To jest dobry artykuł

Srokosz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Srokosz
Lanius excubitor[1]
Linnaeus, 1758
Srokosz ze zdobyczą, która została, w sposób charakterystyczny dla dzierzbowatych, nabita na cierń
Srokosz ze zdobyczą, która została, w sposób charakterystyczny dla dzierzbowatych, nabita na cierń
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ptaki
Podgromada Neornithes
Nadrząd neognatyczne
Rząd wróblowe
Podrząd śpiewające
Rodzina dzierzby
Rodzaj Lanius
Gatunek srokosz
Podgatunki
  • L. e. excubitor Linneaus, 1758[2][3]
  • L. e. homeyeri Cabanis, 1873[4][3]
  • L. e. bianchii Hartert, 1907[5][3]
  • L. e. mollis Eversmann, 1853[6][3]
  • L. e. funereus Menzbier, 1894[7][3]
  • L. e. sibiricus Bogdanov, 1881[8][3]
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[9]
Status iucn3.1 LC pl.svg
Zasięg występowania
Mapa występowania

     Występuje latem

     Całoroczny

     Występuje zimą

Dzierzba srokosz (Lanius excubitor) – gatunek średniej wielkości ptaka z rodziny dzierzb. Część populacji wędrowna. Zamieszkuje północne i środkowe regiony Palearktyki (Eurazja); populacje wędrowne zimują na południe od miejsc gniazdowania. Nie jest zagrożony wyginięciem.

Srokosze mierzą około 24–25 cm, ich masa ciała wynosi 48–81 g. Mają czarno–szaro–białe upierzenie, nieco zmienne w zależności od podgatunku. Charakterystycznym jego elementem jest czarny pasek, ciągnący się od kantarka po pokrywy uszne. Klasyfikacja srokosza jest niejasna; wyróżnia się około 6 podgatunków. Środowiskiem ich życia są obszary o rzadkiej i niewysokiej roślinności, zależnie od miejsca występowania mogą to być świetliste lasy w strefie tajgi, mokradła, krawędzie lasów, obszary rolnicze.

W miejscach ich występowania muszą znajdować się odpowiednie wysoko położone punkty, z których srokosze mogą wypatrywać zdobyczy, takie jak obumarłe wierzchołki drzew, linie wysokiego napięcia, ambony strzelnicze, kołki czy słupki graniczne. Żywią się różnorodnym pokarmem, od owadów, naziemnych kręgowców – takich jak żaby, traszki, jaszczurki i ssaki (np. norniki, ryjówki, myszy) po inne ptaki; niestrawione resztki wydalają w wypluwkach. W Europie okres lęgowy trwa zwykle od marca do początku czerwca. Zniesienie liczy przeważnie 6 lub 7 jaj. Wysiadywanie trwa 15–16 dni. Młode opuszczają gniazdo po około 3 tygodniach.

Taksonomia[edytuj]

Po raz pierwszy gatunek opisał Karol Linneusz w 1758, w 1. tomie Systema Naturae. Nowemu gatunkowi nadał nazwę Lanius excubitor[2]. Nazwa ta jest obecnie (2017) podtrzymywana przez Międzynarodowy Komitet Ornitologiczny (IOC)[3]. Epitet gatunkowy excubitor pochodzi z łaciny, oznacza dosłownie „wartownik”. Według Newtona & Gadowa (1896) epitet ten pochodzi od zwyczaju sokolników, którzy mieli używać srokosza jako wartownika podczas łapania dzikich ptaków szponiastych[10]. Inne wytłumaczenie odnosi się do zwyczajów srokoszy, które wypatrując zdobyczy cierpliwie przesiadują w swoich czatowniach, z których mają dobrą widoczność[11]. Przed czasami Linneusza srokosz opisany został pod nazwami „Lanius cinereus major” (Aldrovandi, 1599 i Willughby, 1676) i „Greater Butcher-bird” (Ray, 1678)[10].

