązać się z wystąpieniem znaczących skutków ubocznych[97].
Oksytocyna ? Dowody (o różnej jakości) wskazują, że oksytocyna może pomóc w polepszeniu kontaktu wzrokowego i umiejętności rozpoznawania emocji. Charakter tych badań nie pozwala ocenić, czy terapia dawałaby efekty poza laboratorium (w naturalnych warunkach)[98].
Regulacja poziomu testosteronu[t] ? [!] Nie ma wysokiej jakości dowodów na efektywność. Terapia prowadzona na dzieciach i młodzieży może prowadzić do katastrofalnych i nieodwracalnych szkód w funkcjonowaniu seksualnym. Poza tym, terapia jest bardzo kosztowna[99].
Sekretyna XXX [!] Teoria, która uzasadnia stosowanie sekretyny przy autyzmie jest słaba i niepotwierdzona. Istnieje znaczna ilość dowodów, wskazujących na brak korzyści z terapii; niektóre wykazały działania niepożądane (np. wzrost zachowań trudnych)[100].
Suplementy diety (ogółem) bmo Istnieją pewne dowody, że niektórzy autyści mogą mieć deficyty żywieniowe i problemy metaboliczne (nie wiadomo czy częściej niż inni ludzie i czy są one powiązane z objawami autyzmu). Ewentualne braki mogą wynikać z ograniczonej diety niektórych osób z autyzmem[101].
X Nieliczne dowody naukowe wskazują, że DMG nie wpływa pozytywnie na funkcjonowanie społeczne i językowe (czy jakiekolwiek inne) dzieci lub dorosłych z autyzmem[102].
? Wyniki niewielu badań (o różnej jakości) dają niejednoznaczny obraz: niektóre wskazują na polepszenie komunikacji i interakcji społecznych oraz zmniejszenie nadpobudliwości, inne – nie wykazują żadnego efektu[103].
  • Multiwitaminy, minerały
? Niska jakość badań, nie pozwala na ocenę, czy suplementacja w wypadku autystów daje jakieś dodatkowe efekty, w porównaniu do osób bez autyzmu[104].
? Nie jest jasne, czy większość autystów ma niedobory wit. B6 i czy są one związane z objawami autyzmu. Niska jakość badań nad wykorzystaniem suplementacji nie pozwala na wyciągnięcie wniosków na temat jej efektywności[105].
Tlenowa terapia hiperbaryczna[v] XX Są pewne dowody, że niektórzy autyści mogą mieć problemy fizjologiczne (choć nie wiadomo czy są związane z objawami autyzmu). Badania o wysokiej jakości nie potwierdzają korzystnego wpływu terapii[106].
Dowody naukowe wskazujące na efektywność ( – ograniczone; ✔✔ – mocne; ✔✔✔ – bardzo mocne)

Dowody naukowe wskazujące na brak efektywności (X – ograniczone; XX – mocne; XXX – bardzo mocne)

? – niewystarczająca ilość dowodów naukowych lub niejednoznaczne wyniki badań

0 – brak jakichkolwiek dowodów naukowych pozwalających na ocenę

bmo – brak możliwości oceny

[!] – metoda potencjalnie niebezpieczna

Porównanie ocen eksperckich[edytuj | edytuj kod]

Porównanie raportów NSP, NPDC i RA - interwencje EBP w terapii autyzmu.

Wyniki raportów NSP i NPDC są mocno zbieżne. Część różnic jest skutkiem odmiennego skategoryzowania podejść. Przykładowo, w NSP wiele różnych metod umieszczono we wspólnej kategorii interwencji behawioralnych, a w NPDC zostały one ocenione oddzielnie. W NSP nie utworzono kategorii dla analizy funkcjonalnej zachowań oraz strukturyzowanych grup zabawy. Z kolei w NPDC nie utworzono oddzielnej kategorii dla treningu językowego oraz nie oceniano kompleksowych modeli. Jednak najważniejsze różnice dotyczą odmiennej oceny efektywności niektórych metod: interwencje wspomagane technologicznie, system PECS, trening komunikacji funkcjonalnej oraz wysiłek fizyczny zostały zaliczone do obiecujących interwencji w NSP, a w NPDC – do efektywnych[107][108].

