Stanisław Barańczak

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Stanisław Barańczak
Anna and Stanislaw Baranczak by Kubik 05061995.jpg
Stanisław Barańczak wraz z żoną Anną (1995)
Data i miejsce urodzenia 13 listopada 1946
Poznań
Data i miejsce śmierci 26 grudnia 2014
Newtonville
Narodowość polska
Dziedzina sztuki literatura piękna
Ważne dzieła Jednym tchem
Tryptyk z betonu, zmęczenia i śniegu
Odznaczenia
Krzyż Wielki Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski

Stanisław Barańczak (ur. 13 listopada 1946 w Poznaniu, zm. 26 grudnia 2014 w Newtonville) – polski poeta, krytyk literacki, tłumacz poezji, jeden z najważniejszych twórców Nowej Fali, działacz Komitetu Obrony Robotników. Używał pseudonimów Barbara Stawiczak oraz Szczęsny Dzierżankiewicz, Feliks Trzymałko, Hieronim Bryłka. J.H., Jan Hammel, Paweł Ustrzykowski, S.B., Sabina Trwałczańska, St. B., Tomasz Niewierny. Brat pisarki Małgorzaty Musierowicz, siostrzeniec bł. ks. Mariana Konopińskiego. Cierpiał na chorobę Parkinsona. Zmarł 26 grudnia 2014. 3 stycznia 2015 został pochowany na cmentarzu Mount Auburn w Cambridge (Massachusetts).

Praca naukowa[edytuj]

Absolwent I LO w Poznaniu. Pracownik naukowy Uniwersytetu Adama Mickiewicza: tam ukończył filologię polską i w 1973 uzyskał doktorat za rozprawę o twórczości Mirona Białoszewskiego (praca pod tytułem ”Język poetycki Mirona Białoszewskiego” przygotowana pod opieką profesora Jerzego Ziomka). Wychowanek Jerzego Ziomka i Edwarda Balcerzana. Wykładał również na Uniwersytecie Latającym w Poznaniu i Krakowie, w 1978 podpisał deklarację założycielską Towarzystwa Kursów Naukowych. W 1981 wyjechał do Stanów Zjednoczonych i rozpoczął pracę na Uniwersytecie Harvarda, gdzie objął katedrę języka i literatury polskiej im. A. Jurzykowskiej na wydziale slawistyki. Członek Polskiego Towarzystwa Naukowego na Obczyźnie. W latach 1986–1990 był także redaktorem naczelnym „The Polish Review”, kwartalnika wydawanego przez PIASA.

Twórczość[edytuj]

Debiutował w roku 1965 wierszem Przyczyny zgonu opublikowanym w numerze pierwszym miesięcznika ”Odra. Pierwszy wydany tomik poezji to Korekta twarzy z 1968 roku. W latach 1954-1968 był członkiem grupy poetyckiej Próby, zawiązaną przez środowisko tzw. poznańskich lingwistów. Zafascynowany był w tym okresie twórczością Józefa Czechowicza[1]. W latach 1964-69 pełnił funkcję kierownika literackiego studenckiego Teatru Ósmego Dnia. W latach 1967–1971 członek redakcji miesięcznika „Nurt” (1967-73 jako kierownik działu literackiego; w roku 1972 opublikował cykl esejów „Odbiorca ubezwłasnowolniony”), 1967-75 miesięcznika ”Odra”, 1967-71 ”Orientacji”, 1968-76 ”Twórczości”, od 1977 wydawanego w drugim obiegu „Zapisu”, od 1983 czasopisma „Zeszyty Literackie”.

Od 1982 członek Funduszu Pomocy Niezależnej Literaturze i Kulturze Polskiej (Francja) i Komitetu Nagród Fundacji POLCUL (Australia). Członek Stowarzyszenia Pisarzy Polskich.

Eseje i tomy poetyckie[edytuj]

  • 1968: Korekta twarzy
  • 1970: Jednym tchem
  • 1971: Nieufni i zadufani. Romantyzm i klasycyzm w młodej poezji lat sześćdziesiątych
  • 1972: Dziennik poranny. Wiersze 1967-1971
  • 1973: Ironia i harmonia. Szkice o najnowszej literaturze polskiej
  • 1974: Język poetycki Mirona Białoszewskiego
  • 1977: Ja wiem, że to niesłuszne. Wiersze z lat 1975-1976
  • 1978: Sztuczne oddychanie
  • 1979: Etyka i poetyka. Szkice
  • 1980: Knebel i słowo. O literaturze krajowej w latach siedemdziesiątych
  • 1980: Tryptyk z betonu, zmęczenia i śniegu
  • 1981: Wiersze prawie zebrane
  • 1981: Książki najgorsze
  • 1981: Dziennik poranny. Poezje 1967-1981
  • 1981: Bo tylko ten świat bólu...
  • 1983: Czytelnik ubezwłasnowolniony. Perswazje w masowej kulturze literackiej PRL
  • 1984: Uciekinier z Utopii. O poezji Zbigniewa Herberta
  • 1986: Atlantyda i inne wiersze z lat 1981-1985
  • 1988: Przed i po. Szkice o poezji krajowej przełomu lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych
  • 1988: Widokówka z tego świata i inne rymy z lat 1986-1988
  • 1990: Tablica z Macondo, albo osiemnaście prób wytłumaczenia sobie i innym po co i dlaczego się pisze
  • 1991: Biografioły
  • 1991: 159 wierszy. 1968-1988
  • 1994: Podróż zimowa
  • 1995: Pegaz zdębiał
  • 1996: Poezja i duch Uogólnienia. Wybór esejów 1970-1995
  • 1998: Geografioły
  • 1998: Chirurgiczna precyzja

