Stadler Rail

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Stadler Rail
Stadler Rail
Stadler Rail
Siedziba przedsiębiorstwa
Forma prawna spółka akcyjna
Założyciel(e) Ernst Stadler
Data założenia 1942
Państwo  Szwajcaria
Siedziba Ernst-Stadler-Strasse 1,
9565 Bussnang
Dyrektor Peter Spuhler
Branża pojazdy szynowe
Zatrudnienie ok. 6200 osób (2014)
Przychody ok. 2,35 mld CHF (2013)
Położenie na mapie Turgowii
Mapa lokalizacyjna Turgowii
Stadler Rail
Stadler Rail
Położenie na mapie Szwajcarii
Mapa lokalizacyjna Szwajcarii
Stadler Rail
Stadler Rail
Ziemia 47°33′24,56″N 9°05′18,05″E/47,556822 9,088347
Strona internetowa

Stadler Railszwajcarska spółka akcyjna z siedzibą w Bussnang zajmująca się produkcją pojazdów szynowych. Przedsiębiorstwo zostało założone w 1942 w Zurychu przez Ernsta Stadlera, w 1945 rozpoczęło wytwarzanie pierwszych lokomotyw, a w 1962 uruchomiono jego obecną siedzibę. Spółka pełni funkcję podmiotu nadrzędnego dla innych przedsiębiorstw wchodzących w skład grupy Stadler Rail, która jest obecna w kilkunastu państwach świata. W 2006 utworzono spółkę Stadler Polska, a rok później uruchomiono fabrykę w Siedlcach.

Historia[edytuj | edytuj kod]

W 1942 Ernst Stadler założył biuro konstrukcyjne w Zurychu, a trzy lata później rozpoczęto produkcję manewrowych lokomotyw akumulatorowych i spalinowych. W 1962 wybudowano[1] i uruchomiono pierwszą halę montażową w Bussnang, po czym przeniesiono tam siedzibę przedsiębiorstwa[2]. Od 1976 nosiło ono nazwę Stadler Fahrzeuge AG. W 1984 rozpoczęto produkcję szynowych pojazdów pasażerskich, a w 1989 spółka została przejęta przez Petera Spuhlera. W 1995 Stadler zaprezentował pierwszy przegubowy wagon GTW 2/6. W 1997 przedsiębiorstwo przejęło fabrykę Schindlera w Altenrhein, a rok później dział kolei zębatej dawnych zakładów Schweizerische Lokomotiv- und Maschinenfabrik. W 2000 w Berlinie utworzono spółkę jako joint venture z przedsiębiorstwem Adtranz, a w następnym roku przejęto w niej 100% udziałów. W 2001 rozbudowano siedzibę w Bussnang, a w 2002 świętowano 60-lecie przedsiębiorstwa oraz uruchomiono filię berlińskiej spółki w Velten[1]. W 2002 również zaprezentowano pierwszy zespół FLIRT[3]. W 2004 kolejny raz rozbudowano zakład w Bussnang, a w 2005 utworzono oddział na Węgrzech i przejęto zakład Winpro w Winterthur. W 2006 utworzono spółkę Stadler Polska, w 2008 spółkę Stadler Algieria, a w 2009 spółkę Stadler Praga. W 2010 uruchomiono centrum testowo-odbiorcze w Erlen, a rok później otwarto centrum serwisowe w Linz, halę produkcyjną Berlin-Hohenschönhausen i zakład Stadler Reinickendorf spółki o tej samej nazwie[1], a także utworzono oddział w USA. W 2012 powstała spółka Stadlera w Mińsku[4]. Przedsiębiorstwo planuje uruchomić fabrykę w USA[5].

Działalność[edytuj | edytuj kod]

Wagony metra IK w Berlinie
Lokomotywa serii Tea 245

Grupa Stadler Rail oferuje pojazdy kolejowe, pojazdy do obsługi transportu miejskiego i pojazdy kolei zębatej, a także usługi serwisowe, utrzymania, naprawy, przeglądy, modernizacje i rewitalizacje pojazdów[6].

Stadler produkuje:

Pojazdy Stadlera są eksploatowane łącznie w 25 państwach: w Algierii[7], Austrii[9], Azerbejdżanie[9], na Białorusi[7], w Brazylii[18], Czechach[7], Danii[14], Estonii[7], Finlandii[7], we Francji[13], w Grecji[10], Hiszpanii[10], Holandii[10], Luksemburgu[9], Niemczech[9], Norwegii[7], Polsce[7], Rosji[9], Serbii[8], na Słowacji[10], w Szwajcarii[9], Szwecji[7], USA[10], na Węgrzech[7] i we Włoszech[7].