Niejednoznaczności, wynikające z odmiennego sposobu kategoryzacji, są obecne również w wypadku ocen Research Autism (RA). Sporo technik behawioralnych zostało umieszczonych w kategorii stosowanej analizy zachowania. Eksperci z RA nie zdecydowali się jednak na całościową ocenę SAZ, ze względu zbyt duże zróżnicowanie interwencji i sposobów ich użycia. Analogiczna sytuacja wystąpiła w wypadku treningów językowych, które zostały częściowo ocenione w raporcie NSP[16][20]. Jednakże pomiędzy ocenami Research Autism a raportami NSP i NPDC można zauważyć więcej rozbieżności, niż pomiędzy NSP a NPDC.

Po prawej zamieszczone zostało porównanie ocen NSP, NPDC i RA.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Mowa tutaj o badaniach przeprowadzanych w metodologii single-case design (nie mylić ze studium przypadku).
  2. Zobacz: defining characteristics of Social Stories (v. 10.2)
  3. Ma być to skutkiem fenomenu ideomotorycznego, który polega na nieświadomym wykonywaniu ruchów – w tym wypadku, przez osobę wspomagającą komunikację (zobacz: ideomotor phenomenon).
  4. Zdarzało się, że osoby przeprowadzające interwencję, bezpodstawnie oskarżały członków rodziny pacjentów o molestowanie seksualne. Etyczne zastrzeżenia budzi stosowanie pozornie skutecznej metody, która może odbierać osobom niepełnosprawnym prawo do komunikacji (zob. oryginalny przypis).
  5. Mand, to specyficzne zachowanie werbalne powiązane z celem czy potrzebą np. spragnione dziecko mówi "pić!", gdy widzi szklankę z wodą (zobacz: Centrum Dziecięcej Terapii, 10 marca 2018).
  6. Mowa tutaj o specjalnie przeszkolonych psach towarzyszących, a nie dogoterapii.
  7. Portage, to pomoc środowiskowa dostarczana do domów przez specjalnie przeszkolonych pracowników w Wielkiej Brytanii (zobacz: what is Portage?).
  8. Learning Experiences – An Alternative Program for Preschoolers and Parents, to kompleksowy, wielokomponentowy program edukacyjny, w którym małe grupy dzieci autystycznych łączy się z niewielką liczbą dzieci rozwijających się typowo.
  9. Przykładem jest śmierć 9-letniego, autystycznego chłopca z Kanady, który został zawinięty na niemal 20 minut, w koc, który stanowił 3/4 masy ciała dziecka (zob. Gordon, 20 czerwca 2018).
  10. W wypadku koców obciążeniowych rozsądnym jest zasięgnąć porady pracownika służby zdrowia, aby upewnić się, że użycie koca jest odpowiednie dla dziecka. Należ zadbać o to, by: ciężar koca był proporcjonalny do budowy ciała i wagi dziecka; głowa dziecka nigdy była przykrywana kocem; dziecko nie było zawijane w koc (chyba że terapeuta jest stale u jego boku); dziecko miało możliwość łatwego wysunięcia się z koca. Ponadto, opiekun powinien mieć możliwość łatwego monitorowania czynności życiowych dziecka i nie powinien pozostawiać go bez nadzoru. Dziecko musi wyrazić zgodę na ćwiczenia, nawet jeśli nie jest werbalne. Jeśli chodzi o kamizelki obciążeniowe, to nie wiadomo jaki wpływ na zdrowie ma ich długotrwałe noszenie (w badaniach używano ich maksymalnie przez dwie godziny). Prawdopodobnie lepiej, żeby kamizelki nie przekraczały wagą 10% masy ciała dziecka.
  11. W tym o śmierci kilku dzieci (zobacz: terapia przytrzymywania).
  12. Oceniający wyróżnili trzy rodzaje podejścia: terapeutyczną jazdę konną, hipoterapię (wykorzystanie konia do poprawy funkcji neurologicznych i przetwarzania sensorycznego) oraz inne aktywności i terapie związane z końmi, jak psychoterapia z udziałem konia (używana do polepszania zdrowia psychicznego).
