Staniszów

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Staniszów
Kościół pw. Przemienienia Pańskiego
Kościół pw. Przemienienia Pańskiego
Państwo  Polska
Województwo dolnośląskie
Powiat jeleniogórski
Gmina Podgórzyn
Wysokość 365-430[1] m n.p.m.
Liczba ludności (III 2011) 817[2]
Strefa numeracyjna (+48) 75
Tablice rejestracyjne DJE
SIMC 0192146
Położenie na mapie gminy Podgórzyn
Mapa lokalizacyjna gminy Podgórzyn
Staniszów
Staniszów
Położenie na mapie powiatu jeleniogórskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu jeleniogórskiego
Staniszów
Staniszów
Położenie na mapie województwa dolnośląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa dolnośląskiego
Staniszów
Staniszów
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Staniszów
Staniszów
Ziemia50°50′59″N 15°43′34″E/50,849722 15,726111

Staniszów (niem: Stonsdorf (do 1945), Stansdorf; od 1945 do 1948 Łącznikowo) – wieś w Polsce położona w województwie dolnośląskim, w powiecie jeleniogórskim, w gminie Podgórzyn licząca 817 mieszkańców (31 III 2011 r.).

Położenie[edytuj]

Położona jest 9 km od miasta Jelenia Góra, na terenie Wzgórz Łomnickich, w obrębie Kotliny Jeleniogórskiej, w pobliżu uzdrowiska Cieplice.

Podział administracyjny[edytuj]

W latach 1975–1998 miejscowość należała terytorialnie do województwa jeleniogórskiego.

Historia[edytuj]

Pierwsze pisemne wzmianki z 1305 r. – Stansdorf, 1395 r. – Stonsdorf. Majątek był własnością książąt Reuss (linii młodszej) (niem.: Reuß). W latach 1784-1787 hrabia Henryk XXXVIII von Reuss zu Köstritz buduje pałac wraz z założeniem parkowym na prawie 200 hektarach. W udostępnionym dla zwiedzających parku znajdowały się sztuczne ruiny zamku, formacje skalne, polany widokowe i groty. Park i pałac zwiedzała Izabela Czartoryska podczas swojej wizyty na Dolnym Śląsku w roku 1816 (kiedy to też odwiedziła pobliski Bukowiec), aby porównać z urządzonym przez nią podobnym parkiem w Puławach. W parku znajdowała się też wieża widokowa Bismarckturm.

Od roku 1811 w dawnym browarze zamkowym produkowano likier ziołowy oparty na lokalnych recepturach i ziołach Echt Stonsdorfer. Później wytwórnię przeniesiono do podjeleniogórskiej wsi Kunice i tamtejsza fabryka znajduje się na rycinie wplecionej w etykietkę likieru produkowanego obecnie w Haselünne, w Emslandzie, przez wytwórnię należącą do grupy Berentzen pod nazwą Echt Stonsdorfer Bitter[3]

Po wojnie w pałacu oraz zabudowaniach gospodarczych funkcjonowało dziecięce prewentorium przeciwgruźlicze, pogotowie opiekuńcze, później różne instytucje. Ostatnią była straż pożarna. W latach 90. XX wieku pałac pozostawał niezagospodarowany, a brak gospodarza znacząco przyczynił się do jego dewastacji.

Zabytki[edytuj]

Według rejestru Narodowego Instytutu Dziedzictwa na listę zabytków wpisane są obiekty[4]:

  • kościół obronny pw. Przemienienia Pańskiego, gotycki, z przełomu XV/XVI w.
  • cmentarz przy kościele
  • pałac na Wodzie tzw. dolny, hrabiowski, nr 23, wzniesiony w 1787 r.- XVIII w., XIX w.; dwutraktowy, dwukondygnacyjny, nakryty dachem czterospadowym z powiekami, przed wejściem taras wsparty na kolumnach
  • dwór w Staniszowie, dawna gospoda (zajazd) o budowie dworskiej, nr 68 z otoczeniem, z lat 1780-1790
  • zespół pałacowy i folwarczny, nr 100:
    • pałac tzw. górny, pierwotnie dwór renesansowy z XVI w., przebudowany lub zbudowany na nowo w 1787 r. w stylu późnobarokowym, w 1887 r. pałac powiększono o skrzydło wschodnie[5], przebudowany na początku XX w.; założony na rzucie prostokąta, dwukondygnacyjny, trójtraktowy, nakryty czterospadowym dachem z lukarnami
    • oranżeria, z 1818 r.
    • park, powstały w 1790 r.
    • budynek dworski (pałac myśliwski z parkiem) nr 111, z końca XVIII w., przebudowany w 1830 r. i na pocz. XX w., znajduje się poniżej pałacu, nr 100
    • ogrodzenie z bramą, z początku XIX w.
    • folwark:
      • obora, z końca XVIII w.
      • stodoła, z końca XIX w.
      • spichrz, z końca XIX w.
      • budynek mieszkalny, z końca XIX w.
      • otoczenie budynków, teren folwarku
  • sztuczne ruiny Zamek Henryka, na szczycie góry Grodna, z 1806 r., przebudowany w 1842 r.

inne zabytki:

  • krzyż pokutny.

W gminnej ewidencji zabytków znajdują się ponadto budynki o nr 3, 8, 23 (budynki gosp. w zespole pałacowym), 25 (dom i bud. gosp.), 29, 43, 44, 45, 53, 59, 64, 69, 75, 80, 97 oraz stanowiska archeologiczne we wsi[6].

Czasy współczesne[edytuj]

Obecnie w pałacu, po jego gruntownym remoncie trwającym od roku 2001, funkcjonuje luksusowy hotel oraz restauracja. Renowacji poddawane są kolejne obiekty kompleksu pałacowego: Dom Kawalera oraz sąsiadujące zabudowania gospodarcze. W dawnej stajni planowane jest stworzenie galerii dzieł współczesnych twórców z regionu Sudetów Zachodnich.

Turystyka[edytuj]

Miejscowość jest dogodną bazą wypadową do zwiedzania całych Karkonoszy, Rudaw Janowickich i Kotliny Jeleniogórskiej.

Ciekawostki[edytuj]

Staniszowski pałac pojawił się w realizowanym przez Telewizję Polską serialu Tajemnica twierdzy szyfrów.

Przypisy

  1. Słownik geografii turystycznej Sudetów. Marek Staffa (red.). T. 4: Kotlina Jeleniogórska. Wrocław: Wydawnictwo I–BiS, 1999, s. 439. ISBN 83-85773-31-2.
  2. GUS: Ludność - struktura według ekonomicznych grup wieku. Stan w dniu 31.03.2011 r.
  3. [1] Strona zastrzeżenia znaku przez firmę Berentzen
  4. Rejestr zabytków nieruchomych woj. dolnośląskiego. Narodowy Instytut Dziedzictwa. [dostęp 27 sierpnia 2012]. s. 53-54.
  5. Łuczyński Romuald M. Zamki, dwory i pałace w Sudetach, Legnica, 2008, s. 355
  6. Gminna ewidencja zabytków

Bibliografia[edytuj]