Staniszów

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Staniszów
wieś
Ilustracja
Kościół pw. Przemienienia Pańskiego
Państwo  Polska
Województwo  dolnośląskie
Powiat karkonoski
Gmina Podgórzyn
Wysokość 365-430[1] m n.p.m.
Liczba ludności (III 2011) 817[2]
Strefa numeracyjna 75
Tablice rejestracyjne DJE
SIMC 0192146
Położenie na mapie gminy Podgórzyn
Mapa konturowa gminy Podgórzyn, u góry znajduje się punkt z opisem „Staniszów”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, po lewej nieco na dole znajduje się punkt z opisem „Staniszów”
Położenie na mapie województwa dolnośląskiego
Mapa konturowa województwa dolnośląskiego, blisko centrum na lewo znajduje się punkt z opisem „Staniszów”
Położenie na mapie powiatu karkonoskiego
Mapa konturowa powiatu karkonoskiego, w centrum znajduje się punkt z opisem „Staniszów”
Ziemia50°50′59″N 15°43′34″E/50,849722 15,726111

Staniszów (niem. Stonsdorf (do 1945), Stansdorf; od 1945 do 1948 Łącznikowo) – wieś w Polsce położona w województwie dolnośląskim, w powiecie karkonoskim, w gminie Podgórzyn licząca 817 mieszkańców (31 III 2011 r.).

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Położona jest 9 km od miasta Jelenia Góra, na terenie Wzgórz Łomnickich, w obrębie Kotliny Jeleniogórskiej, w pobliżu uzdrowiska Cieplice.

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

W latach 1975–1998 miejscowość należała terytorialnie do województwa jeleniogórskiego.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze pisemne wzmianki z 1305 r. – Stansdorf, 1395 r. – Stonsdorf. Majątek był własnością książąt Reuss (linii młodszej) (niem.: Reuß). W latach 1784-1787 hrabia Henryk XXXVIII von Reuss zu Köstritz buduje pałac wraz z założeniem parkowym na prawie 200 hektarach. W udostępnionym dla zwiedzających parku znajdowały się sztuczne ruiny zamku, formacje skalne, polany widokowe i groty. Park i pałac zwiedzała Izabela Czartoryska podczas swojej wizyty na Dolnym Śląsku w roku 1816 (kiedy to też odwiedziła pobliski Bukowiec), aby porównać z urządzonym przez nią podobnym parkiem w Puławach. W parku znajdowała się też wieża widokowa Bismarckturm.

Od roku 1811 w dawnym browarze zamkowym produkowano likier ziołowy oparty na lokalnych recepturach i ziołach Echt Stonsdorfer. Później wytwórnię przeniesiono do podjeleniogórskiej wsi Kunice i tamtejsza fabryka znajduje się na rycinie wplecionej w etykietkę likieru produkowanego obecnie w Haselünne, w Emslandzie, przez wytwórnię należącą do grupy Berentzen pod nazwą Echt Stonsdorfer Bitter[3]

Po wojnie w pałacu oraz zabudowaniach gospodarczych funkcjonowało dziecięce prewentorium przeciwgruźlicze, pogotowie opiekuńcze, później różne instytucje. Ostatnią była straż pożarna. W latach 90. XX wieku pałac pozostawał niezagospodarowany, a brak gospodarza znacząco przyczynił się do jego dewastacji.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Według rejestru Narodowego Instytutu Dziedzictwa na listę zabytków wpisane są obiekty[4]:

  • kościół obronny pw. Przemienienia Pańskiego, gotycki, z przełomu XV/XVI w.
  • cmentarz przy kościele
  • pałac na Wodzie tzw. dolny, hrabiowski, nr 23, wzniesiony w 1787 r.- XVIII w., XIX w.; dwutraktowy, dwukondygnacyjny, nakryty dachem czterospadowym z powiekami, przed wejściem taras wsparty na kolumnach
  • dwór w Staniszowie, dawna gospoda (zajazd) o budowie dworskiej, nr 68 z otoczeniem, z lat 1780-1790
  • zespół pałacowy i folwarczny, nr 100:
    • pałac tzw. górny, pierwotnie dwór renesansowy z XVI w., przebudowany lub zbudowany na nowo w 1787 r. w stylu późnobarokowym, w 1887 r. pałac powiększono o skrzydło wschodnie[5], przebudowany na początku XX w.; założony na rzucie prostokąta, dwukondygnacyjny, trójtraktowy, nakryty czterospadowym dachem z lukarnami
    • oranżeria, z 1818 r.
    • park, powstały w 1790 r.
    • budynek dworski (pałac myśliwski z parkiem) nr 111, z końca XVIII w., przebudowany w 1830 r. i na pocz. XX w., znajduje się poniżej pałacu, nr 100
    • ogrodzenie z bramą, z początku XIX w.
    • folwark:
      • obora, z końca XVIII w.
      • stodoła, z końca XIX w.
      • spichrz, z końca XIX w.
      • budynek mieszkalny, z końca XIX w.
      • otoczenie budynków, teren folwarku
  • sztuczne ruiny Zamek Henryka, na szczycie góry Grodna, z 1806 r., przebudowany w 1842 r.

inne zabytki:

  • krzyż pokutny.

W gminnej ewidencji zabytków znajdują się ponadto budynki o nr 3, 8, 23 (budynki gosp. w zespole pałacowym), 25 (dom i bud. gosp.), 29, 43, 44, 45, 53, 59, 64, 69, 75, 80, 97 oraz stanowiska archeologiczne we wsi[6].

Czasy współczesne[edytuj | edytuj kod]

Obecnie w pałacu, po jego gruntownym remoncie trwającym od roku 2001, funkcjonuje luksusowy hotel oraz restauracja. Renowacji poddawane są kolejne obiekty kompleksu pałacowego: Dom Kawalera oraz sąsiadujące zabudowania gospodarcze. W dawnej stajni planowane jest stworzenie galerii dzieł współczesnych twórców z regionu Sudetów Zachodnich.

Turystyka[edytuj | edytuj kod]

Miejscowość jest dogodną bazą wypadową do zwiedzania całych Karkonoszy, Rudaw Janowickich i Kotliny Jeleniogórskiej.

Ciekawostki[edytuj | edytuj kod]

Staniszowski pałac pojawił się w realizowanym przez Telewizję Polską serialu Tajemnica twierdzy szyfrów.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Słownik geografii turystycznej Sudetów. Marek Staffa (red.). T. 4: Kotlina Jeleniogórska. Wrocław: Wydawnictwo I–BiS, 1999, s. 439. ISBN 83-85773-31-2.
  2. GUS: Ludność – struktura według ekonomicznych grup wieku. Stan w dniu 31.03.2011 r.
  3. [1] Strona zastrzeżenia znaku przez firmę Berentzen
  4. Rejestr zabytków nieruchomych woj. dolnośląskiego. Narodowy Instytut Dziedzictwa. s. 53-54. [dostęp 27 sierpnia 2012].
  5. Łuczyński Romuald M. Zamki, dwory i pałace w Sudetach, Legnica, 2008, s. 355
  6. Gminna ewidencja zabytków

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]