  13. Uczenie incydentalne jest strategią łączącą techniki behawioralne z bardziej naturalistycznym podejściem. Polega na wykorzystywaniu naturalnego środowiska i sytuacji jako okazji do nauki (zob. też: strategie uczenia w SAZ).
  14. Jako przykłady wymieniane są DMSA, DMPS i EDTA. Istnieją mieszane dowody na temat efektywności N-acetylo-L-cysteiny, która czasami jest stosowana jako chelator (nie ma jednak dowodów, że spowodowana jest usuwaniem metali ciężkich).
  15. GAPS, to kontrowersyjna, bardzo restrykcyjna dieta, która ma być stosowana w celu usunięcia tzw. syndromu przeciekającego jelita. Dieta ma leczyć wiele zaburzeń psychicznych i neurologicznych, jak autyzm, depresja, OCD, epilepsja czy schizofrenia, które mają być skutkiem syndromu (krytyka: Hall, 7 maja 2013).
  16. Mowa tutaj o osłabieniu kości, niedoborze jodu i problemach jelitowych, wynikających z niskiego spożycia wapnia, jodu i błonnika. Istnieje również ryzyko maskowania celiakii, jeśli nie zostanie przeprowadzona diagnoza przed wprowadzeniem diety.
  17. Dieta Feingolda, jest typem restrykcyjnej diety eliminacyjnej, w której unika się syntetycznych dodatków do żywności (barwniki, konserwanty, słodziki) oraz salicylanów.
  18. RA zaleca, by skonsultować się z lekarzem, przed rozpoczęciem i w czasie suplementacji melatoniną. Powinno zacząć się od minimalnej skutecznej dawki. Efektywność i skutki uboczne powinny być na bieżąco poddawane ocenie. Przy braku klinicznie istotnej odpowiedzi po czterech tygodniach, leczenie powinno być przerwane.
  19. Mowa tu o: bezsenności, nerwowości, bólu głowy, zmniejszonym apetycie, bólu brzucha i innych objawach ze strony przewodu pokarmowego oraz niepożądanym wpływie na układ krążenia (tachykardia, kołatanie serca i niewielki wzrost ciśnienia krwi).
  20. Mowa tu o terapii agonistami gonadoliberyny (leuprorelina).
  21. Dimetyloglicyna jest pochodną aminokwasu glicyny. Występuje w komórkach roślinnych i zwierzęcych. Naturalnym źródłem spożywczym jest fasola, ziarna zbóż i wątroba.
  22. Zwolennicy metody wierzą, że terapia może poprawić perfuzję mózgową i zmniejszać stany zapalne, co ma skutkować zmniejszeniem nasilenia niektórych objawów autyzmu (np. słaby kontakt wzrokowy, słabe uspołecznienie, rozkojarzenie).

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Arthur L. Beaudet, Autism: highly heritable but not inherited, „Nature Medicine”, 13 (5), 2007, s. 534–536, DOI10.1038/nm0507-534, ISSN 1078-8956, PMID17479094.
  2. Autyzm rodzinny – Nie-Grzeczne Dzieci
  3. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Helen E. Vuong, Elaine Y. Hsiao, Emerging roles for the gut microbiome in autism spectrum disorder, „Biological Psychiatry”, 81 (5), 2017, s. 411–423, DOI10.1016/j.biopsych.2016.08.024, ISSN 1873-2402, PMID27773355, PMCIDPMC5285286.
  4. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Q. Li, J.-M. Zhou, The microbiota-gut-brain axis and its potential therapeutic role in autism spectrum disorder, „Neuroscience”, 324, 2016, s. 131–139, DOI10.1016/j.neuroscience.2016.03.013, ISSN 1873-7544, PMID26964681.
  5. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Asif Doja, Wendy Roberts, Immunizations and autism: a review of the literature, „The Canadian Journal of Neurological Sciences. Le Journal Canadien Des Sciences Neurologiques”, 33 (4), 2006, s. 341–346, ISSN 0317-1671, PMID17168158.
  6. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać B. Taylor, Vaccines and the changing epidemiology of autism, „Child: Care, Health and Development”, 32 (5), 2006, s. 511–519, DOI10.1111/j.1365-2214.2006.00655.x, ISSN 0305-1862, PMID16919130.