Zestawienie wyprodukowanych pojazdów[edytuj | edytuj kod]

Wybrane modele pojazdów zamówione do 22 lipca 2015
Pojazd Lata produkcji Liczba sztuk Źródła
KISS od 2011 216 [22][23]
FLIRT i FLIRT³ od 2004 1120 [22][23]
GTW od 1996 600 [22][24]
Regio-Shuttle RS1 od 1996 497 [22][25]
EC250 od 2014 29 [22][26]
Variobahn b.d. 365 [22]
Tango b.d. 159 [22]
IK od 2012 2+11 [22][27][28]

Prezentacje na targach[edytuj | edytuj kod]

KISS na InnoTrans 2010
Data Miejsce Targi Tabor Uwagi Źródła
28–30 października 1998 Niemcy Berlin InnoTrans GTW 2/6 dla Mittelthurgaubahn pojazd produkcji Adtranz przed joint venture [29]
20–22 października 1999 Polska Gdynia Trako Regio-Shuttle RS1 pojazd produkcji Adtranz przed joint venture [30]
12–17 września 2000 Niemcy Berlin InnoTrans GTW 2/6 dla UBB [31]
20–24 września 2004 Niemcy Berlin InnoTrans FLIRT dla SBB [32]
19–22 września 2006 Niemcy Berlin InnoTrans FLIRT dla Cantus [33]
23–26 września 2008 Niemcy Berlin InnoTrans FLIRT dla SNTF [34][35]
14–16 października 2009 Polska Gdańsk Trako FLIRT [36]
21–24 września 2010 Niemcy Berlin InnoTrans FLIRT dla Norges Statsbaner
KISS dla SBB
[37][38]
18–21 września 2012 Niemcy Berlin InnoTrans FLIRT dla LEO Express
KISS dla ODEG
DT8.12 dla Stuttgartu
[39][40]
11–14 września 2013 Rosja Szczerbinka Expo 1520 FLIRT dla Elektriraudtee
DPM
produkcja i wystawa DPM
razem z Mietrowagonmasz
[41][42]
23–26 września 2014 Niemcy Berlin InnoTrans FLIRT³ dla DB Regio
FLIRT³ dla Železnice Srbije
Regio-Shuttle RS1 dla NEB
Metelica dla Mińska
[43]
2–5 września 2015 Rosja Moskwa Expo 1520 [44]
22–25 września 2015 Polska Gdańsk Trako [44]

Wyniki finansowe[edytuj | edytuj kod]

Od przejęcia spółki przez Petera Spuhlera w 1989[4] do 1995 obroty przedsiębiorstwa nie przekraczały 40 mln CHF. W 1996 wyniosły one 60 mln CHF i do 2002 rosły, kiedy to osiągnęły wartość 325 mln CHF. W 2003 zanotowano spadek do 300 mln CHF, a w kolejnych latach ponowny wzrost do 1,25 mld CHF w 2007. W latach 2008–2010 przychody Stadlera wahały się w granicach od 1,05 do 1,1 mld CHF, a w 2011 wzrosły do 1,4 mld CHF. W 2012 obroty osiągnęły wartość 2,3 mld CHF i tym samym przedsiębiorstwo zanotowało największy wzrost obrotów względem roku poprzedniego. W 2013 obroty kształtowały się na podobnym poziomie co rok wcześniej[45].

Zatrudnienie[edytuj | edytuj kod]

Zatrudnienie grupy Stadler od 1991 co roku rośnie. W 2014 wszystkie spółki Stadlera zatrudniały łącznie około 6200 osób[46], z czego około 3000 w Szwajcarii i około 1200 w Niemczech[47].

Struktura organizacyjna[edytuj | edytuj kod]

Koncern Stadler ma strukturę holdingową, w której spółka Stadler Rail jest podmiotem nadrzędnym dla pozostałych podmiotów. W 2005 wyłączny akcjonariusz Peter Spuhler zdecydował o stopniowym przekazywaniu 10% swoich udziałów kadrze. W 2015 do dyrektora należało 83% akcji, 5% do fundacji RAG-Stftung, a pozostałe 12% do pracowników z wieloletnim stażem[48].

Zakłady[edytuj | edytuj kod]

