Artykuł na medal

Stach Konwa

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Stach Konwa
Stanisław Konwa
Ilustracja
Pomnik Stacha Konwy, Łomża
Data i miejsce śmierci ok. 1734-1735
Rycerski Kierz
Przyczyna śmierci powieszenie
Miejsce spoczynku Las Jednaczewski
Narodowość polska

Stach (Stanisław) Konwa (zm. ok. 17341735) – bohater kurpiowski, legendarny przywódca Kurpiów w czasie walk z wojskami sasko-rosyjskimi w latach 1733–1735.

Znaczna część jego życiorysu została stworzona przez wyobraźnię literatów. Szczególną rolę w tworzeniu fikcyjnej biografii kurpiowskiego bohatera odegrał badacz Kurpiowszczyzny, Adam Zakrzewski. Konwa zapisał się w historii Kurpiowszczyzny jako symbol oporu wobec najeźdźcy.

Przywódca Kurpiów[edytuj | edytuj kod]

Stach Konwa jest znany z tradycji kurpiowskiej, ale brak jest wiarygodnych źródeł historycznych na jego temat. Nieznana jest ani data ani miejsce urodzenia Konwy. Według tradycji kurpiowskiej Konwa był strzelcem. Wobec braku spisu nazwisk kurpiowskich z XVIII wieku, nie wiadomo czy nazwisko Konwa mogło być pseudonimem przybranym dla ochrony rodziny przed represjami, jak sugerowali niektórzy badacze[1][2].

Według legendy Konwa miał odznaczyć się dzielnością podczas III wojny północnej w bitwie ze Szwedami (22–23 stycznia 1708) pod Kopańskim Mostem w pobliżu Myszyńca[3][4]. Mimo że nie jest to potwierdzone w wiarygodnych źródłach nie można wykluczyć, iż ten kto dowodził Kurpiami w latach 1733–1735, mógł mieć doświadczenie wyniesione z walk w latach 1704–1708, 1711[3].

W wojnie o sukcesję polską walczył po stronie konfederatów dzikowskich, broniących praw Stanisława Leszczyńskiego do tronu. Stał na czele oddziału kurpiowskich strzelców, zorganizowanego w połowie grudnia 1733 roku przez Inflantczyka, pułkownika Jerzego Andrzeja von Rehbindera, komendanta Puszczy Zielonej[5]. Już na przełomie 1733/1734 roku Kurpie pokonali 100 Rosjan w Przasnyszu[3]. W listopadzie 1734 roku część Kurpiów przeszła na stronę rosyjską, choć możliwe, że kapitulanci podporządkowali się na powrót Rehbinderowi[6]. Przypuszczalnie od grudnia 1734 roku Konwa prowadził wypady przeciwko Sasom, zapewne na zarządzenie Rehbindera[7][6].

Stach Konwa miał walczyć w bitwie z wojskami saskimi pod Jednaczewem, gdzie jego oddział został doszczętnie rozbity, a on sam dostał się do niewoli[6]. Konwę powieszono i pochowano na uroczysku Rycerski Kierz albo Rycerka[3]. Według Bronisława Wojciechowskiego bitwa pod Jednaczewem mogła w rzeczywistości rozegrać się pod Nowogrodem. Nieznana jest dokładna data tej bitwy. Odbyła się prawdopodobnie pomiędzy listopadem 1734 roku a sierpniem 1735 roku[8].

Brakuje dowodów na to by zdradzieckiego przejścia na stronę Sasów dopuścił się komendant Puszczy, J. A. Rehbinder[6]. W maju 1735 roku Puszcza Kurpiowska stała się ostatnim bastionem konfederacji dzikowskiej. 3 października 1735 roku Stanisław Leszczyński w zamian za poparcie Kurpiów wydał im tzw. libertacje, czyli zezwolenie na wyrób bez opłat piwa i gorzałki[7]. Kurpie walczyli ze zwolennikami Augusta III jeszcze w czerwcu 1736 roku[9].

Legenda[edytuj | edytuj kod]

Strona tytułowa opowiadania Adama Zakrzewskiego, który zapoczątkował legendę Stacha Konwy

Mit Stacha Konwy przetrwał w kurpiowskiej tradycji, w której faktyczne zasługi kurpiowskiego przywódcy mieszały się z fikcją. Źródłem wiedzy o legendzie Konwy są np. pieśni kurpiowskie. W „Pieśni o Konwie” śpiewano m.in.:

Nas Konwa to nie król śwecki,
co to nie wart torby siecki.
Bzije tęgo, strzela lepsiej
i robaka wnet oślepsi.
A też Sasów nie żałuje
tylko strzelbą ich traktuje[10][11].

