Stanisław Bułak-Bałachowicz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Stanisław Bułak-Bałachowicz
Ilustracja
generał major
Data i miejsce urodzenia 10 lutego 1883
Mejszty, gubernia kowieńska, Imperium Rosyjskie
Data i miejsce śmierci 10 maja 1940
Warszawa
Przebieg służby
Lata służby od 1914 r.
Stanowiska dowódca Ochotniczej Sprzymierzonej Armii
Główne wojny i bitwy I wojna światowa, wojna domowa w Rosji, wojna estońsko-bolszewicka, wojna polsko-bolszewicka, Powstanie słuckie, wojna obronna
Odznaczenia
Krzyż św. Jerzego II stopnia (Imperium Rosyjskie) Krzyż św. Jerzego III stopnia (Imperium Rosyjskie) Krzyż św. Jerzego IV stopnia (Imperium Rosyjskie) Order św. Jerzego – IV klasy (Imperium Rosyjskie) Order Świętego Włodzimierza IV klasy (Imperium Rosyjskie) Order Świętej Anny III klasy (Imperium Rosyjskie) Order Świętej Anny IV klasy (Imperium Rosyjskie) Cesarski i Królewski Order Świętego Stanisława II klasy (Imperium Rosyjskie) Cesarski i Królewski Order Świętego Stanisława IV klasy (Imperium Rosyjskie)
FR CdG palm br.png
Krzyż Wojenny 1914-1918 z brązową palmą (Francja)
Krzyż Waleczności Armii Bułak-Bałachowicza BAR.svg
Grób gen. Stanisława Bułak-Bałachowicza na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie
Tablica pamiątkowa na ścianie Prawosławnego Seminarium Duchownego w Warszawie

Stanisław Bułak-Bałachowicz (błr.: Станіслаў Булак-Балаховіч, Stanisłaŭ Bułak-Bałachovič, ros. Станислав Никодимович Булак-Балахович; ur. 10 lutego 1883 r. w Mejsztach w powiecie nowoaleksandrowskim (powiat brasławski), zm. 10 maja 1940 r. w Warszawie) – rosyjski, polski i białoruski wojskowy, oficer kawalerii Armii Imperium Rosyjskiego, generał major Białej Armii, dowódca ochotniczych oddziałów walczących w składzie Wojska Polskiego II RP w 1920 i 1939 r. Brat Józefa Bułak-Bałachowicza.

Działalność[edytuj]

W 1914 r. został zmobilizowany do armii rosyjskiej i wcielony do 2 Lejb-Ułańskiego Kurlandzkiego Pułku. Wkrótce odznaczył się w walkach koło Sochaczewa i Kowna. W 1915 r. został awansowany na stopień oficerski i trafił do oddziału podpułkownika Leonida Punina, gdzie został dowódcą szwadronu. Wojnę skończył jako rotmistrz sztabowy odznaczony trzema Krzyżami Św. Jerzego, orderami Św. Stanisława, Św. Anny, Św. Włodzimierza. Po rewolucji w Rosji przez krótki czas był w armii bolszewików po czym wraz ze swoim 1 pułkiem łuskim przedarł się spod Pskowa do Estonii, gdzie walczył w różnych formacjach „białych” (Wojna estońsko-bolszewicka), między innymi w armii gen. Judenicza. Szczególnie odznaczył się dowodząc korpusem, który zdobył na bolszewikach Gdow, a następnie razem z wojskami estońskimi gen. Laidonera miasto Psków za co w 1919 r. został awansowany na stopień generała majora.