Pełna nazwa oryginalna Oddział Lokalizacja Rok
uruchom.
Działalność Źródła
handlowa projektowa produkcyjna serwisowa
Stadler Bussnang AG Szwajcaria Szwajcaria Bussnang 1962 Tak Tak Tak Nie [2][49][50]
Stadler Altenrhein AG Szwajcaria Szwajcaria Altenrhein 1997 Nie Tak Tak Nie [51][49][50]
IBS-Zentrum Erlen Szwajcaria Szwajcaria Erlen 2010 Nie Nie testy i uruchom. Nie [52][53][49][50]
Stadler Pankow GmbH Niemcy Niemcy Berlin 2000 Tak Tak Tak Tak [54][49][1]
Niemcy Velten 2002 Nie Nie Tak Tak
Stadler Reinickendorf GmbH Niemcy Niemcy Berlin 2011 Nie Nie Tak Nie [55][49][1]
Stadler Winterthur AG Komponenty Szwajcaria Winterthur 2005 Nie Tak Tak Nie [56][49][1]
Stadler Stahlguss AG Komponenty Szwajcaria Biel/Bienne 2004 Nie Nie Tak Nie [57][49]
Stadler Polska Sp. z o.o. Europa Środkowa Polska Siedlce 2007 Nie Nie Tak Tak [58][49][59]
Stadler Praha, s.r.o. Europa Środkowa Czechy Praga 2009 Nie Tak Nie Nie [60][49][1]
CJSC Stadler Minsk Europa Środkowa Białoruś Mińsk 2013 Nie Nie Tak Nie [61][49][4]
Stadler Ungarn Kft. Europa Środkowa Węgry Budapeszt 2005 Tak Nie Nie Nie [62][49][1][63]
Stadler Pusztaszabolcs Serwis Węgry Pusztaszabolcs 2007 Nie Nie Nie Tak
Stadler Szolnok Vasúti Járműgyártó Kft. Komponenty i Serwis Węgry Szolnok 2009 Nie Nie Tak Tak
Stadler Algérie Eurl Serwis Algieria Algier 2008 Nie Nie Nie Tak [64][49][1]
Stadler Rail Service Italy Serwis Włochy Merano b.d. Nie Nie Nie Tak [65]
Stadler Linz Serwis Austria Linz 2011 Nie Nie Nie Tak [66][1]
Stadler Netherlands B.V. Serwis Holandia Twello
Holandia Venlo
Holandia Leeuwarden
Holandia Nieuwegein
2013 Nie Nie Nie Tak [67]

Stadler Bussnang[edytuj | edytuj kod]

Zakład w Bussnang

W 1962 wybudowano pierwszą halę w Bussnang[1] oraz przeniesiono tu siedzibę przedsiębiorstwa[2]. W 2001 wybudowano drugą halę montażową oraz pomieszczenia biurowe, a w 2004 miało miejsce uroczyste otwarcie hali nr 3[1].

W Bussnang mieści się główna siedziba przedsiębiorstwa. Spółka odpowiada za sprzedaż pojazdów klientom ze Szwajcarii, a także za nadzór realizacji zleceń na pojazdy specjalne i kolei zębatej. Znajduje się tu centrum projektowe pojazdów FLIRT, GTW i kolei zębatej, w którym powstają również nowe koncepcje pojazdów elektrycznych[2]. Od października 2010 pojazdy wyprodukowane w Bussnang są testowane i uruchamiane w IBS-Zentrum w Erlen[68].

Stadler Altenrhein[edytuj | edytuj kod]

Teren zakładu w Altenrhein

W 1997 Stadler przejął od Schindler Waggon zakład w Altenrhein[51] i utworzył spółkę Stadler Altenrhein[1]. Przez kolejne lata zakład był rozbudowywany i stał się centrum kompetencyjnym dla piętrowych zespołów trakcyjnych. Prócz tego typu pojazdów produkowane są tu również tramwaje i wagony osobowe oraz pojazdy na metrowy rozstaw szyn. W Altenrhein mieści się także dział rozwoju konstrukcji mechanicznych zajmujący się m.in. strukturą pudeł wagonów[51].

IBS-Zentrum Erlen[edytuj | edytuj kod]

W październiku 2010[52] przekazano do eksploatacji centrum uruchamiania i testów pojazdów szynowych w Erlen. Pociągi produkowane w zakładach w Bussnang i Altenrhein przechodzą tu 6-tygodniowy program testów i uruchamiania[53].

Stadler Pankow[edytuj | edytuj kod]

Hala w Velten

W 2000 w Berlinie została utworzona jako joint venture z przedsiębiorstwem Adtranz spółka Stadler Pankow GmbH. W czerwcu następnego roku Stadler Rail przejął 100% jej udziałów[69].

Stadler Pankow jest odpowiedzialny za rynek niemiecki i eksport tramwajów. Stanowi on również centrum kompetencji dla pojazdu Regio-Shuttle RS1. W Berlinie wytwarzane są wszystkie pojazdy dla Niemiec i tramwaje eksportowe[69].

Od 2002[1] do spółki należy centrum serwisowe w Velten, gdzie przeprowadzany jest montaż końcowy pojazdów i ich uruchamianie[54]. W 2011 zakład rozszerzono[69] o uruchomioną 5 września 2011[70] montownię w Berlin-Hohenschönhausen[71] oraz podporządkowano mu spółkę Stadler Reinickendorf GmbH[69].

Stadler Reinickendorf[edytuj | edytuj kod]

W 2011 powstał Stadler Reinickendorf[1] będący spółką zależną berlińskiego Stadler Pankow GmbH. W zakładzie ma miejsce wykańczanie i malowanie pudeł wagonów, w szczególności zespołów KISS wytworzonych w Berlinie[55].