Adam Zakrzewski opisał w 1886 roku w „Wędrowcu” historię walki Stacha Konwy ze zwolennikami Augusta III[2], nawiązując do niej w opowiadaniu Kurpie (1886), opublikowanym pod pseudonimem Tomek Piast[12]. W Kurpiach Zakrzewskiego prawdopodobnie po raz pierwszy pojawiło się imię bohatera "Stach". Wcześniejsze przekazy dotyczą tylko nazwiska "Konwa"[13]. Zapoczątkował on legendę ludowego przywódcy, którą rozwijali i rozpowszechniali inni pisarze[3]. Część literackiej wizji Zakrzewskiego przeniknęła najpewniej do tradycji kurpiowskiej. W ujęciu Zakrzewskiego, Stach Konwa był nie tylko odważnym przywódcą, ale także człowiekiem pełnym mądrości i rozwagi[14].

Konwa został uosobieniem mitu wolnego i walecznego Kurpia, przywódcy wywodzącego się z ludu, który walczył z najeźdźcą oraz pańszczyzną[15][16]. Wpisywał się również w obraz Kurpia jako doskonałego strzelca[17]. Był obecny w pamięci Kurpiów jako symbol ich niezależności i oporu przed rusyfikacją. Mit Stacha Konwy zgodny był także z ideą „ku pokrzepieniu serc”, propagowaną po upadku powstania styczniowego[18]. Mit wolnego Kurpia symbolizowany przez Konwę należy rozpatrywać w kontekście XIX-wiecznej sytuacji politycznej. Na terenie zaboru rosyjskiego w warunkach cenzury eksponowano walki Kurpiów ze Szwedami, kosztem wątków rosyjskich[10]. Przed I wojną światową ośrodkiem, w którym kultywowano postać Stacha Konwy była Łomża. Działające w tym mieście stronnictwo narodowe posługiwało się mitem Konwy w prowadzonej działalności wychowawczej, podkreślając niezawodność Kurpiów w walkach narodowowyzwoleńczych[19].

Do popularyzacji postaci Stacha Konwy przyczynił się także Adam Chętnik. Poświęcał mu sporo miejsca w swych publikacjach już przed I wojną światową. W utworze pt. Gawęda kurpiowska, opublikowanym w 1912 roku pisał:

Wtedy wsławił się w Puszczy
Stasiek Konwa, chłop chwacki;
w Myszynieckich żył borach,
a był młody, junacki;
oj, ten strzelał siarczyście,
że aż, miły mój Boże!
Cała Puszcza go znała
w każdej wiosce i borze[20].

Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę Chętnik w swoich książkach i artykułach nadal zajmował się postacią Konwy. Książka pt. Stach Konwa, wielki patriota Ziemi Łomżyńskiej, pogromca Szwedów, Sasów i Moskali dotyczyła wyłącznie kurpiowskiego bohatera[21]. Już sam tytuł tej niewielkiej broszury, wydanej z okazji odsłonięcia pomnika poświęconego Konwie w 1922 roku, świadczy o pozytywnym stosunku Chętnika do dowódcy Kurpiów. Ten badacz Kurpiowszczyzny uważał, iż Konwa walczył w imię honoru i w obronie swej ziemi[22]. Ponadto poświęcił legendarnej postaci miejsce m.in. w swej pracy krajnoznawczej pt. Kurpie. Umieścił także Konwę w poemacie Bój pod Kopańskim mostem[19]. Chętnik informacje na temat życia Konwy czerpał głównie z tradycji kurpiowskiej[23][24].

Mit Stacha Konwy utrwalił się również dzięki takim pisarzom jak Wiktor Czajewski (Antoni Chleboradzki)[25], Władysław Mackiewicz czy Henryk Syska, przedstawiający Konwę jako wodza biedoty, przelewającego krew za wolność Kurpiów[26]. W okresie PRL legendę Konwy podtrzymywali także Leszek Bakuła[27][10] i Władysław Rymkiewicz[28]. Rymkiewicz w powieści Noc saska potraktował Konwę jako postać drugorzędną. Przedstawił negatywny obraz panów polskich, szwedzkich i saskich, jednocześnie w apologetycznym świetle opisywał carską Rosję[29]. Leszek Bakuła w poemacie Konwa podkreślił powstańczy etos kurpiowski, a samego Konwę potraktował jako jednego z wielu Kurpiów, pomijając jego rolę przywódczą[30].

Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

Pomnik w Jednaczewie koło Łomży (zdjęcie wykonane przed 1934 rokiem). Zniszczony w 1939 roku

Pierwszy pomnik poświęcony kurpiowskiemu bohaterowi został postawiony dzięki staraniom Adama Chętnika na domniemanym grobie Konwy w lesie pod Jednaczewem (odsłonięcie 25 czerwca 1922). Składki na budowę zbierano za pośrednictwem "Gościa Puszczańskiego", lokalnej gazety wydawanej przez Chętnika w Nowogrodzie. Koszt budowy pomnika i zorganizowania uroczystości jego odsłonięcia miał wynieść według założyciela Skansenu Kurpiowskiego nawet 350 000 marek[31]. Podczas uroczystości odsłonięcia pomnika odbyła się msza święta pod przewodnictwem ks. Piotra Krysiaka, proboszcza parafii Kuzie. Następnie głos zabrał Adam Chętnik, a cała uroczystość zamieniła się w zgromadzenie patriotyczne[32]. W spotkaniu wzięły udział tłumy, nie tylko z samej Kurpiowszczyzny, ale i kilka osób z Mazur[33].

Pomnik wykonany był z kilkusetletniej barci, w której wyrzeźbiono postać Chrystusa Frasobliwego i wycinanki kurpiowskie. Autorem projektu był Rudolf Macura, architekt z Ostrołęki[34]. Na pomniku znajdował się napis[35]:

Quote-alpha.png
Tu spoczywa bohater kurpiowski, Stach Konwa, zginął śmiercią chwalebną w r. 1733

Pomnik zniszczyły wojska radzieckie w 1939 roku[32]. Jego replikę wykonaną w 1965 roku można oglądać w skansenie kurpiowskim w Nowogrodzie[36].

W okresie okupacji hitlerowskiej, imię Stacha Konwy przyjmowały działające na Kurpiach oddziały partyzanckie[37]. Zdarzali się także poszczególni partyzanci, przyjmujący pseudonim "Konwa"[38].

Pomnik Stacha Konwy autorstwa Gerwazego Lórinczego postawiono na Placu Pocztowym w Łomży z okazji 1000-lecia miasta, 29 czerwca 1958 roku[39][40]. W okresie PRL fakt, że statua na pomniku wygraża pięścią w kierunku wschodnim, odbierano jako wyraz sprzeciwu wobec dominacji ZSRR[41].

W Lesie Jednaczewskim, 3 km od Łomży w tzw. Rycerskim Kierzu znajduje się pamiątkowy nagrobek Stacha Konwy, odsłonięty 15 sierpnia 2001 roku[42][39].