Po zawarciu estońsko-sowieckiego traktatu pokojowego w marcu 1920 r. przeszedł z Estonii śmiałym rajdem przez pozycje bolszewików na stronę polską na czele oddziału ok. 800 ludzi (Rosjan, Białorusinów, Litwinów, Łotyszów, Estończyków i Polaków) pod Dyneburgiem. Po reorganizacji w Brześciu nad Bugiem w kwietniu 1920 r. jego grupa została podporządkowana dowódcy 3 Armii gen. Edwarda Śmigłego-Rydza[1]. Oddział gen. Stanisława Bułak-Bałachowicza brał od czerwca 1920 r. udział w walkach na froncie polsko-bolszewickim na obszarze Polesia. W trakcie walk był zasilany wziętymi do niewoli czerwonoarmistami oraz dezerterami dzięki czemu pomimo strat zwiększył swą liczebność do ok. 1800 żołnierzy piechoty i 800 kawalerzystów. Po odwrocie wojsk polskich, od 15 sierpnia 1920 r. „bałachowcy” wzięli udział w kontrofensywie znad Wieprza oraz w Bitwie Warszawskiej. Przemieszczając się w kierunku Włodawy (gdzie dokonali mordu 46 Żydów[2]) osiągnęli swój największy sukces militarny zdobywając Pińsk 26 września, gdzie wzięli do niewoli 2400 bolszewickich jeńców włączając w to sztab 4 armii.

Rozkazem Naczelnego Dowództwa Wojska Polskiego z 28 września 1920 wojska gen. Bułak-Bałachowicza zostały określone jako Ochotnicza Sprzymierzona Armia, uzyskując status odrębnej sojuszniczej armii. Generał nazwał ją Rosyjską Ludową Armią Ochotniczą (Russkaja Narodnaja Dobrowolczeskaja Armia, RNDA), która osiągnęła liczbę ok. 20 tys. żołnierzy. Mimo zawarcia rozejmu między Polską a stroną sowiecką w Rydze 12 października 1920 r., armia gen. Stanisława Bułak-Bałachowicza od 5 listopada 1920 r. podjęła samodzielne działania bojowe na obszarze Białorusi zajętym przez bolszewików, zdobywając 10 listopada Mozyrz. W Mozyrzu gen. Bułak-Bałachowicz ogłosił niepodległość Białorusi i powołał rząd Republiki Białoruskiej, lecz po kilku dniach i kontrofensywie oddziałów bolszewickich, jego armia została zmuszona do wycofania do Polski. Gen. Stanisław Bułak-Bałachowicz przekroczył granicę Polski 28 listopada, w ślad za głównymi siłami swojej armii, która następnie została w Polsce internowana.

Armia ochotnicza dowodzona przez Stanisława Bułak-Bałachowicza, tzw. „bałachowcy”, była oskarżana o gwałty, bandytyzm i ekscesy antysemickie[3]. W interpelacji poselskiej z 25 stycznia 1921 r. koło posłów żydowskich przytaczało przykłady osobistego mordowania Żydów przez generała i żądano postawienia go pod sądem. Podobną interpelację złożył 1 marca 1921 klub PPS[4].

Stanisław Bułak-Bałachowicz nie został przyjęty do Wojska Polskiego, wobec czego nie został zweryfikowany w stopniu generała brygady. Mimo tego przez całe dwudziestolecie międzywojenne występował w mundurze wyjściowym oficera Wojska Polskiego z oznakami stopnia generała brygady.

Po wojnie polsko-bolszewickiej, gen. Bałachowicz osiadł w Warszawie, prowadząc działalność polityczną. W czasie kampanii wrześniowej 1939 r. dowodził zorganizowanym przez siebie oddziałem ochotniczym. Oddział ten walczył w obronie Warszawy. Zginął podczas próby aresztowania przez Gestapo 10 maja 1940 r. na ul. Paryskiej na Saskiej Kępie w Warszawie.

Rodzina[edytuj]

Był synem Nikodema Michała i Józefy z Szafranów oraz wnukiem Sylwestra Bałachowicza i Michaliny Jasińskiej. Miał trzech braci i sześć sióstr. W młodości pracował jako administrator w majątku Platerów. Jego pierwsza żona zmarła w 1915 r. Drugą żoną była Hertha von Gerhart.

Jedyni spadkobiercy nazwiska to żyjący obecnie Maciej Bułak-Bałachowicz, Rafał Bułak-Bałachowicz, Ernest Bułak-Bałachowicz, obecnie najmłodszy z Bałachowiczów.