Stadler Winterthur[edytuj | edytuj kod]

W 2005 przejęto Winpro w szwajcarskim Winterthur, a rok później zakład przemianowano na Stadler Winterthur i utworzono spółkę o tej samej nazwie[1]. Jest to centrum kompetencji dla wózków. W latach 2008–2009 z myślą o ich budowie w dzielnicy miasta Oberwinterthur powstał nowy zakład[56].

Stadler Stahlguss[edytuj | edytuj kod]

W 2004 zakład Von Roll Stahlgiesserei Biel został przejęty przez Stadlera i powstała spółka Stadler Stahlguss. Odlewnia w Biel/Bienne zajmuje się wytwarzaniem ręcznie formowanych odlewów stalowych dla przedsiębiorstw z grupy Stadler Rail oraz klientów zewnętrznych spoza branży kolejowej[57].

Stadler Polska[edytuj | edytuj kod]

Fabryka w Siedlcach
Montaż FLIRT³ dla BeNEX

W 2004 przedsiębiorstwo Stadler poinformowało, że chce wybudować swoją fabrykę w Polsce. Określono, że ma ona powstać na Mazowszu i trwały poszukiwania odpowiedniej lokalizacji[72].

Pod koniec czerwca 2006 ogłoszono, że przedsiębiorstwo wygrało przetarg na dostawę 10 EZT dla Mazowsza i 4 dla Śląska[73]. Zaraz po tym powstała spółka Stadler Polska[74], a Stadler Rail rozpoczął działania nad ulokowaniem zakładu w Siedlcach[75]. Stadler wydzierżawił od PKP teren dawnej bazy montażu przęseł torowych[76] z halą montażową[58] i w grudniu 2006 rozpoczął jej modernizację. 22 lutego 2007 położono kamień węgielny pod nową fabrykę, a pod koniec maja zakończono prace konstrukcyjne. Równolegle z pracami modernizacyjnymi przedsiębiorstwo zatrudniło pracowników i przeprowadziło ich szkolenie w Szwajcarii[75]. W czerwcu[74] rozpoczęto realizację pierwszego zamówienia, którym było 14 pojazdów dla Polski[75].

5 września 2007 dyrektor Stadlera Peter Spuhler dokonał uroczystego otwarcia montowni w Siedlcach, któremu towarzyszyła prezentacja składu FLIRT przewoźnika TILO. Zakład początkowo zatrudniał 70 osób i był w stanie produkować jeden pociąg miesięcznie[75], natomiast docelową wydajność fabryki określono na trzy składy czterowagonowe[76]. Dwunawowa hala montażowa o długości 100 m i szerokości 50 m była wyposażona w 16 stanowisk montażowych wagonów. Miała ona również powierzchnię do krótkotrwałego składowania dużych elementów. Na terenie zakładu znajdowała się także stolarnia, w której przygotowywano elementy podłogi ze sklejki wodoodpornej. Z zagranicy transportem samochodowym do fabryki dostarczane były polakierowane pudła aluminiowe, czoła pojazdów z tworzyw sztucznych, wózki, dachowe skrzynie elektryczne, drzwi, okna, siedzenia i inne części. Próby stanowiskowe i odbiory końcowe gotowych pociągów przeprowadzano na trzech torach hali[74].

Po zakończeniu kontraktu dla Mazowsza i Śląska, ze względu na brak kolejnych zamówień na rynku polskim, do Siedlec przesunięto część zamówień eksportowych. Pierwszym kontraktem zagranicznym polskiej fabryki koncernu Stadler były pojazdy GTW dla Holandii. We wrześniu 2009 zostały przekazane ich pierwsze egzemplarze[77]. W latach 2010–2011 montownia realizowała m.in. pojazdy dla przewoźników z Austrii i Włoch[70]. W lipcu 2011 zakład rozpoczął realizację zamówienia na 38 zespołów GTW dla Arriva Niederlande[78], a we wrześniu 2011 na 5 zespołów FLIRT dla LEO Express[79]. Fabryka brała również udział w końcowym montażu składów zakupionych w 2012 przez węgiersko-austriackiego przewoźnika GYSEV[80].

13 grudnia 2012 spółka podpisała kontrakt na dostawę i serwisowanie przez 15 lat 20 pojazdów 2-członowych FLIRT³ dla Łódzkiej Kolei Aglomeracyjnej[81]. Równolegle z realizacją tego zamówienia zakład budował również pociągi m.in. dla Südtiroler Transportstrukturen i Veolia Verkehr Regio, a także składy szerokotorowe dla Estonii i Białorusi. Do końca czerwca 2013 siedlecki zakład wyprodukował 128 pociągów[58].

