Stańczyk

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy nadwornego błazna. Zobacz też: inne znaczenia słowa „Stańczyk”.
Stańczyk
Ilustracja
Stańczyk (1862), obecnie w Muzeum Narodowym w Warszawie
Data urodzenia około 1480
Data śmierci około 1560
Zawód, zajęcie błazen nadworny Jana Olbrachta, Aleksandra Jagiellończyka, Zygmunta Starego i Zygmunta Augusta
Współczesna figura Stańczyka na dziedzińcu Zamku Królewskiego w Niepołomicach

Stańczyk (zwany też Stasiu Gąska od staropol. gąska, błazen; ur. około 1480, zm. około 1560) – błazen nadworny Jana Olbrachta, Aleksandra Jagiellończyka, Zygmunta Starego i Zygmunta Augusta, znany z ostrego dowcipu.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Zarówno imię, nazwisko, jak i przebieg jego życia pozostają nieznane, a daty urodzenia i śmierci niepewne. Pochodził z podkrakowskich Proszowic. Słynął z ciętego dowcipu, nie oszczędzał władców w ocenie decyzji politycznych (między innymi na temat hołdu pruskiego 1525):

Większy to błazen, co mając niedźwiedzia w skrzyni, puszcza go na swoją szkodę[1].

Przez to uważany był za wielkiego patriotę, człowieka wykształconego i zorientowanego na arenie politycznej.

Był postacią często cytowaną przez literatów renesansowych (Łukasz Górnicki, Jan Kochanowski, Marcin Kromer, Mikołaj Rej i innych) – możliwe jest także (i trudne do jednoznacznej oceny), że pisarze ci przypisywali swoje słowa temu błaznowi. Pierwszym znanym utworem literackim, w którym pojawiła się postać Stańczyka, jest satyra Dialog przeciw różnorodności i zmienności polskich strojów (powstanie 1541/1542, wydanie 1563) autorstwa Klemensa Janickiego[2].

W niektórych dziełach literackich (między innymi Weselu Stanisława Wyspiańskiego), poetyckich (Stańczyk Jacka Kaczmarskiego) i malarskich (u Jana Matejki) Stańczyk ukazany jest alegorycznie, jako człowiek głęboko zatroskany o swój kraj.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Encyklopedia staropolska: Błazen, W Kaplicy Zygmuntowskiej s. 3.
  2. Jerzy Ziomek: Renesans. Wyd. XI - 5 dodruk. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2012, s. 87-88, seria: Wielka Historia Literatury Polskiej. ISBN 978-83-01-13843-1.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Wielka Encyklopedia Powszechna PWN. T. X. Warszawa: PWN, 1968, s. 794.