  7. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Edward P. Sarafino, Applied behavior analysis : principles and procedures for modifying behavior, Hoboken, NJ: Wiley, 2012, ISBN 978-0-470-57152-1, OCLC 714727869.
  8. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Salvador Marí-Bauset i inni, Evidence of the gluten-free and casein-free diet in autism spectrum disorders: a systematic review, „Journal of Child Neurology”, 29 (12), 2014, s. 1718–1727, DOI10.1177/0883073814531330, ISSN 1708-8283, PMID24789114.
  9. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Midge Kirby, Elaine Danner, Nutritional deficiencies in children on restricted diets, „Pediatric Clinics of North America”, 56 (5), 2009, s. 1085–1103, DOI10.1016/j.pcl.2009.07.003, ISSN 1557-8240, PMID19931065.
  10. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Mary L. Hediger i inni, Reduced bone cortical thickness in boys with autism or autism spectrum disorder, „Journal of Autism and Developmental Disorders”, 38 (5), 2008, s. 848–856, DOI10.1007/s10803-007-0453-6, ISSN 0162-3257, PMID17879151.
  11. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Russell Lang i inni, Sensory integration therapy for autism spectrum disorders: a systematic review, „Research in Autism Spectrum Disorders”, 6 (3), 2012, s. 1004–1018, DOI10.1016/j.rasd.2012.01.006.
  12. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Jane Case-Smith, Lindy L. Weaver, Mary A. Fristad, A systematic review of sensory processing interventions for children with autism spectrum disorders, „Autism: The International Journal of Research and Practice”, 19 (2), 2015, s. 133–148, DOI10.1177/1362361313517762, ISSN 1461-7005, PMID24477447.
  13. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Section On Complementary And Integrative Medicine i inni, Sensory integration therapies for children with developmental and behavioral disorders, „Pediatrics”, 129 (6), 2012, s. 1186–1189, DOI10.1542/peds.2012-0876, ISSN 1098-4275, PMID22641765.
  14. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Robert K. Naviaux i inni, Low‐dose suramin in autism spectrum disorder: a small, phase I/II, randomized clinical trial, „Annals of Clinical and Translational Neurology”, 4 (7), 2017, s. 491–505, DOI10.1002/acn3.424, ISSN 2328-9503, PMID28695149, PMCIDPMCPMC5497533.
  15. a b Publikacja dostępna po bezpłatnej rejestracji National Autism Center, National Standards Project, phase 1, Randolph, Massachusetts: National Autism Center, 2009.
  16. a b c d Publikacja dostępna po bezpłatnej rejestracji National Autism Center, Findings and conclusions: National Standards Project, phase 2, Randolph, Massachusetts: National Autism Center, 2015.
  17. a b Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Connie Wong i inni, Evidence-based practices for children, youth and young adults with autism spectrum disorder., Chapel Hill: The University of North Carolina, Frank Porter Graham Child Development Institute, Autism Evidence-Based Practice Review Group, 2014.
  18. a b Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać The National Professional Development Center on Autism Spectrum Disorder, Evidence-Based Practices, autismpdc.fpg.unc.edu, 2018 [dostęp 2019-03-13].
  19. a b Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Ann M. Sam i inni, Disseminating information on evidence-based practices for children and youth with autism spectrum disorder: AFIRM, „Journal of Autism and Developmental Disorders”, 2019, DOI10.1007/s10803-019-03945-x, ISSN 0162-3257.
  20. a b Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Interventions, treatments and therapies for autism - Research Autism, www.researchautism.net, 21 czerwca 2018.
  21. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Maja Kłoda, Krystyna Pomorska, Streszczenie raportu "National Standards Project, phase 2", www.wsparcienastarcie.org [dostęp 2019-03-13].
  22. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Connie Wong i inni, Evidence-based practices for children, youth and young adults with autism spectrum disorder: a comprehensive review, „Journal of Autism and Developmental Disorders”, 45 (7), 2015, s. 1951–1966, DOI10.1007/s10803-014-2351-z, ISSN 1573-3432, PMID25578338.
  23. Publikacja dostępna po bezpłatnej rejestracji A. Sam and AFIRM Team, Functional behavior assessment, Chapel Hill, NC: National Professional Development Center on Autism Spectrum Disorder, FPG Child Development Center, University of North Carolina, 2015.
