Sporysz (Żywiec)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Herb Żywca Sporysz
Dzielnica Żywca
Ilustracja
Kościół Chrystusa Króla
Państwo  Polska
Województwo  śląskie
Powiat żywiecki
Miasto Żywiec
Data założenia XIV w.
W granicach Żywca 1950
Powierzchnia ~3,0[1] km²
Populacja (2010)
• liczba ludności

~5.500[1]
• gęstość ~1.833,3 os./km²
Nr kierunkowy 33
Kod pocztowy 34-330
Tablice rejestracyjne SZY
Położenie na mapie Żywca
Położenie na mapie
49°40′29″N 19°13′35″E/49,674722 19,226389
Portal Portal Polska

Sporyszdzielnica Żywca o charakterze mieszkalno-przemysłowym, położona w jego południowo-wschodniej części.

Położenie[edytuj]

Sporysz położony jest w sąsiedztwie Kocurowa-Koleb, Śródmieścia i Zabłocia, nad rzeką Koszarawa.

Granice dzielnicy wyznaczają:

Przyroda[edytuj]

Zbiorniki i cieki wodne[edytuj]

Główną rzeką przepływającą przez Sporysz jest Koszarawa. Początek bierze w rejonie wsi o tej samej nazwie. Następnie płynie przez tereny gmin: Koszarawa, Jeleśnia, Świnna oraz przez miasto Żywiec, gdzie wpada do Soły w rejonie mostu kolejowego.

Południowo-zachodnią granicę dzielnicy, będącą również granicą oddzielającą Żywiec od wsi Trzebinia wyznacza potok Sporyszek, mający swoje źródła u podnóży wzgórza Kępa w Trzebini. Wpada on do potoku Trzebinia, który łączy się z rzeką Koszarawą w rejonie ulicy Isep.

Wzgórze Grojec[edytuj]

Wzgórze Grojec znajduje się w widłach Soły i Koszarawy i ma wysokość wysokość 612 m n.p.m.

Na jego wierzchołku prowadzone były prace archeologiczne, podczas których stwierdzono istnienie wcześniej drewnianego zamku.

Przez szczyt Grojca przebiega szlak turystyczny żółty szlak turystyczny z Śródmieścia do browaru oraz szlak turystyczny niebieski Szlak Wyzwolicieli Miasta Żywca.

Na szczycie Małego Grojca (422 m n.p.m.) ustawiono stalowy krzyż - pamiątkę po wizycie w Żywcu papieża Jana Pawła II w dniu 22 maja 1995 roku.

Flora[edytuj]

W północnej części dzielnicy znajduje się Rezerwat przyrody Grapa. Został powołany w 1996 roku w celu ochrony naturalnych lasów liściastych, charakterystycznych dla Kotliny Żywieckiej.

Florę rezerwatu przyrody Grapa tworzy:

w tym kilkanaście gatunków objętych ochroną prawną, m.in. parzydło leśne, kukułka Fuchsa, wawrzynek wilczełyko, skrzyp olbrzymi.

Zbiorowiska roślinne rezerwatu reprezentują trzy zespoły roślinności:

Historia[edytuj]

Wieś Sporysz, typowo rolnicza, powstała w XIV wieku. W 1595 roku wieś położona w powiecie śląskim województwa krakowskiego była własnością kasztelana sądeckiego Krzysztofa Komorowskiego[2]. Jej charakter zmienił się w XIX wieku wraz z rozwojem przemysłu. Na terenie wsi powstały kuźnie, walcownia i cynkownia blachy, która została przekształcona w 1900 roku w Żywiecką Fabrykę Śrub.

Duża część Sporysza należała do rodziny Sapińskich. Teren, na którym stoi dziś Fabryka Śrub został kupiony od Antoniego Sapińskiego ok. 1832 roku.

W 1869 roku liczył 1023 mieszkańców.

Sporysz był ulubionym miejscem na niedzielne i świąteczne wypady za miasto dla mieszkańców Żywca, polecano wycieczki po zakładach przemysłowych oraz wyjścia na Grojec.

W 1930 roku wieś zamieszkiwało 1147 osób.

Sporysz był siedzibą gminy od 1867 (do 1933 roku jednowioskowej). W 1934 roku do gminy Sporysz należały wsie: Czernichów, Isep, Moszczanica, Międzybrodzie Żywieckie, Oczków, Pewel Mała, Przyłęków, Sporysz, Świnna, Trzebinia i Zadziele.

18 stycznia 1950 roku Sporysz razem z Ispem, Zabłociem, Pawlusiem i Kocurowem został przyłączony do Żywca.

Według "Słownika geograficznego Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich" Sporysz dzielił się na:

Sporysz dziś[edytuj]

Współczesny Sporysz jest dzielnicą o charakterze mieszkalno-przemysłowym. Zakłady przemysłowe skupiają się przy ulicy Grunwaldzkiej.