Klasyfikacja srokosza i pokrewnych mu taksonów jest kwestią sporną. Tradycyjnie wyróżniano około 20 podgatunków srokosza[12]. IOC wyróżnia 7 podgatunków, włączając w to srokosza północnego (L. (e.) borealis), którego część autorów uznaje za odrębny gatunek[3][13]. Autorzy Handbook of the Birds of the World (HBW) wyodrębniają 12 podgatunków, w tym takich, których przedstawiciele zamieszkują Afrykę[14]; IOC, z wyłączeniem L. (e.) borealis uznaje jedynie podgatunki zamieszkujące Eurazję[3]. Do lat 90. XX wieku dzierzby: srokosz i śródziemnomorska (L. meridionalis) były uznawane za jeden gatunek[14]. Jeszcze wcześniej te dwa taksony uznawano po prostu za jeden gatunek, w obrębie którego wyróżnić można podgatunki „północne” i „południowe”[12]. Obecnie IOC uznaje je za dwa odrębne gatunki, a podgatunki, które autorzy HBW uznają za przynależące do srokosza uznaje za podgatunki dzierzby śródziemnomorskiej[3]. W dwóch miejscach, w których srokosze i dzierzby śródziemnomorskie współwystępują, nie stwierdzono krzyżowania się ptaków tych dwóch gatunków. Badanie mtDNA, którego wyniki opublikowano w 2010 wskazuje na to, że dzierzba śródziemnomorska jest gatunkiem monotypowym, zaś ptaki z Wysp Kanaryjskich, północnej Afryki, Bliskiego Wschodu i Rosji (po Jenisej) należą do srokosza[12][14]. Prawdopodobnie wraz z postępem analiz mtDNA i głosów srokosza oraz pokrewnych dzierzb nastąpią kolejne zmiany systematyczne[14].

Etymologia[edytuj]

Podgatunki i zasięg występowania[edytuj]

Zasięg występowania ptaków poszczególnych podgatunków uznawanych przez IOC, z wyłączeniem srokosza północnego[3]:

Polska[edytuj]

W Polsce w sezonie lęgowym srokosze odnotowywano niemal w całym kraju. Zimą gniazdujące w Polsce srokosze przenoszą się na zachód i na południe, zaś do kraju przylatują srokosze ze wschodu[22]. Choć srokosze spotykane są na terenie całej Polski, mniej liczne są w górach, na północnym wschodzie, południowym wschodzie i w centrum kraju. Populacja srokoszy w Polsce była badana w latach 1978–2005; przez ten czas wykazywała trend wzrostowy. Zagęszczenie w latach 1978–1995 wyniosło średnio 4,5 pary na 100 km²; w 1995–2005 średnie zagęszczenie wyniosło już 11,3 pary na 100 km²[23]. Do niedawna sądzono, że zasięg L. e. homeyeri wschodnią granicę ma na Ukrainie. Dokładniejsze obserwacje srokoszy w Polsce pozwoliły jednak ustalić, że w kraju występują także ptaki wykazujące cechy tego podgatunku. Przypuszczalnie nie jest to efekt ekspansji, a dokładniejszych obserwacji; pierwszy przypadek pojawienia się ptaka tego podgatunku w Polsce odnotowano już w 1937 (w okolicy Nakła nad Notecią)[21].

Morfologia[edytuj]

Długość ciała wynosi 24–25 cm, masa ciała 48–81 g[14].

Podgatunek nominatywny
Wymiary dla 12 samców L. e. excubitor: długość skrzydła 111–118 mm (u samic, nie podano liczby, 107–115 mm), długość górnej krawędzi dzioba 16–18 mm, długość ogona 107–117 mm, długość skoku 27–29 mm[24].

W upierzeniu dymorfizm płciowy nie występuje[22]. Czoło, ciemię i grzbiet szaroniebieskie. Na barkówkach występują białe zakończenia. Kuper i pokrywy nadogonowe jaśniejsze. Widoczna drobna biała brew. Od kantarka po pokrywy uszne ciągnie się czarny pasek. Spód ciała całkowicie biały[24]. Środkowa para sterówek czarna z białymi nasadami i białą końcówką. Druga para podobna, ale białe zakończenia mają długość już 5–10 mm; na trzeciej parze jest to 10–20 mm, czwartej parze – 20–40 mm (niekiedy prawie w całości biała), piątej parze – 30–40 mm (również bywa niemal w całości biała). Lotki I rzędu czarne z białymi nasadami i końcówkami; w przypadku tych bardziej wewnętrznych na chorągiewkach zewnętrznych występują białe obrzeżenia. Lotki II rzędu jak lotki I rzędu, mają jednak więcej bieli na zakończeniach, a mniej u nasady. Na lotkach P6–P8 na chorągiewkach zewnętrznych występuje emarginacja[25]. Dziób czarnobrązowy, nasada żuchwy jaśniejsza. Nogi i stopy czarne, tęczówka ciemnobrązowa[24].