18 listopada 2013 Stadler Polska wraz z Newagiem podpisał z PKP Intercity umowę na dostawę i serwisowanie przez 15 lat 20 dalekobieżnych składów FLIRT³[82].

W grudniu 2014 Stadler Polska nabył od PKP prawo do wieczystego użytkowania terenu o powierzchni 5,5 ha, na którym zlokalizowany jest zakład[59]. Na początku 2015 siedlecka fabryka Stadlera zatrudniała ponad 500 osób[58], a jej moce produkcyjne wynosiły 6 składów miesięcznie[59].

22 kwietnia 2015 holenderskie koleje Nederlandse Spoorwegen zamówiły u Stadlera 58 elektrycznych zespołów FLIRT. Pojazdy mają zostać wyprodukowane do końca 2016 w polskim zakładzie koncernu[83].

Siedlecka fabryka specjalizuje się w produkcji zespołów FLIRT i GTW, ponadto wytwarza komponenty elektryczne używane w pojazdach KISS oraz serwisuje tabor m.in. Kolei Mazowieckich, Kolei Śląskich, ŁKA i LEO Express[59].

Stadler Praga[edytuj | edytuj kod]

W 2009 w Czechach utworzono spółkę Stadler Praha[1]. Zakład zlokalizowany w Pradze wspiera pozostałe oddziały w dziedzinie projektowania i rozwoju pojazdów szynowych[60].

Stadler Mińsk[edytuj | edytuj kod]

W 2012 założono spółkę Stadlera w Mińsku[4]. Zakład umiejscowiony na obrzeżach miasta począwszy od 2013 produkuje pojazdy na rynki wschodnie. Lokalizacja fabryki we wschodniej Europie ułatwiła ich dostawy[61].

Stadler Węgry[edytuj | edytuj kod]

W grudniu 2005 utworzono oddział Stadlera na Węgrzech[63]. Spółka Stadler Ungarn ma swoje biuro w Budapeszcie oraz wspiera sprzedaż i marketing pojazdów na Węgrzech. Jest odpowiedzialna za centrum serwisowe w Pusztaszabolcs[84], które zostało uruchomione 4 maja 2007[63] i zajmuje się utrzymaniem zespołów FLIRT należących do MAV oraz realizuje zlecenia firm zewnętrznych[84]. W lutym 2009[63], by zwiększyć zdolność produkcji aluminiowych pudeł wagonów, uruchomiono zakład w Szolnok należący do spółki Stadler Szolnok Vasúti Járműgyártó[84]. We wrześniu 2009 został on dodatkowo rozbudowany[63]. Produkowane w nim pudła są dostarczane głównie do berlińskiego zakładu spółki Stadler Pankow, który wcześniej pozyskiwał elementy z zewnątrz[84].

Stadler Algieria[edytuj | edytuj kod]

W 2008 w Algierii utworzono spółkę Stadler Algérie Eurl[1]. Na mocy zamówienia z 2006 producent został zobowiązany do dostawy 64 pojazdów 4-członowych z rodziny FLIRT dla przewoźnika SNTF oraz ich serwisu do 2018. By wywiązać się z kontraktu Stadler uruchomił zakład w Algierze w halach udostępnionych przez zamawiającego[64].

Stadler Merano[edytuj | edytuj kod]

We włoskim Merano Stadler uruchomił centrum serwisowe Stadler Rail Service Italy. W pomieszczeniach udostępnionych przez przewoźnika STA/SAD obsługiwane są składy GTW należące do tego operatora[65].

Stadler Linz[edytuj | edytuj kod]

W 2011[1] w austriackim Linz uruchomiono centrum serwisowe. Jest to zakład utrzymania technicznego zespołów KISS dostarczonych w tym samym roku przewoźnikowi Westbahn[66].

Stadler Holandia[edytuj | edytuj kod]

Od 2013 w Holandii działa centrum serwisowe Stadlera. Spółka Stadler Netherlands B.V. ma swoją siedzibę w Twello, natomiast warsztaty są zlokalizowane w Venlo, Leeuwarden i Nieuwegein. Na mocy długoletnich kontraktów serwisują one pojazdy przewoźników takich jak Arriva, Veolia czy Connexxion[67].