  24. Publikacja dostępna po bezpłatnej rejestracji A. Sam and AFIRM Team, Task analysis, Chapel Hill, NC: National Professional Development Center on Autism Spectrum Disorder, FPG Child Development Center, University of North Carolina, 2015.
  25. Publikacja dostępna po bezpłatnej rejestracji A. Sam and AFIRM Team, Antecedent-based intervention, Chapel Hill, NC: National Professional Development Center on Autism Spectrum Disorder, FPG Child Development Center, University of North Carolina, 2016.
  26. Publikacja dostępna po bezpłatnej rejestracji A. Sam and AFIRM Team, Peer-mediated instruction and intervention, Chapel Hill, NC: National Professional Development Center on Autism Spectrum Disorder, FPG Child Development Center, University of North Carolina, 2015.
  27. Publikacja dostępna po bezpłatnej rejestracji J. Amsbary and AFIRM Team, Parent implemented interventions, Chapel Hill, NC: National Professional Development Center on Autism Spectrum Disorder, FPG Child Development Center, University of North Carolina, 2017.
  28. Publikacja dostępna po bezpłatnej rejestracji J. Mussey, T. Dawkins and AFIRM Team, Cognitive behavioral intervention, Chapel Hill, NC: National Professional Development Center on Autism Spectrum Disorder, FPG Child Development Center, University of North Carolina, 2017.
  29. Publikacja dostępna po bezpłatnej rejestracji J. Amsbary and AFIRM Team, Naturalistic intervention, Chapel Hill, NC: National Professional Development Center on Autism Spectrum Disorder, FPG Child Development Center, University of North Carolina, 2017.
  30. Publikacja dostępna po bezpłatnej rejestracji S. Hedges and AFIRM Team, Technology-aided instruction and intervention, Chapel Hill, NC: National Professional Development Center on Autism Spectrum Disorder, FPG Child Development Center, University of North Carolina, 2017.
  31. Publikacja dostępna po bezpłatnej rejestracji A. Sam and AFIRM Team, Discrete trial training, Chapel Hill, NC: National Professional Development Center on Autism Spectrum Disorder, FPG Child Development Center, University of North Carolina, 2016.
  32. Publikacja dostępna po bezpłatnej rejestracji A. Sam and AFIRM Team, Modeling, Chapel Hill, NC: National Professional Development Center on Autism Spectrum Disorder, FPG Child Development Center, University of North Carolina, 2016.
  33. Publikacja dostępna po bezpłatnej rejestracji A. Cox and AFIRM Team, Video modeling, Chapel Hill, NC: National Professional Development Center on Autism Spectrum Disorder, FPG Child Development Center, University of North Carolina, 2018.
  34. Publikacja dostępna po bezpłatnej rejestracji A. Sam and AFIRM Team, Social narratives, Chapel Hill, NC: National Professional Development Center on Autism Spectrum Disorder, FPG Child Development Center, University of North Carolina, 2015.
  35. Publikacja dostępna po bezpłatnej rejestracji A. Sam and AFIRM Team, Time delay, Chapel Hill, NC: National Professional Development Center on Autism Spectrum Disorder, FPG Child Development Center, University of North Carolina, 2015.
  36. Publikacja dostępna po bezpłatnej rejestracji A. Sam and AFIRM Team, Picture Exchange Communication System, Chapel Hill, NC: National Professional Development Center on Autism Spectrum Disorder, FPG Child Development Center, University of North Carolina, 2016.
  37. Publikacja dostępna po bezpłatnej rejestracji A. Sam and AFIRM Team, Prompting, Chapel Hill, NC: National Professional Development Center on Autism Spectrum Disorder, FPG Child Development Center, University of North Carolina, 2015.
  38. Publikacja dostępna po bezpłatnej rejestracji A. Sam and AFIRM Team, Visual supports, Chapel Hill, NC: National Professional Development Center on Autism Spectrum Disorder, FPG Child Development Center, University of North Carolina, 2015.
  39. Publikacja dostępna po bezpłatnej rejestracji B. Tomaszewski, T. Regan and AFIRM Team, Response interruption and redirection, Chapel Hill, NC: National Professional Development Center on Autism Spectrum Disorder, FPG Child Development Center, University of North Carolina, 2017.