Działalność polityczna[edytuj]

W latach 1967–1969 należał do PZPR. Sygnatariusz Listu 59 oraz członek-założyciel Komitetu Obrony Robotników (1976). Od 1977 roku został również objęty cenzuralnym zakazem publikacji, a także zwolniony dyscyplinarnie z pracy na UAM w Poznaniu. Rozpoczął współpracę z prasą niezależną, między innymi: "Zapisem", "Krytyką" i "Biuletynem Informacyjnym". W roku 1977 przystąpił do członkostwa Polskiego PEN Clubu, a w prasie oficjalnej publikował nadal, lecz pod pseudonimem (jako Barbara Stawiczak w "Tygodniku Powszechnym" i "Znaku", jako Paweł Ustrzykowski w "Tekstach" i "Nurcie", jako Sabina Trwałczańska w "Tygodniku Powszechnym", "Zwierciadle" i "Literatura na Świecie").

Uczestniczył w głodówce w kościele św. Marcina w Warszawie, która była apelem o uwolnienie ofiar wypadków czerwcowych. W 1980 aktywnie działał w wielkopolskiej „Solidarności”, a w sierpniu tego roku został przywrócony do pracy na Uniwersytecie Adama Mickiewicza w Poznaniu.

Tłumaczenia[edytuj]

Stanisław Barańczak jest zazwyczaj uważany za przedstawiciela poznańskiej szkoły przekładu. Jego publikacje dotyczące teorii przekładu służą kształceniu kolejnych polskich tłumaczy pracujących w różnych językach.

W swoim dorobku ma ogromną ilość przekładów min. z angielskiego, rosyjskiego i litewskiego. Tłumaczył utwory bardzo różnorodne zarówno pod względem czasu powstania jak i stylu.

''Ocalone w tłumaczeniu'' (1992) Barańczaka to jedna z najczęściej cytowanych książek w tekstach dotyczących teorii tłumaczenia. Autor porusza w niej problemy takie jak: ekwiwalencja i przekładalność, tłumaczenie polisemii i komizmu, kryteria zastosowania technik adaptacyjnych, archaizacja w tłumaczeniu itd. Jako przykłady rozwiązań poszczególnych trudności Barańczak podaje fragmenty własnych tłumaczeń.

Książka składa się z trzech części. W części pierwszej Barańczak przedstawia swoje ogólne podejście do tłumaczenia poezji poparte przykładami tłumaczeń stworzonych przez innych autorów wraz ze swoimi wersjami. Część drugą stanowi zbiór esejów opisujących problemy, z którymi muszą zmierzyć się tłumacze, na przykład: tłumaczenie poezji dla dzieci, czy tłumaczenie Szekspira dla potrzeb teatru. Część trzecia to ”mała antologia przekładów-problemów: 40 łamigłówek w postaci wierszy do przetłumaczenia(...)”, w której autor prezentuje hiszpańskie, niemieckie, rosyjskie i angielskie teksty oryginalne, analizuje je i przedstawia własną propozycję przekładu danego tekstu.

Jedną z teoretycznych propozycji Barańczaka w przekładzie poezji jest heurystyczny model tłumaczenia, którego podstawą jest pojęcie „dominanty semantycznej”.

Zgodnie z modelem Barańczaka w interpretacji poezji nie są potrzebne informacje biograficzne czy społeczno-historyczne.

  • na język niemiecki w antologiach:
    • Panorama der polnischen Literatur des 20. Jahrhunderts, Zürich: Ammann, 1997
    • Polnische Lyrik aus 100 Jahren, Gifkendorf: Merlin, 1997
  • na język angielski
    • The Weight of the Body: Selected Poems, Chicago: Another Chicago Press / TriQuarterly, 1989
    • A Fugitive from Utopia: The Poetry of Zbignew Herbert, Harvard University Press, 1987

Nagrody i odznaczenia[edytuj]

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

Bibliografia[edytuj]

  • Marian Stala: Chwile pewności: 20 szkiców o poezji i krytyce. Kraków: Znak, 1991, s. 180-192. ISBN 8370061036.
  • Stanisław Stabro: Poeta odrzucony. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1989, s. 229-249. ISBN 8308019412.
  • Stanisław Barańczak: Wiersze zebrane. Kraków: Wydawnictwo a5, 2007. ISBN 8385568840.
  • Stanisław Barańczak: Ocalone w tłumaczeniu. Szkice o warsztacie tłumacza poezji z dodatkiem poglądowym w postaci "Małej Antologii Przekładów-Problemów". Poznań: Wydawnictwo a5, 1992. ISBN 83-85568-00-X
  • Krzysztof Biedrzycki: Świat poezji Stanisława Barańczaka, Kraków: Universitas, 1995
  • Zespół pod redakcją Alicji Szałagan: Współcześni polscy pisarze i badacze literatury. Słownik biobibliograficzny. Warszawa: WSiP 1993-2004, s. 98-104.