U ptaków młodocianych (od wylotu z gniazda do jesieni) wierzch ciała jest szaropiaskowy, o widocznie cieplejszym odcieniu, niż u dorosłych. Ponadto u niektórych osobników na wierzchu głowy i karku można dostrzec delikatne prążkowanie. Pierś ma barwę szaropiaskową, pokrywa ją ciemnoszary, łuskowaty wzór. Końce średnich i dużych pokryw skrzydłowych są koloru jasnoszaropłowego; tworzą cienkie paski. Brew słabo dostrzegalna, biaława[21]. Pierzenie wszystkich piór trwa od września do listopada[24]; przeważnie dorosłe ptaki rozpoczynają je po opierzeniu się wszystkich młodych. W środkowej Europie osobniki młodociane przechodzą częściowe pierzenie od końca czerwca do listopada[11].

L. e. mollis, 1882; autor: John Gerrard Keulemans
Pozostałe podgatunki
U srokoszy podgatunku L. e. sibiricus na skrzydle występuje tylko jedna biała plama (utworzona z białych nasad lotek I rzędu), zaś lotki II rzędu nie mają białych nasad, a czarne – inaczej, niż u L. e. excubitor[26]. Według Harterta przedstawicieli L. e. bianchii długość skrzydła wynosi 110–114 mm, ogona około 105 mm[5]. Są podobne do L. e. sibiricus, ale wierzch ciała jest jaśniejszy i bardziej szary, a prążkowanie spodu ciała przeważnie słabsze[11]. Przedstawicieli L. e. mollis wyróżnia bardziej szarobrązowy wierzch ciała i biały kuper[24]; średnia długość skrzydła 118 mm. Srokosze L. e. funereus to najprawdopodobniej najwięksi przedstawiciele gatunku; według jednego ze źródeł, średnia długość ich skrzydła wynosi 121 mm. Przypominają ptaki podgatunku L. e. mollis, ale mają znacznie ciemniejszy, szarobrązowy spód ciała o intensywniejszym prążkowaniu[11]. Srokosze podgatunku L. e. homeyeri mają jaśniejszy wierzch ciała oraz białawe czoło i pokrywy nadogonowe[24]. Dodatkowo, u przedstawicieli L. e. homeyeri skrajne sterówki są całe białe (z czarną kreską na stosinie), a sterówki pary drugiej od zewnątrz białe lub jedynie z niewielką czarną plamką. Brew szersza i lepiej widoczna, niż u srokoszy podgatunku nominatywnego[21].

Ekologia i zachowanie[edytuj]

Srokosze zamieszkują subarktyczne i umiarkowane strefy klimatyczne. Ważnym dla tych dzierzb elementem środowiska jest rzadka i niewysoka roślinność[27]. W wielu obszarach, np. na Litwie, w Łotwie, Estonii i części Rosji zamieszkują obszary mokradeł, również krawędzie lasów. W Palearktyce zasiedlają również strefę tajgi, gdzie występują w świetlistych sosnowych lub świerkowych lasach przerzedzonych przez wichury, pożary, aktywność owadów lub człowieka (zręby)[11]. W Polsce srokosze gniazdują na obszarach rolniczych o tradycyjnym sposobie użytkowania, z łąkami i pastwiskami, miedzami i szpalerami drzew[28]. Badania prowadzone w zachodniej Polsce wykazały, że srokosze preferują obszary rolnicze z połaciami rdzennej roślinności; unikają tych całkowicie zdominowanych przez pastwiska, najprawdopodobniej ze względu na brak miejsc do gniazdowania[23]. Gniazdują na obszarach płaskich lub lekko pofałdowanych, z dostateczną ilością drzew lub struktur zbudowanych przez człowieka, które traktują jako czatownie[11]; mogą to być na przykład obumarłe wierzchołki drzew, linie wysokiego napięcia, ambony strzelnicze, kołki, słupki graniczne i podobne wysoko położone punkty[20].