  40. Publikacja dostępna po bezpłatnej rejestracji W. Griffin and AFIRM Team, Scripting, Chapel Hill, NC: National Professional Development Center on Autism Spectrum Disorder, FPG Child Development Center, University of North Carolina, 2017.
  41. Publikacja dostępna po bezpłatnej rejestracji W. Griffin and AFIRM Team, Functional communication training, Chapel Hill, NC: National Professional Development Center on Autism Spectrum Disorder, FPG Child Development Center, University of North Carolina, 2017.
  42. Publikacja dostępna po bezpłatnej rejestracji A. Sam and AFIRM Team, Self-management, Chapel Hill, NC: National Professional Development Center on Autism Spectrum Disorder, FPG Child Development Center, University of North Carolina, 2016.
  43. Publikacja dostępna po bezpłatnej rejestracji J. Suhrheinrich i inni, Pivotal response training, Chapel Hill, NC: National Professional Development Center on Autism Spectrum Disorder, FPG Child Development Center, University of North Carolina, 2018.
  44. Publikacja dostępna po bezpłatnej rejestracji W. Griffin, A. Sam and AFIRM Team, Social skills training, Chapel Hill, NC: National Professional Development Center on Autism Spectrum Disorder, FPG Child Development Center, University of North Carolina, 2016.
  45. Publikacja dostępna po bezpłatnej rejestracji A. Sam, S. Kucharczyk, V. Waters and AFIRM Team, Structured play groups, Chapel Hill, NC: National Professional Development Center on Autism Spectrum Disorder, FPG Child Development Center, University of North Carolina, 2018.
  46. Publikacja dostępna po bezpłatnej rejestracji K. Morin and AFIRM Team, Extinction, Chapel Hill, NC: National Professional Development Center on Autism Spectrum Disorder, FPG Child Development Center, University of North Carolina, 2017.
  47. Publikacja dostępna po bezpłatnej rejestracji W. Griffin and AFIRM Team, Exercise, Chapel Hill, NC: National Professional Development Center on Autism Spectrum Disorder, FPG Child Development Center, University of North Carolina, 2015.
  48. Publikacja dostępna po bezpłatnej rejestracji A. Sam and AFIRM Team, Reinforcement, Chapel Hill, NC: National Professional Development Center on Autism Spectrum Disorder, FPG Child Development Center, University of North Carolina, 2015.
  49. Publikacja dostępna po bezpłatnej rejestracji M.N. Savage and AFIRM Team, Differential reinforcement, Chapel Hill, NC: National Professional Development Center on Autism Spectrum Disorder, FPG Child Development Center, University of North Carolina, 2017.
  50. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Maja Kłoda, Krystyna Pomorska, Streszczenie raportu "Evidence-based practices for children, youth and young adults with autism spectrum disorder", www.wsparcienastarcie.org [dostęp 2019-03-14].
  51. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Autism interventions: our evaluations - Research Autism, www.researchautism.net [dostęp 2019-08-01].
  52. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Social skills groups and autism, www.researchautism.net, 19 grudnia 2017.
  53. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Advocacy, self advocacy and autism, www.researchautism.net, 1 sierpnia 2017.
  54. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Social stories and autism, www.researchautism.net, 19 grudnia 2017.
  55. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać DIR method and autism, www.researchautism.net, 31 października 2017.
  56. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Coloured filters and autism, www.researchautism.net, 6 października 2017.
  57. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Son-Rise Program and autism, www.researchautism.net, 19 grudnia 2017.
  58. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Facilitated communication and autism, www.researchautism.net, 1 maja 2017.
  59. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Discrete trial training and autism, www.researchautism.net, 31 października 2017.
  60. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Video modelling and autism, www.researchautism.net, 19 grudnia 2017.
  61. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Music therapy and autism, www.researchautism.net, 19 grudnia 2017.
  62. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Milieu teaching and autism, www.researchautism.net, 19 grudnia 2017.
  63. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Assistance dogs and autism, www.researchautism.net, 31 stycznia 2019.
  64. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Visual schedules and autism, www.researchautism.net, 14 listopada 2017.
  65. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Relationship development intervention and autism, www.researchautism.net, 15 października 2018.