Przypisy

  1. 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 1,12 1,13 1,14 1,15 1,16 1,17 1,18 Stadler Rail: Historia (pol.). stadlerrail.com. [dostęp 2015-07-18].
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 Stadler Rail: Bussnang Szwajcaria (pol.). stadlerrail.com. [dostęp 2015-07-18].
  3. Marek Graff. Zespoły trakcyjne Flirt produkcji Stadler. „Technika Transportu Szynowego”. 5/2015, s. 30-44. Radom: Instytut Naukowo-Wydawniczy „TTS”. ISSN 1232-3829 (pol.). 
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 Stadler Rail: Geschichte (niem.). stadlerrail.com. [dostęp 2015-07-18].
  5. Stadler: Stadler Rail zmienia kierunek ze Wschodu na Zachód. Nowa fabryka w USA (pol.). rynek-kolejowy.pl, 2015-06-22. [dostęp 2015-07-18].
  6. 6,0 6,1 6,2 Stadler Rail: Pojazdy i usługi (pol.). stadlerrail.com. [dostęp 2015-07-18].
  7. 7,00 7,01 7,02 7,03 7,04 7,05 7,06 7,07 7,08 7,09 7,10 Stadler Rail: FLIRT (pol.). stadlerrail.com. [dostęp 2015-07-18].
  8. 8,0 8,1 Stadler Rail: FLIRT 3 (pol.). stadlerrail.com. [dostęp 2015-07-18].
  9. 9,0 9,1 9,2 9,3 9,4 9,5 9,6 Stadler Rail: KISS (pol.). stadlerrail.com. [dostęp 2015-07-18].
  10. 10,0 10,1 10,2 10,3 10,4 10,5 Stadler Rail: GTW (pol.). stadlerrail.com. [dostęp 2015-07-18].
  11. Stadler Rail: Regio-Shuttle RS1 (pol.). stadlerrail.com. [dostęp 2015-07-18].
  12. Stadler Rail: EC250 (pol.). stadlerrail.com. [dostęp 2015-07-18].
  13. 13,0 13,1 Stadler Rail: Tango (pol.). stadlerrail.com. [dostęp 2015-07-18].
  14. 14,0 14,1 Stadler Rail: Variobahn (pol.). stadlerrail.com. [dostęp 2015-07-18].
  15. Stadler Rail: Metro (pol.). stadlerrail.com. [dostęp 2015-07-18].
  16. Stadler Rail: Tramwaje (pol.). stadlerrail.com. [dostęp 2015-07-18].
  17. 17,0 17,1 Stadler Rail: Trolejbus (pol.). stadlerrail.com. [dostęp 2015-07-18].
  18. 18,0 18,1 Stadler Rail: Lokomotywy (pol.). stadlerrail.com. [dostęp 2015-07-18].
  19. Stadler Rail: Wagony pasażerskie (pol.). stadlerrail.com. [dostęp 2015-07-18].
  20. Stadler Rail: Wersje specjalne (pol.). stadlerrail.com. [dostęp 2015-07-18].
  21. Stadler Rail: Kolej zębata (pol.). stadlerrail.com. [dostęp 2015-07-18].
  22. 22,0 22,1 22,2 22,3 22,4 22,5 22,6 22,7 Stadler Rail: Weitere 21 FLIRTs für Ungarn (niem.). stadlerrail.com, 2015-07-15. [dostęp 2015-07-16].
  23. 23,0 23,1 Stanisław Skalski. Zespoły Flirt dla Łódzkiej Kolei Aglomeracyjnej. „Technika Transportu Szynowego”. 10/2012, s. 23-26. Radom: Instytut Naukowo-Wydawniczy „TTS”. ISSN 1232-3829 (pol.). 
  24. Marek Graff. Spalinowe zespoły trakcyjne GTW Stadlera na sieci PKP PLK. „Technika Transportu Szynowego”. 1-2/2014, s. 45-47. Radom: Instytut Naukowo-Wydawniczy „TTS”. ISSN 1232-3829 (pol.). 
  25. Autobus szynowy Regio Shuttle RS 1 – lekki pojazd szynowy dla linii lokalnych w Polsce. „Technika Transportu Szynowego”. 11/2000, s. 51. Radom: Instytut Naukowo-Wydawniczy „TTS”. ISSN 1232-3829 (pol.). 
  26. lp: Stadler: 249 km/h – kolejny etap strategii producenta (pol.). rynek-kolejowy.pl, 2014-11-29. [dostęp 2015-07-18].
  27. mr. Nowy tabor dla metra w Berlinie. „Technika Transportu Szynowego”. 1-2/2015, s. 5. Radom: Instytut Naukowo-Wydawniczy „TTS”. ISSN 1232-3829 (pol.). 
  28. Łukasz Pastor: Stadler dostarczy 11 pociągów do obsługi berlińskiego metra (pol.). transport-publiczny.pl, 2015-07-22. [dostęp 2015-07-23].