Ze względu na intensyfikację rolnictwa liczebność srokoszy w niektórych obszarach spada. We Francji występują głównie w Masywie Centralnym. Na płaskowyżach Owernii występują głównie na wysokości 600–1000 m n.p.m. (gniazdowanie stwierdzano do 1300 m n.p.m.). W górach Jura odnotowywane są na wysokości 600–800 m n.p.m. W Niemczech lęgną się do 800 m n.p.m. w paśmie Harz i do 1050 m n.p.m. w Schwarzwald[11]. W Bułgarii podczas zimowania i przelotów odnotowywano srokosze na wysokościach do 1400 m n.p.m. (w)[29]. W Polsce preferują obszary nizinne[23]. Są to ptaki terytorialne[30]; powierzchnia terytorium w okresie lęgowym może sięgać 30–100 ha[11]. Terytoria utrzymują także zimą[30]. Lot srokosza jest stosunkowo powolny, wyraźnie falisty (po czym można odróżnić srokosza od dzierzby czarnoczelnej L. minor). Podczas poszukiwania pożywienia srokosze niekiedy zawisają w powietrzu, przybierając niemal pionową postawę[21].

Dalsze informacje dotyczą ptaków podgatunku nominatywnego. Wyróżniono dwa typy pieśni srokosza; pierwszy, częstszy, można usłyszeć od października do marca-kwietnia. Obejmuje jeden lub dwa dźwięki, powtarzane w krótkich frazach trrr-turit-trrr-turit... Poszczególne jej dźwięki mogą być głosami kontaktowymi. Drugi typ pieśni usłyszeć można podczas zalotów, kiedy samiec przebywa w obecności samicy. Jest ona stosunkowo melodyjna, słabo słyszalna, składa się ze szczebiotu przeplatanego ostrymi dźwiękami i naśladowanymi głosami innych ptaków. Typowym zawołaniem srokosza jest niski, przeciągnięty gwizd, brzmiący jak priii albo triii; niesie się daleko, wskazując na obecność ptaka tego gatunku. Wydają również z siebie nieprzyjemny dla człowieka głos, podobny do głosu sójki (Garrulus glandarius); odzywają się w ten sposób, gdy młode przebywają poza gniazdem i ich spokój zostanie w jakiś sposób naruszony. Jeśli do gniazda zbliża się potencjalny drapieżnik, np. sroka (Pica pica), srokosze odzywają się terkoczącym głosem[11].

Pożywienie[edytuj]

Srokosze najczęściej wypatrują zdobyczy siedząc na czatowni; na zdjęciu ptak z Chilham, hrabstwo Kent

Srokosze wypatrują zdobyczy najczęściej siedząc na czatowni, od 1 do 15 m nad ziemią (najchętniej 2–5 m). Co kilka minut zmieniają miejsce czatowania. Ptaki badane w Szwecji w okresie zimowym dziennie przebywały średnio 11,8 km spędzając na jednej czatowni przeciętnie 8,6 minuty. Niekiedy patrolują otwarte tereny, takie jak kamieniste nieużytki czy zaorane pola. Srokosze są oportunistami. Ważnych informacji o diecie srokoszy dostarcza analiza wypluwek i zbiorów ze spiżarni tych ptaków. Żywią się różnorodnym pokarmem, od owadów, naziemnych kręgowców – takich jak żaby, traszki, jaszczurki i ssaki (np. norniki, ryjówki, myszy) po inne ptaki. W przeciwieństwie do gąsiorka (Lanius collurio) zazwyczaj nie zjadają piskląt. Podstawę diety srokosza stanowią jednak norniki – w środkowej Europie zwyczajne (Microtus arvalis), w północnej bure (M. eagrestis). Badania wypluwek ze środkowej i północnej Europy wykazały, że norniki stanowią w nich masowo 60 do 90%. Liczebnie w pokarmie srokosza dominują owady, zarówno te duże, jak i mniejsze, np. liczące 5–10 mm długości kusakowate. W razie niedoboru norników dzierzby te mogą zastępować je innymi ssakami. W sezonie zimowym może zwiększyć się udział ptaków w diecie, podobnie jak i w sezonie rozrodczym, kiedy dostępne są niedoświadczone młode ptaki. Wśród zjadanych ptaków dominują te niewielkie, jak mysikróliki, sikory, świergotki, trznadle, wróble, skowronki i zięby. Rzadziej są to ptaki dorównujące masą samemu srokoszowi, jak drozdy. Najczęściej zjadane są ptaki młode i niedoświadczone, chore albo wyczerpane wędrówką. Sporadycznie srokosze uzupełniają dietę owocami porzeczek, śliwy tarniny i dzikiej róży. Zima obserwowano zjadanie i odnajdywano w wypluwkach pozostałości owoców głogu i śnieguliczki białej. Niewielkie stawonogi są połykane przez srokosze w całości lub dostarczane młodym. Większe zabiera do miejsca ich spożycia lub nakłuwa w spiżarniach. Mieszczą się one 0,5–1,5 m nad ziemią, wyjątkowo na ziemi lub w koronach drzew (gdy są nadmiernie niepokojone). Najczęściej zawieszają zdobycz na kikucie gałęzi, sęku, końcu gałązki, w miejscu złamania, na odstającej korze, kolcu, cierniu czy drucianym płocie. Bardzo rzadko zdobycz bywa nie nabijana, ale wciskana w jakieś zagłębienie. Dotyczy to pokarmu nienadającego się do nabicia, np. ślimaków z muszlami. Swoje zapasy srokosze zjadają zwykle w przeciągu 2–3 dni[20].