Imieniem Stacha Konwy upamiętniono również ulice w miejscowościach położonych na Kurpiowszczyźnie, jak i w sąsiednich miastach. Ulicę Wasilewską w Łomży przemianowano na ulicę Stacha Konwy już w 1920 roku[43]. Ponadto ulice imienia Stacha Konwy znajdują się w Ostrołęce, Myszyńcu, Kadzidle, Lipnikach, Nowogrodzie i Baranowie.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Wiesław Majewski, Kurpie w walkach o niepodległość od Potopu do Baru, „Zeszyty Naukowe OTN”, T. 12, 1998, s. 25.
  2. a b Krzysztof Braun: Kurp Zbrojny – powstanie regionalnego etnomitu. www.kurpie.com.pl. [dostęp 2011-08-15].
  3. a b c d e Wiesław Majewski, Konwa Stach, Polski Słownik Biograficzny, T. XIII, 1967–1968, s. 610.
  4. Por. Wiesław Majewski, Walki Kurpiów ze Szwedami w dobie Wielkiej Wojny Północnej, „Kwartalnik Historyczny”, T. 66, 1959, z. 2., s. 404-423.
  5. Wiesław Majewski, Puszcza Zielona ostatnią ostoją Dzikowian, „Zeszyty Naukowe OTN”, T. 1, 1987, s. 12.
  6. a b c d Wiesław Majewski, Rehbinder Jerzy, Polski Słownik Biograficzny, T. XXXI, 1988, s. 3.
  7. a b Wiesław Majewski, Kurpie w walkach o niepodległość od Potopu do Baru, „Zeszyty Naukowe OTN”, T. 12, 1998, s. 23-25.
  8. Bronisław Wojciechowski, Ignacy Przyjemski (1703-87). Starosta łomżyński 1730-74. Polityk lokalny czasów saskich, Olsztyn, 2004, s. 49-50.
  9. Wiesław Majewski, Puszcza Zielona ostatnią ostoją Dzikowian, „Zeszyty Naukowe OTN”, T. 1, 1987, s. 25.
  10. a b c Wojciech Woźniak, Mit wolnego Kurpia w literaturze, „Zeszyty Naukowe OTN”, T. 11, 1997, s. 17-18.
  11. Bohdan Baranowski, Walka chłopów kurpiowskich z feudalnym uciskiem, Warszawa 1951, s. 118-119.
  12. Adam Zakrzewski, Kurpie: opowiadanie historyczne, wyd. 2, Warszawa 1897.
  13. Łukasz Gut, Wódz Konwa. W jaki sposób bohater kurpiowski zyskał imię?, „Zeszyty Naukowe OTN”, T. 30, 2016, s. 28.
  14. Adam Zakrzewski, Kurpie: opowiadanie historyczne, wyd. 2, Warszawa 1897, s. 24 i nast.
  15. Janusz Tazbir, Utkani z legendy, Polityka nr 51/52 (2585), 23–30 grudnia 2006.
  16. Adam Dobroński, Kształtowanie się granic Puszczy Zielonej, „Zeszyty Naukowe OTN”, T. 7, 1993, s. 80.
  17. Małgorzata Madej, Obraz Kurpia na przestrzeni dziejów, „Rocznik Mazurski”, T. 11, 2007, s. 133.
  18. Benon Dymek, Etos Wielkopolan i Mazowszan, „Rocznik Mazowiecki”, T. 21, 2009, s. 97.
  19. a b Wojciech Woźniak, Mit wolnego Kurpia w literaturze, Ostrołęka 1984, s. 8.
  20. Łukasz Gut, Stach Konwa w oczach Adama Chętnika, „kurpie-historia-trwanie.blogspot.com”, 4 października 2018.
  21. Adam Chętnik, Stach Konwa, wielki patriota Ziemi Łomżyńskiej, pogromca Szwedów, Sasów i Moskali, Nowogród 1922.
  22. Adam Chętnik, Stach Konwa - bohater kurpiowski, wielki patriota ziemi łomżyńskiej , „Ziemia Łomżyńska”, T. 9, 2007, s. 95.
  23. Jerzy Kijowski, Historia Puszczy Zielonej w pracach Adama Chętnika, „Zeszyty Naukowe OTN”, T. 7, 1993, s. 18.
  24. Marek Nowotka, Pogranicze kurpiowsko-mazurskie w pracach i działalności Adama Chętnika, „Zeszyty Naukowe OTN”, T. 7, 1993, s. 55.
  25. Wiktor Czajewski, Na kurpiowskim szlaku: powieść historyczna z XVII wieku, T. 1, Warszawa 1900. (Antoni Chleboradzki to pseudonim Czajewskiego).
  26. Adam Dobroński, Twórczość Henryka Syski a rzeczywistość historyczna, „Zeszyty Naukowe OTN”, T. 1, 1987, s. 100.
  27. Leszek Bakuła, Leluje, Poznań 1968.
  28. Władysław Rymkiewicz, Noc saska, Warszawa 1956.
  29. Janusz Tazbir, Długi romans z muzą Klio, Warszawa 2007, s. 222.
  30. Wojciech Woźniak, Mit wolnego Kurpia w literaturze, Ostrołęka 1984, s. 14.
  31. Adam Chętnik, Stach Konwa, wielki patriota Ziemi Łomżyńskiej, pogromca Szwedów, Sasów i Moskali, Nowogród 1922, s. 18-19.
  32. a b Adam Suchowiecki, Kurpie z Puszczy Zielonej. Kartki z dziejów, Olsztyn 2010, s. 18.
  33. Małgorzata Kucharska, O Kurpiach na łamach „Płomyka” (1917-1939), „Rocznik Mazowiecki”, T. 21, 2009, s. 123.
  34. Mirosław Grzyb, Mężny i bohaterski jak Stach Konwa, „Kurpie”, nr 3, 2004, s. 18.
  35. Adam Chętnik, Kurpie, Kraków 1924, s. 41.
  36. Skansen Kurpiowski im. Adama Chętnika w Nowogrodzie.
  37. Czesław Brodzicki, Stach Konwa, „Kontakty. Łomżyński Tygodnik Społeczny”, nr 5, 1980, s. 10.
  38. Krzysztof Kacprzak, Zbrojne podziemie na Mazowszu Północnym w latach 1945-1947, „Rocznik Mazowiecki”, T. 16, 2004, s. 140.
  39. a b Tadeusz Warec, Stach Konwa – kurpiowski bohater Łomży, [w:] Militarna Łomża. Kompendium, oprac. Jerzy Rudnicki, Łomża 2003, s. 16.
  40. Pomnik Stacha Konwy.
  41. ...A Łomża jest perłą wśród miast, Kurier Plus, 15 lipca 2006.
  42. Nagrobek Stacha Konwy w: Skarbiecmazowiecki.pl.
  43. Anna Pańkowska, Regionalni patroni łomżyńskich ulic, „Studia Łomżyńskie”, T. 15, 2004, s. 296.