Stan wyższej konieczności

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Stan wyższej konieczności – termin stosowany w prawie karnym oraz prawie cywilnym.

Prawo karne[edytuj | edytuj kod]

W prawie karnym stan wyższej konieczności jest kontratypem: polega na ratowaniu dobra chronionego prawem przez zniszczenie innego dobra chronionego prawem, pod warunkiem, że dobro zniszczone przedstawia wartość niższą od dobra ratowanego albo też nie przedstawia wartości oczywiście wyższej.

Elementy stanu wyższej konieczności

Zagrożenie (niebezpieczeństwo):

  • rzeczywiste – musi zachodzić w faktycznie obiektywnej rzeczywistości;
  • bezpośrednie – musi stwarzać natychmiastowe zagrożenie;
  • skierowane przeciwko dobru prawnie chronionemu;
  • może pochodzić od człowieka, od zwierzęcia, lub poprzez działanie sił naturalnych.

Działanie podjęte w celu ratowania dobra musi być:

  • zgodne z zasadą subsydiarności – poświęcenie jednego dobra w celu uratowania dobra drugiego musi być jedynym wyjściem. Dla ratującej osoby nie może być alternatywnego rozwiązania;
  • zgodne z zasadą proporcjonalności – dobro ratowane musi przedstawiać wartość wyższą niż dobro poświęcone.

Okoliczności wyłączające winę nie zachodzą wobec osoby, która ma prawny obowiązek chronić mienie, nawet z narażeniem własnego zdrowia i życia. W przypadku kolizji obowiązków następuje okoliczność wyłączająca winę, z powodu tego, że tylko jeden obowiązek może być spełniony.

Prawo cywilne[edytuj | edytuj kod]

W prawie cywilnym stan wyższej konieczności został uregulowany w art. 424 k.c.: „Kto zniszczył lub uszkodził cudzą rzecz albo zabił lub zranił cudze zwierzę w celu odwrócenia od siebie lub od innych niebezpieczeństwa grożącego bezpośrednio od tej rzeczy lub zwierzęcia, ten nie jest odpowiedzialny za wynikłą stąd szkodę, jeżeli niebezpieczeństwa sam nie wywołał, a niebezpieczeństwu nie można było inaczej zapobiec i jeżeli ratowane dobro jest oczywiście ważniejsze aniżeli dobro naruszone”[1].

Porównując stan wyższej konieczności i  obronę konieczną w prawie cywilnym można zaważyć, że konieczność obrony nie może być rozumiana jako wymóg zachowania odpowiedniej proporcji między dobrem bronionym a naruszonym wskutek tej obrony (proporcja taka jest przesłanką stanu wyższej konieczności ). Wolno zatem naruszyć dobra osobiste, broniąc dóbr majątkowych. Ocena wartości dóbr musi opierać się na przesłankach obiektywnych. Oczywiste jest to, że dobra osobiste takie jak życie czy zdrowie człowieka, są zawsze ważniejsze od  dóbr majątkowych, związanych ze szkodą dotyczącą rzeczy lub zwierząt. Natomiast wartość tych dóbr sprawdza się, określając ich wartość ekonomiczną[2].

Przesłanki przyjęcia stanu wyższej konieczności wystąpią w sytuacji, gdy:

  1. sprawca sam nie wywołał niebezpieczeństwa np. poprzez rozdrażnienie psa;
  2. niebezpieczeństwu nie można było inaczej zapobiec, jak przez zniszczenie lub uszkodzenie rzeczy albo zranienie lub zabicie zwierzęcia, w sytuacji gdy inne możliwości i pomoc odpowiednich organów okazały się bezskuteczne;
  3. sprawca szkody ratuje dobro oczywiście ważniejsze niż dobro chronione[3]

Przekroczenie granic stanu wyższej konieczności nie wyłącza odpowiedzialności sprawcy za szkodę. W stanie wyższej konieczności nie działa ten, kto sam wywołał stan bezpośredniego niebezpieczeństwa. Natomiast jeśli sprawca miał możliwość by temu niebezpieczeństwu zapobiec w inny sposób niż opisany w art. 424 k.c.,  ale z tej możliwości nie skorzystał, to również należy przyjąć, że przekroczone zostały granice stanu wyższej konieczności[4].

Orzecznictwo[edytuj | edytuj kod]

W orzecznictwie podkreślono, że kierowca nie odpowiada za uszkodzenie rzeczy cudzej (np. pojazdu będącego własnością przedsiębiorstwa), pod warunkiem, że uszkodzenie pojazdu nastąpiło wskutek odwrócenia zagrażającego bezpośrednio niebezpieczeństwa wyższego rzędu. Niebezpieczeństwem wyższego rzędu, którego sprawca szkody uniknął, była w tym wypadku śmierć bądź uszczerbek na zdrowiu człowieka[5].

Przypisy

  1. Ustawa z dnia 23 kwietnia – Kodeks cywilny (Dz.U.Nr 16, poz. 93 z późn. zm.).
  2. Stępień-Sporek A. i in., Kodeks cywilny. Komentarz, Wydanie I, Księga Trzecia, [w:] Czyny niedozwolone art.423-424, LexisNexis, Warszawa 2012
  3. Radwański Z., Olejniczak A., Zobowiązania cz. ogólna, Wyd. 9., C. H. Beck, Warszawa 2010, s. 196.
  4. Dmowski S. i in., Komentarz do kodeksu cywilnego. Księga trzecia. Zobowiązania, Wyd. IX Tom I, [w:] Czyny niedozwolone art.424, Lexis Nexis, Warszawa 2008, s. 287.
  5. SN w wyroku z 31 października 1950 r., C 281/50, Lex Polonica nr 406224, OSN 1951, nr II, poz. 44.