  29. Kolejne dostawy GTW 2/6. „Technika Transportu Szynowego”. 12/1998, s. 5. Radom: Instytut Naukowo-Wydawniczy „TTS”. ISSN 1232-3829 (pol.). 
  30. Andrzej Żurkowski. Regio Shuttle RS1 w Warszawie, 23 października 1999 r. „Technika Transportu Szynowego”. 12/1999, s. 17-18. Radom: Instytut Naukowo-Wydawniczy „TTS”. ISSN 1232-3829 (pol.). 
  31. Andrzej Harrasek. InnoTrans 2000. „Świat Kolei”. 11/2000, s. 30-32. Łódź: Emi-Press. ISSN 1234-5962 (pol.). 
  32. Andrzej Harassek. InnoTrans 2004 – międzynarodowe targi techniki kolejowej. „Technika Transportu Szynowego”. 11/2004, s. 9-18. Radom: Instytut Naukowo-Wydawniczy „TTS”. ISSN 1232-3829 (pol.). 
  33. Marek Rabsztyn. InnoTrans 2006 w Berlinie. „Technika Transportu Szynowego”. 10/2006, s. 12-16. Radom: Instytut Naukowo-Wydawniczy „TTS”. ISSN 1232-3829 (pol.). 
  34. Marek Rabsztyn, Jan Raczyński. Targi InnoTrans 2008 w Berlinie. „Technika Transportu Szynowego”. 10/2008, s. 12-18. Radom: Instytut Naukowo-Wydawniczy „TTS”. ISSN 1232-3829 (pol.). 
  35. Plik InnoTrans 2008 - Stadler FLIRT.jpg w serwisie Wikimedia Commons.
  36. Paweł Korcz. TRAKO 2009. „Świat Kolei”. 11/2009, s. 4. Łódź: Emi-Press. ISSN 1234-5962 (pol.). 
  37. Ryszard Rusak. InnoTrans 2010. „Świat Kolei”. 11/2010, s. 12-15. Łódź: Emi-Press. ISSN 1234-5962 (pol.). 
  38. Plik NSB BMb 74501 1.jpg w serwisie Wikimedia Commons.
  39. Dariusz Kalinowski, Ryszard Rusak. Targi InnoTrans 2012. „Świat Kolei”. 10/2012, s. 12-15. Łódź: Emi-Press. ISSN 1234-5962 (pol.). 
  40. Plik ET 445.102.JPG w serwisie Wikimedia Commons.
  41. Marek Graff. Lokomotywy i zespoły trakcyjne na Targach Expo 1520 w Szczerbince pod Moskwą. „Technika Transportu Szynowego”. 12/2013, s. 14-21. Radom: Instytut Naukowo-Wydawniczy „TTS”. ISSN 1232-3829 (pol.). 
  42. EXPO 1520: Flirt dla Estonii (pol.). rynek-kolejowy.pl, 2013-09-11. [dostęp 2015-07-18].
  43. Dariusz Kalinowski. InnoTrans 2014. „Świat Kolei”. 11/2014, s. 12-17. Łódź: Emi-Press. ISSN 1234-5962 (pol.). 
  44. 44,0 44,1 Stadler Rail: Home (niem.). stadlerrail.com. [dostęp 2015-07-18].
  45. Stadler Rail: Stadler Rail Group Umsatzentwicklung (konsolidiert in Mio CHF) (niem.). stadlerrail.com. [dostęp 2015-07-18].
  46. Stadler Rail: Stadler Rail Group Mitarbeiterentwicklung (niem.). stadlerrail.com, 2014-06-13. [dostęp 2015-07-18].
  47. Stadler Rail: Kennzahlen (niem.). stadlerrail.com. [dostęp 2015-07-18].
  48. Stadler Rail: Struktura organizacyjna (pol.). stadlerrail.com. [dostęp 2015-07-18].
  49. 49,00 49,01 49,02 49,03 49,04 49,05 49,06 49,07 49,08 49,09 49,10 49,11 Stadler Rail: Standorte (niem.). stadlerrail.com. [dostęp 2015-07-18].
  50. 50,0 50,1 50,2 Stadler Rail: Zakłady (pol.). stadlerrail.com. [dostęp 2015-07-18].
  51. 51,0 51,1 51,2 Stadler Rail: Altenrhein Szwajcaria (pol.). stadlerrail.com. [dostęp 2015-07-18].
  52. 52,0 52,1 Stadler Rail: Erlen CH (niem.). stadlerrail.com. [dostęp 2015-07-18].
  53. 53,0 53,1 Stadler Rail: Erlen CH (pol.). stadlerrail.com. [dostęp 2015-07-18].
  54. 54,0 54,1 Stadler Rail: Pankow, Niemcy (pol.). stadlerrail.com. [dostęp 2015-07-18].
  55. 55,0 55,1 Stadler Rail: Stadler Reinickendorf GmbH (niem.). stadlerrail.com. [dostęp 2015-07-18].
  56. 56,0 56,1 Stadler Rail: Winterthur Szwajcaria (pol.). stadlerrail.com. [dostęp 2015-07-18].
  57. 57,0 57,1 Stadler Rail: Stadler Stahlguss (niem.). stadlerrail.com. [dostęp 2015-07-18].