Wypluwki[edytuj]

Wypluwki srokoszy są ciemne, mają formę eliptyczną. Często występuje przedłużenie w postaci posklejanej sierści lub pozostających części szkieletu. Średnia ich długość to 20–30 mm, a szerokość 10–15 mm. Wilgotne ważą 1,2–1,6 g, suche 0,5–0,6 g[20].

Lęgi[edytuj]

Jaja srokosza

W porównaniu do dzierzby gąsiorka, u srokoszy – ze względu na brak dymorfizmu płciowego – trudniej wskazać cechy pożądane przez samicę. Możliwe, że w doborze partnera kierują się intensywnością i rozmiarami ciemnych elementów upierzenia głowy i ogona, które świadczą o zdrowiu samca i lepiej rozwijają się u ptaków mniej zapasożyconych[31][32]. Samce w okresie lęgowym wieszają swoje zdobycze w widocznych miejscach, co ma wskazywać na ich zdolności łowieckie i zasobność terytoriów. Podobnie jak pozostałe dzierzby, srokosze podczas zalotów karmią swoje partnerki[33][32]. Zdarzają się również kopulacje poza utworzoną już parą; dotyczy to ptaków obu płci. W takim przypadku samiec również przynosi samicy podarunek w postaci upolowanej zdobyczy[34].

Pora składania jaj różni się w zależności od szerokości geograficznej; w Europie zwykle przypada na okres od marca do początku czerwca[27]. W Polsce srokosze zaczynają lęgi najwcześniej spośród krajowych dzierzb; niekiedy rozpoczynają wysiadywanie już w połowie kwietnia[22]. Przynajmniej w części Finlandii, Niemiec i wschodniej Francji srokosze często zakładają swe gniazda blisko gniazd kwiczołów (Turdus pilaris); możliwe, że zapewnia im to lepszą ochronę przed drapieżnikami[11].

Gniazdo budują obydwa ptaki z pary. Jest to luźna struktura utworzona z gałęzi, traw, korzeni i sznurków, wyściełana korzonkami, piórami i sierścią[27]. Badana była zależność między badaniami nad gniazdami srokoszy a późniejszym położeniem gniazda. Ptaki nadmiernie niepokojone przez badaczy kolejne gniazda budują wyżej i w bardziej niedostępnych miejscach[35]. Według wyników jednego z badań, gniazda umieszczone były na wysokości 0,2–25 m nad ziemią, przeważnie jednak 3,5–5 m nad ziemią[36].

Osobnik młodociany, Belgia

Zniesienie liczy zwykle 6–7 jaj (ogółem od 1 do 8)[36]. Barwa tła na skorupce waha się od szarawej po płową; na niej występują oliwkowe i fioletowoszare plamki. Średnie wymiary dla 117 zbadanych jaj (L. e. excubitor): 26,3 na 19,3 mm[24]. Średnie wymiary dla 7 jaj (L. e. homeyeri): 28,3 na 19,8 mm[37]. Podczas inkubacji samce karmią samice; celem znalezienia pokarmu przebywają wtedy do 3 km dziennie[20]. Inkubacja trwa 15–16 dni[22]. U badanych srokoszy z zachodniej Polski pisklęta wykluły się z 92,5% jaj, co było dość dobrym wynikiem na tle poprzednich badań[38]. Młode pozostają w gnieździe około 3 tygodni. Po jego opuszczeniu są dokarmiane przez rodziców jeszcze 2–3 tygodnie; później muszą zdobywać pokarm same, rodzice tolerują je jednak na swoim terytorium[22]. Sukces lęgowy badany w dwóch miejscach w zachodniej Polsce wynosił 41–52,6%; za większość strat w lęgach odpowiadały drapieżniki[38].