  66. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Portage and autism, www.researchautism.net, 19 grudnia 2017.
  67. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać LEAP and autism, www.researchautism.net, 31 października 2017.
  68. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać TEACCH and autism, www.researchautism.net, 12 grudnia 2017.
  69. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Supported employment and autism, www.researchautism.net, 19 grudnia 2017.
  70. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Weighted items and autism, www.researchautism.net, 12 czerwca 2018.
  71. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Applied behaviour analysis and autism, www.researchautism.net, 31 października 2017.
  72. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Picture Exchange Communication System and autism, www.researchautism.net, 19 grudnia 2017.
  73. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Sensory integrative therapy and autism, www.researchautism.net, 12 kwietnia 2018.
  74. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Cognitive behavioural therapy and autism, www.researchautism.net, 31 października 2017.
  75. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Holding therapy and autism, www.researchautism.net, 31 października 2017.
  76. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Dolphin therapy and autism, www.researchautism.net, 18 grudnia 2017.
  77. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Equine-assisted activities and therapies and autism, www.researchautism.net, 12 grudnia 2018.
  78. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Occupational therapy and autism, www.researchautism.net, 31 października 2017.
  79. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Daily life therapy and autism, www.researchautism.net, 31 października 2017.
  80. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Pivotal response treatment and autism, www.researchautism.net, 19 grudnia 2017.
  81. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Theory of mind training and autism, www.researchautism.net, 31 października 2017.
  82. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Auditory integration training and autism, www.researchautism.net, 6 listopada 2017.
  83. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Speech and language therapy and autism, www.researchautism.net, 31 października 2017.
  84. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Incidental teaching and autism, www.researchautism.net, 10 grudnia 2017.
  85. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Early intensive behavioural intervention (UCLA YAP Model) and autism, www.researchautism.net, 31 października 2017.
  86. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Antidepressants and autism, www.researchautism.net, 31 października 2017.
  87. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Chelation and autism, www.researchautism.net, 31 października 2017.
  88. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Special diets and autism, www.researchautism.net, 31 października 2017.
  89. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Gluten-free, casein-free diet and autism, www.researchautism.net, 6 listopada 2017.
  90. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Feingold diet and autism, www.researchautism.net, 1 listopada 2017.
  91. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Immune globulins and autism, www.researchautism.net, 5 czerwca 2018.
  92. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Melatonin and autism, www.researchautism.net, 20 grudnia 2017.
  93. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Methylphenidate and autism, www.researchautism.net, 24 grudnia 2018.
  94. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Antipsychotics and autism, www.researchautism.net, 1 listopada 2017.
  95. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Aripiprazole and autism, www.researchautism.net, 3 sierpnia 2018.
  96. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Olanzapine and autism, www.researchautism.net, 19 grudnia 2017.
  97. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Risperidone and autism, www.researchautism.net, 3 sierpnia 2018.
  98. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Oxytocin and autism, www.researchautism.net, 20 grudnia 2017.
  99. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Testosterone regulation and autism, www.researchautism.net, 31 października 2017.
  100. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Secretin and autism, www.researchautism.net, 21 grudnia 2018.
  101. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Dietary supplements and autism, www.researchautism.net, 31 października 2017.
  102. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Dimethylglycine and autism, www.researchautism.net, 31 października 2017.
  103. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Omega 3 fatty acid supplements and autism, www.researchautism.net, 14 grudnia 2018.
  104. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Multi-vitamin and mineral supplements and autism, www.researchautism.net, 19 grudnia 2017.
  105. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Vitamin B6, magnesium and autism, www.researchautism.net, 21 grudnia 2018.
  106. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Hyperbaric therapy and autism, www.researchautism.net, 19 grudnia 2017.
  107. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać The National Professional Development Center on Autism Spectrum Disorder, Evidence-Based Practices, autismpdc.fpg.unc.edu, 2018 [dostęp 2019-03-13].
  108. Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji Ann M. Sam i inni, Disseminating information on evidence-based practices for children and youth with autism spectrum disorder: AFIRM, „Journal of Autism and Developmental Disorders”, 2019, DOI10.1007/s10803-019-03945-x, ISSN 0162-3257.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Star of life.svg Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć medycznych i pokrewnych w Wikipedii.