  58. 58,0 58,1 58,2 58,3 Stadler Rail: Polska (pol.). stadlerrail.com. [dostęp 2015-07-18].
  59. 59,0 59,1 59,2 59,3 Stadler: Stadler wykupił od PKP SA działkę pod swoją fabryką za 28,7 mln złotych (pol.). rynek-kolejowy.pl, 2015-01-13. [dostęp 2015-07-18].
  60. 60,0 60,1 Stadler Rail: Stadler Praga (pol.). stadlerrail.com. [dostęp 2015-07-18].
  61. 61,0 61,1 Stadler Rail: Stadler Minsk (niem.). stadlerrail.com. [dostęp 2015-07-18].
  62. Stadler Rail: Ungarn H (niem.). stadlerrail.com. [dostęp 2015-07-18].
  63. 63,0 63,1 63,2 63,3 63,4 Jürg Gygax: 5 Jahre Stadler Rail in Ungarn (niem.). wisscham.ch, 2010-05-07. [dostęp 2015-07-18].
  64. 64,0 64,1 Stadler Rail: Algieria DZ (pol.). stadlerrail.com. [dostęp 2015-07-18].
  65. 65,0 65,1 Stadler Rail: Meran I (pol.). stadlerrail.com. [dostęp 2015-07-18].
  66. 66,0 66,1 Stadler Rail: Stadler Linz (niem.). stadlerrail.com. [dostęp 2015-07-18].
  67. 67,0 67,1 Stadler Rail: Niederlande (niem.). stadlerrail.com. [dostęp 2015-07-18].
  68. Stadler Rail: Bussnang CH (niem.). stadlerrail.com. [dostęp 2015-07-18].
  69. 69,0 69,1 69,2 69,3 Stadler Rail: Pankow D (niem.). stadlerrail.com. [dostęp 2015-07-18].
  70. 70,0 70,1 Stadler Rail: Stadler Pankow GmbH otworzył nowy zakład produkcyjny w Berlinie (pol.). stadlerrail.com, 2011-09-08. [dostęp 2015-07-18].
  71. Stadler Rail: Berlin-Hohenschönhausen (niem.). stadlerrail.com. [dostęp 2015-07-18].
  72. Stadler chce zainwestować w Polsce. „Rynek Kolejowy”. 3/2004, s. 30. Warszawa: Zespół Doradców Gospodarczych „TOR” Spółka z o.o.. ISSN 1644-1958 (pol.). 
  73. Stadler Rail: Export success: 14 FLIRTs for Poland (ang.). stadlerrail.com, 2006-07-21. [dostęp 2015-07-18].
  74. 74,0 74,1 74,2 Piotr Sobolewski. Nowy Zakład Montażu Taboru Kolejowego firmy STADLER w Siedlcach. „Świat Kolei”. 5/2008, s. 3. Łódź: Emi-Press. ISSN 1234-5962 (pol.). 
  75. 75,0 75,1 75,2 75,3 Stadler Rail: Stadler Rail: Grand opening of new assembly plant in Siedlce (ang.). stadlerrail.com, 2007-09-05. [dostęp 2015-07-18].
  76. 76,0 76,1 Zespoły trakcyjne Flirt firmy Stadler. W: Robert Kroma, Janusz Sosiński, Krzysztof Zintel: Normalnotorowe wagony silnikowe kolei polskich 1991-2013. Wyd. 1.. Poznań: BWH Kolpress, 2014, s. 175-184, seria: Encyklopedia taboru. ISBN 978-83-933257-6-4. (pol.)
  77. Stadler Rail: Wyjatkowy rok 2010 dla Grupy Stadler Rail (pol.). stadlerrail.com, 2011-05-31. [dostęp 2015-07-18].
  78. Rynek Kolejowy: Pierwszy GTW dla Holandii powstał w Siedlcach (pol.). rynek-kolejowy.pl, 2012-05-10. [dostęp 2015-07-18].
  79. lp: Testy Flirta dla Czechów na linii E-20 – zobacz zdjęcia (pol.). rynek-kolejowy.pl, 2012-04-28. [dostęp 2015-07-18].
  80. Stadler Rail: First GYSEV FLIRT has been introduced in Hungary (ang.). stadlerrail.com, 2013-12-06. [dostęp 2015-07-18].
  81. Stadler Rail: Stadler Polska dostarczy 20 elektrycznych zespołów trakcyjnych FLIRT dla Łódzkiej Kolei Aglomeracyjnej (pol.). stadlerrail.com, 2012-12-13. [dostęp 2015-07-18].
  82. Stadler Rail: Elektryczny zespół trakcyjny FLIRT³ dla PKP Intercity, przeznaczony do ruchu dalekobieżnego (pol.). stadlerrail.com. [dostęp 2015-07-18].
  83. jm: Flirty za miliard złotych powstaną w Polsce (pol.). rynek-kolejowy.pl, 2015-05-06. [dostęp 2015-07-18].
  84. 84,0 84,1 84,2 84,3 Stadler Rail: Szolnok Węgry (pol.). stadlerrail.com. [dostęp 2015-07-18].