Status[edytuj]

IUCN uznaje srokosza za gatunek najmniejszej troski (LC, Least Concern; stan w 2017). BirdLife International uznaje trend populacji za spadkowy (należy zaznaczyć, że uznaje za srokosze również dzierzby z Dalekiego Wschodu i Afryki, inaczej niż IOC)[27]. W ramach dyrektywy ptasiej opublikowany został raport dotyczący stanu populacji dzierzby srokosza podgatunku nominatywnego w latach 2008–2012. Populację zamieszkującą Unię Europejską oceniono jako zagrożoną. Liczebność populacji zamieszkującej państwa EU27 oszacowano na 426-795 tys. par lęgowych. Trend populacji zamieszkujących Polskę, Szwecję, Finlandię i Estonię oceniano jaki stabilny lub ulegający fluktuacjom. Trend populacji na Węgrzech, w Niemczech oraz na Litwie oceniono jako wzrostowy. Trend populacji z Francji, Luksemburga, Belgii, Austrii i Słowacji uznano za spadkowy. Trend populacji w części państw pozostał nieznany[39].

W Polsce większość badań nad dzierzbami (w tym srokoszem) odbywa się na zachodzie kraju. Od 1997 corocznie prowadzony jest cenzus, wyszukiwane są gniazda i obliczany jest sukces lęgowy[32]. Na terenie Polski gatunek ten jest objęty ścisłą ochroną gatunkową[40].