Pisma autorstwa gen. St. Bułak-Bałachowicza[edytuj]

  • Wojna będzie, czy nie będzie?, Warszawa 1931 r.
  • Precz z Hitlerem! czy Niech żyje Hitler!, Warszawa 1933 r.[5]

Odznaczenia[edytuj]

Przypisy

  1. Witold Sienkiewicz, Niepokonani, Wyd. Demart 2010/2011 r.
  2. Szymon Rudnicki „Żydzi w parlamencie II Rzeczypospolitej” Wydawnictwo Sejmowe 2015, ISBN 978-83-7666-363-0, s. 69.
  3. Kontrowersyjny generał ma być patronem ulicy gazeta.pl, 13 lutego 2008 [dostęp 2011-11-03].
  4. Szymon Rudnicki „Żydzi w parlamencie II Rzeczypospolitej” Wydawnictwo Sejmowe 2015, ISBN 978-83-7666-363-0, s. 69.
  5. Informacje o publikacjach gen. Bułak-Bałachowicza w bazie Biblioteki Narodowej.
  6. Zbigniew Karpus, Oleg Łatyszonek: Życiorys gen. Stanisława Bułak-Bałachowicza, [w:] „Białoruskie Zeszyty Historyczne” (Białystok), 1995 r., nr 2 (4), s. 160–169.

Bibliografia[edytuj]

  • Tomasz Paluszyński, Stanisław Bułak-Bałachowicz w estońskiej wojnie narodowowyzwoleńczej w latach 1918–1919, w: „Poznańskie Zeszyty Humanistyczne”, t. VI, Poznań 2006 r., s. 81–99.
  • Tomasz Paluszyński, Przejście oddziału generała Stanisława Bułak-Bałachowicza z Estonii do Polski (marzec 1920 roku), w: Polska i Europa w XIX-XX wieku. Studia historyczno-politologiczne, red. Jadwiga Kiwerska, Bogdan Koszel, Dariusz Matelski, Poznań 1992 r., s. 109–124.
  • Janusz Cisek, Białoruskie oddziały gen. Stanisława Bułak-Bałachowicza w polityce Józefa Piłsudskiego w okresie wojny polsko-bolszewickiej (marzec-grudzień 1920). Rozprawa doktorska napisana w 1993 r. w Instytucie Historii Uniwersytetu Wrocławskiego pod kierunkiem prof. Wojciecha Wrzesińskiego.
  • Pantalejmon Simanski, Kampania białoruska Rosyjskiej Armii Ludowo-Ochotniczej gen. St. Bułak-Bałachowicza w 1920 r., w: „Bellona”, t. XXXVII, 1931 r., s. 196–232.
  • Marek Cabanowski, Generał Stanisław Bułak-Bałachowicz. Zapomniany bohater, Warszawa 1993 r., s. 204.
  • Oleg Łatyszonek, Białoruskie formacje wojskowe 1917-1923, Białystok 1995 r. (oraz dostępne w formie elektronicznej również pod tym linkiem [1])
  • Oleg Łatyszonek Spod czerwonej gwiazdy pod biały krzyż, w: Zeszyty Naukowe Muzeum Wojska, nr 6, Białystok 1992 r.
  • Zbigniew Karpus, Oleg Łatyszonek, Życiorys gen. Stanisława Bułak-Bałachowicza, w: „Białoruskie Zeszyty Historyczne” (Białystok), 1995 r., nr 2 (4), s. 160–169.
  • Zbigniew Karpus, Wschodni Sojusznicy Polski w wojnie 1920 roku. Oddziały wojskowe ukraińskie, rosyjskie, kozackie i białoruskie w Polsce w latach 1919–1920, Toruń 1999 r.
  • Mariusz Patelski, Generał Stanisław Bułak-Bałachowicz – kontrowersje wokół postaci, w: Białoruś trudna droga do demokracji, pod red. Mikołaja Iwanowa, Wyd. Kolegium Europy Wschodniej im. Jana Nowaka-Jeziorańskiego, Wrocław 2006 r.
  • Piotr Galik, Bałachowcy – rycerze śmierci, w: „Odkrywca”, 2005 r., nr 8 (79), s. 37–39.
  • Witold Sienkiewicz, Niepokonani, Wyd. Demart 2010/2011 r.
  • Lidja B. Miliakowa (red.), Kniga pogromow. Pogromy na Ukrainje, w Biełorussji i jewropejskoj czasti Rossji w pieriod Grażdanskoj wojny, 1918-1922 g. Sbornik dokumientow, Moskwa.

Linki zewnętrzne[edytuj]