Przy ul. Grunwaldzkiej znajduje się Żywiecka Fabryka Śrub "Śrubena Unia", wywodząca się z powstałej 24 lipca 1837 roku Huty Fryderyka. Od 1911 roku produkuje śruby, wkręty, nakrętki i nity. Po zakończeniu II wojny światowej fabryka była systematycznie powiększana i modernizowana, a w roku 1994 stała się spółka akcyjną.

Między ul. Kopernika a rzeką Koszarawą rozciągają się osiedla domów jednorodzinnych (Osiedle Kopernika, Osiedle Reymonta).

W Sporyszu funkcjonuje ośrodek edukacji kulturalnej i promocji twórczości młodych - Klub "Śrubka", funkcjonujący od 1947 roku, a także klub środowiskowy "Globik".

Zabytki[edytuj]

Willa przy ul. Kopernika

Do nielicznych zabytków na terenie dzielnicy należą:

  • Ruiny pieca wapienniczego u podnóży wzgórza Grojec
  • Stara zabudowa zlokalizowana głównie w rejonie ul. Kopernika

Turystyka[edytuj]

Na terenie dzielnicy znajduje się gęsta sieć szlaków turystycznych. Przez Sporysz przebiegają:

Kultura[edytuj]

W Sporyszu prowadzą działalność dwie filie Miejskiego Centrum Kultury - Klub Śrubka oraz Klub Globik.

Klub Śrubka[edytuj]

Klub Śrubka znajduje się przy ul. Grunwaldzkiej 13. Powstał w roku 1947 jako świetlica zakładowa pracowników Fabryki Śrub. W tym samym czasie powołano bibliotekę dla pracowników[3].

Obecnie klub prowadzi zajęcia takie jak[4]:

  • Aerobik
  • Czwartek z dobrym filmem - zajęcia edukacji filmowej
  • Galeria "Pod Śrubką"
  • Koło modelarskie
  • Samodzielna Formacja Obronno-Ratownicza im. gen. Stanisława Sosabowskiego
  • Szkółka szachowa
  • Zajęcia teatralne
  • zajęcia edukacji plastycznej dla dzieci, młodzieży i dorosłych
  • Taniec dla dzieci, młodzieży oraz zajęcia z tańca towarzyskiego
  • Warsztaty dziennikarskie

oraz jest organizatorem dorocznych imprez:

  • Bajkowe Spotkania Teatralne (od 1997 r.)
  • Konkurs Modeli Kartonowych i Plastikowych "Śrubka" (od 1989)
  • Spotkania Szachowe "Śrubka" (zima, wiosna, jesień)
  • Turniej Artystyczny Młodych CZTERY PORY ROKU
  • Spotkania Przyjaciół Henryka Worka - LASEK

W budynku Klubu funkcjonuje biblioteka - filia nr 2 Żywieckiej Biblioteki Samorządowej (wcześniej biblioteka pracowników Fabryki Śrub) oraz Żywiecka Orkiestra Dęta (Stowarzyszenie Przyjaciół Żywieckiej Orkiestry Dętej, wcześniej Zakładowa Orkiestra Dęta Fabryki Śrub). Z Klubem "śrubka" współpracuje i wspomaga jego działalność Stowarzyszenie Kulturalne "prowincja" oraz Żywiecki Uniwersytet Trzeciego wieku.

Klub Globik[edytuj]

Klub Globik mieści się przy ul. Sporyskiej 37. Prowadzi następujące zajęcia[5]:

  • Zajęcia plastyczne
  • Zajęcia teatralne
  • Gimnastyka artystyczno-akrobatyczna
  • Tenis stołowy
  • Taniec nowoczesny

Edukacja[edytuj]

Szkoła Podstawowa nr 3

Przedszkola[edytuj]

  • Przedszkole nr 6 przy ul. Sporyskiej 37
  • Przedszkole nr 8 przy ul. Grunwaldzkiej 17

Szkoły podstawowe[edytuj]

  • Szkoła Podstawowa nr 3 im. Adama Mickiewicza przy ul. Marii Curie-Skłodowskiej 2

Gimnazja[edytuj]

  • Gimnazjum nr 3 im. Cypriana Kamila Norwida przy ul. Marii Curie-Skłodowskiej 2 - mieści się w budynku Szkoły Podstawowej nr 3. 22 października 2002 roku odbyła się uroczystość nadania imienia, przekazania sztandaru i ślubowania klas pierwszych[6].