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Lanius excubitor, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. a b Karol Linneusz: Systema Naturae. T. 1. 1758, s. 94.
  3. a b c d e f g h i j k Frank Gill & David Donsker: Shrikes, vireos & shrike-babblers. IOC World Bird List (v7.1), 8 stycznia 2017. [dostęp 31 marca 2017].
  4. Jean Cabanis. Lanius Homeyeri n. sp.. „Journal für Ornithologie”. 21, s. 75, 1873. 
  5. a b Ernst Hartert: Die Vögel der paläarktischen Fauna. 1907, s. 424.
  6. Eduard Friedrich Eversmann. Lanius mollis, n. sp.. „Bulletin de la Société impériale des naturalistes de Moscou”. 26 (4), s. 498–499, 1853. 
  7. M. Menzbier. XXXII.–On some new or little-known Shrikes from Central Asia. „The Ibis”, s. 378–379, 1894. 
  8. Bogdanov (1881); Zap.Imp.Akad.Nauk, 39, suppl.1 str. 101.
  9. Lanius excubitor. Czerwona księga gatunków zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.).
  10. a b James A. Jobling: Helm Dictionary of Scientific Bird Names. Christopher Helm Publishers Ltd, 2009, s. 155. ISBN 1408125013.
  11. a b c d e f g h i j Norbert Lefranc: Shrikes. A&C Black, 2013, s. 128–135. ISBN 9781408187562.
  12. a b c Urban Olsson, Per Alström, Lars Svensson, Mansour Aliabadian & Per Sundberg. The Lanius excubitor (Aves, Passeriformes) conundrum–Taxonomic dilemma when molecular and non-molecular data tell different stories. „Molecular Phylogenetics and Evolution”. 55, s. 347–357, 2010. 
  13. P. Mielczarek, M. Kuziemko: Rodzina: Laniidae Rafinesque, 1815 – dzierzby – Shrikes (wersja: 2015-10-17). W: Kompletna lista ptaków świata [on-line]. Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego. [dostęp 31 marca 2017].
  14. a b c d e f g h i j k Yosef, R. & International Shrike Working Group: Great Grey Shrike (Lanius excubitor). W: del Hoyo, J., Elliott, A., Sargatal, J., Christie, D.A. & de Juana, E. (eds.). Handbook of the Birds of the World Alive [on-line]. 2017. [dostęp 31 marca 2017]. Poprzednia wersja: 1.
  15. Jobling 2017 ↓, s. homeyeri.
  16. Jobling 2017 ↓, s. bianchii.
  17. Jobling 2017 ↓, s. mollis.
  18. Jobling 2017 ↓, s. funereus.
  19. Jobling 2017 ↓, s. sibiricus.
  20. a b c d e Janusz Stępniewski. Srokosz – elegancki łowca. „Ptaki Polski”. 44 (zima 2016/17). ISSN 1896-0758. 
  21. a b c d e Tomasz Cofta. Rozpoznawanie europejskich szarych dzierzb Lanius: czarnoczelnej L. minor, śródziemnomorskiej L. meridionalis i srokosza L. excubitor. „Ptaki Polski”. 44 (zima 2016/17). ISSN 1896-0758. 
  22. a b c d e Andrzej G. Kruszewicz: Ptaki Polski. T. 2. Warszawa: MULTICO, 2010, s. 163. ISBN 978870739461.
  23. a b c Lachosław Kuczyński, Marcin Antczak, Paweł Czechowski, Jerzy Grzybek, Leszek Jerzak, Piotr Zabłocki & Piotr Tryjanowski. A large scale survey of the great grey shrike Lanius excubitor in Poland: breeding densities, habitat use and population trends. „Annales Zoologici Fennici”. 47 (1), s. 67–78, 2010. 
  24. a b c d e f g Harry Forbes Witherby: A practical handbook of British birds. 1920–1924, s. 263–266.
  25. Roy Brown, John Ferguson, Michael Lawrence, David Lees: Tropy i ślady ptaków. MUZA SA, 2006, s. 200. ISBN 83-7319-860-1.
  26. Richard Bowdler Sharpe: A hand-book to the birds of Great Britain. 1896-1897, s. 165.
  27. a b c d Great Grey Shrike Lanius excubitor. BirdLife International. [dostęp 31 marca 2017].
  28. Dominik Marchowski: Ptaki Polski. Kompletna lista 450 stwierdzonych gatunków. Wyd. 1. Warszawa: SBM, 2015, s. 275. ISBN 9788378459835.
  29. Boris P. Nikolov, Georgi P. Stoyanov, Dimitar N. Ragyov, Petar S. Shurulinkov & Ivailo P. Nikolov. High-altitude records of the Great Grey Shrike Lanius excubitor in Bulgaria during migration and winter. „Acrocephalus”. 29, s. 185–186, 2008. 
  30. a b Marcin Antczak. Winter nocturnal roost selection by a solitary passerine bird, the Great Grey Shrike. „Ornis Fennica”. 87, s. 99–105, 2010. 
  31. Anetta Szczykutowicz, Zbigniew Adamskim Martin Hromadam Piotr Tryjanowski. Patterns in the distribution of avian lice (Phthiraptera: Amblycera, Ischnocera) living on the great grey shrike Lanius excubitor. „Parasitology Research”. 98 (6), s. 507–510, 2006. 
  32. a b c Piotr Tryjanowski, Marcin Antczak. Życie intymne dzierzb. „Nauka”. 3/2007. s. 71–81. 
  33. Spatio-temporal changes in Great Grey Shrike Lanius excubitor impaling behaviour: from food caching to communication signs. „Ardea”. 93 (1). s. 101–107. 
  34. Piotr Tryjanowski, Martin Hromada. Do males of the great grey shrike, Lanius excubitor, trade food for extrapair copulations?. „Animal Behaviour”. 69 (3). s. 529–533. 
  35. Antczak M., Hromada M., Tryjanowski P. Research activity induces change in nest position of the Great Grey Shrike Lanius excubitor Ornis Fennica. . 82, s. 20–25, 2005. 
  36. a b Paulina Olborska& Jakub Z. Kosicki. Breeding biology of the Great Grey Shrike (Lanius excubitor): an analysis of nest record cards. „Biological Letters”. 41 (2), s. 147–154, 2004. 
  37. F. C. R. Jourdain: The eggs of European birds. 1906, s. 230–232.
  38. a b Marcin Antczak, Martin Hromada, Jerzy Grzybek & Piotr Tryjanowski. Breeding Biology of the Great Grey Shrike Lanius excubitor in W Poland. „Acta Ornithologica \ wolumin = 39”, s. 9–14, 2004. 
  39. Lanius excubitor excubitor. Report under the Article 12 of the Birds Directive. Period 2008-2012. [dostęp 2 kwietnia 2017].
  40. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 28 września 2004 r. w sprawie gatunków dziko występujących zwierząt objętych ochroną Dz.U. z 2004 r. Nr 220, poz. 2237.

Bibliografia[edytuj]

  1. J.A. Jobling: Key to Scientific Names in Ornithology. W: J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D.A. Christie & E. de Juana (red.): Handbook of the Birds of the World Alive. Barcelona: Lynx Edicions, 2017. [dostęp 2017-06-10]. (ang.)

Linki zewnętrzne[edytuj]