Szkoły średnie[edytuj]

  • II Liceum Ogólnokształcące im. Jana Komorowskiego przy ul. Grunwaldzkiej 9 - powstało 1 września 1972 roku jako Medyczne Studium Zawodowe w Żywcu. W 1991 roku przy Zespole Szkół Medycznych powstaje pierwsze Liceum Ogólnokształcące które zostaje zlikwidowane. W 1997 roku szkoła zmienia nazwę na Zespół Szkół Medycznych i Ogólnokształcących, a w roku 2002, w związku z likwidacją Medycznego Studium Zawodowego szkoła zmienia nazwę na II Liceum Ogólnokształcące im. Jana Komorowskiego w Żywcu[7].
  • Zespół Szkół Samochodowych przy ul. Grunwaldzkiej 10 - powstał w roku 1961, kiedy to utworzono Zasadniczą Szkołę Zawodową przy Przedsiębiorstwie Państwowym PKS w Żywcu. W 1985 roku uruchomione zostaje 5-letnie Technikum Samochodowe. Obecną nazwę szkoła otrzymała w 1993 roku[8].
  • Zespół Szkół Drzewnych i Leśnych przy ul. Grunwaldzkiej 9 - szkoła została przeniesiona na obecne miejscu w 2013 roku.

Szkoły wyższe[edytuj]

Przemysł[edytuj]

Huta Fryderyka w Sporyszu, XIX wiek

Wraz z rozwojem przemysłu w XIX wieku w Sporyszu ulokował się szereg zakładów przemysłowych. Były to należące do Habsburgów: fabryka kleju, mąki kostnej i kwasu siarkowego oraz fabryka wyrobów z drewna (parkiet, skrzynki i pędzle). Na terenie folwarku ulokowana była gorzelnia i rektyfikatornia[9].

W 1930 roku działały ponadto rafineria spirytusu, wytwórnia wódek i zakład produkujący dywany[10].

W 1844 roku przez została Karola Ludwika Habsburga została założona Huta Fryderyka. Pracowały tam kuźnice, walcownie i cynkownia blachy. W 1895 roku zakład połączono z fabrykami w Trzyńcu i kopalniami węgla w Karwinie. W 1900 roku hutę kupiło Austriackie Towarzystwo Górniczo-Hutnicze w Wiedniu[11]. W 1910 roku zakład sprzedano Pierwszej Galicyjskiej Fabryce Śrub Nitów i Nakrętek w Oświęcimiu. Od tego czasu do chwili obecnej fabryka działa w branży śrubiarskiej jako Żywiecka Fabryka Śrub Śrubena Unia.

Osiedla[edytuj]

Komunikacja[edytuj]

Główne ciągi komunikacyjne[edytuj]

Status drogi powiatowej posiadają także:

  • ul. Isep - prowadzi od ul. Kopernika w kierunku granicy z Trzebinią. Łączy się z ul. Sporyską.
  • ul. Marii Curie-Skłodowskiej - łącznik pomiędzy ul. Kopernika i ul. Grunwaldzką

Linie kolejowe[edytuj]

Przez Sporysz przebiega linia kolejowa 97 Skawina - Żywiec ze stacją kolejową Żywiec-Sporysz przy ul. Grunwaldzkiej.

Obecny budynek dworca został wybudowany w latach 1971-1974 w miejsce poprzedniego, zniszczonego w czasie działań wojennych w 1945 roku, pochodzącego z II połowy XIX wieku[12].

Ze stacji można dojechać do miejscowości takich jak[13]:

Komunikacja miejska[edytuj]

Na terenie dzielnicy znajduje się 21 przystanków komunikacji miejskiej[14]. Na najważniejszych zatrzymują się autobusy linii:

  • Fabryka Śrub - 1, 5, 6, 9, 12, 15
  • Isep - 2
  • Osiedle Kopernika - 8, 13
  • Spółdzielnia - 15, 12
  • ul. Sporyska - 3

Przypisy

  1. a b Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta Żywca. Część II: Kierunki rozwoju.
  2. Województwo krakowskie w drugiej połowie XVI wieku ; Cz. 2, Komentarz, indeksy, Warszawa 2008, s. 110.
  3. Klub Śrubka: Historia Klubu
  4. Klub Śrubka: Strona główna
  5. Urząd Miejski w Żywcu: Ferie w klubie Globik
  6. "Nad Sołą i Koszarawą": Sztandar dla Gimnazjum nr 3 w Żywcu
  7. II Liceum Ogólnokształcące w Żywcu: Historia szkoły
  8. Zespół Szkół Samochodowych w Żywcu: Historia
  9. "Nad Sołą i Koszarawą": Żywiec sprzed stu laty
  10. Wielka Ilustrowana Encyklepedja Powszechna, Wydawnictwo Gutenberga, Kraków 1931, tom XVI
  11. "Nad Sołą i Koszarawą": Żywiec na starych pocztówkach
  12. "Nad Sołą i Koszarawą": Nasz XX wiek
  13. PKP: Rozkład jazdy pociągów, informacja, bilety, ceny
  14. MZK Żywiec: Mapa połączeń