Stare Miasto (Kłodzko)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Stare Miasto
Dzielnica Kłodzka
Ilustracja
Zabudowa starówki
Państwo  Polska
Województwo  dolnośląskie
Powiat kłodzki
Miasto Kłodzko
Data założenia X w.
W granicach Kłodzka XIII w.
Powierzchnia ok. 0,29 km²
Wysokość od 301 do 340 m n.p.m.
Kod pocztowy 57-300
Tablice rejestracyjne DKL
Położenie na mapie Kłodzka
Położenie na mapie
50°26′19″N 16°39′16″E/50,438611 16,654444
Portal Portal Polska
Starówka w Kłodzku nocą

Stare Miasto (niem.: Altstadt) – najstarsza i zabytkowa część Kłodzka, znajdująca się w centrum miasta, powstała w X wieku z rozwijającego się podgrodzia i osady targowej.

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Kanał Młynówka dzielący Stare Miasto od Wyspy Piasek
Widok na stare miasto od północy

Położenie geograficzne[edytuj | edytuj kod]

Stare Miasto położone jest w centralnej części miasta Kłodzka, między Przedmieściem Ząbkowickim i osiedlem Nowym Świat na północy, osiedlami św. Wojciecha i Leona Kruczkowskiego na zachodzie, Śródmieściem (dawne Przedmieście Zielone) na południu oraz Wyspą Piasek na wschodzie[1].

Granice Starego Miasta wyznacza linia dawnych murów miejskich, a więc dzisiejsze parki i ulice[2]:

  • ul. Łukasińskiego (do nr 24) oraz Forteczna Góra – od północy,
  • ul. Niska i ul. Łukasińskiego – od wschodu,
  • ul. Zawiszy Czarnego oraz ul. Nad Kanałem – od południa,
  • Park im. R. Traugutta – od zachodu.

Warunki naturalne[edytuj | edytuj kod]

Stare Miasto znajduje się na wzniesieniu. Tak jak pozostałe części miasta charakteryzuje się dosyć dużym zróżnicowaniem terenu, licząc w najniższym punkcie 301, zaś w najwyższym 340 m n.p.m.[3]

Historia[edytuj | edytuj kod]

Most gotycki na Młynówce i ul. Wita Stwosza

Początki[edytuj | edytuj kod]

Początki Starego Miasta mają ścisły związek z powstałym najpóźniej w X wieku grodzie na Fortecznej Górze[4]. U jego południowych stóp, na lewym brzegu Nysy Kłodzkiej powstała niebawem najpóźniej w XII wieku osada targowa, stanowiąca podgrodzie, która urosła do znaczących rozmiarów, posiadając własne drewniane fortyfikacje. Jej główną oś stanowiła obecna ulica Czeska. W grodzie znajdował się zamek oraz kościoły: Najświętszej Panny Marii i św. Wacława[5].

Do roku 1250 cały obszar współczesnej starówki był całkowicie zabudowany, czego bezpośrednim dowodem jest ulokowanie zakonu franciszkanów na Wyspie Piasek[6]. Bardzo wcześnie ulokowane zostało targowisko, które według wielu historyków zostało założone na miejscu obecnego rynku na miejscu zbiegania się czterech ważnych szlaków handlowych[7]. W 1. połowie XIII wieku do osady tej przybyli nowi niemieccy osadnicy, którzy założyli drugą osadę w rejonie dzisiejszej ulicy Łukasińskiego. Obie te osady (vicus) zostały połączone w jeden organizm miejski podczas lokacji, która miała miejsce między 1250 a 1275 rokiem[8]. Jednak jej dokładna data nie jest znana ze względu na brak zachowanego dokumentu lokacyjnego[9].

Średniowiecze[edytuj | edytuj kod]

W ciągu następnych kilkudziesięciu lat Kłodzko stało się ważnym ośrodkiem administracyjnym i wojskowym na ziemi kłodzkiej oraz znaczącym ośrodkiem handlowym. Funkcjonował tutaj sprowadzony w 2 połowie XII wieku zakon joannitów, który przejął opiekę nad dwoma wymienionymi wcześniej świątyniami oraz wzniósł nowy kościół, szpital i klasztor[10].

Dalszy rozwój osady opierał się prawie wyłącznie na silnie rozwiniętym handlu, rzemiośle (głównie sukiennictwo, płóciennictwo, piwowarstwo). Na początku XIV wieku istniała tu cegielnia, pojawiły się na obecnej starówce pierwsze murowane kamienice, a najważniejsze ulice pokryto kostką granitową. W latach 1342–1344 wniesiono nowy murowany ratusz. Już na początku XIV wieku otwarto pierwszą szkołę parafialną, a w połowie tego samego stulecia do miasta sprowadzono zakon augustianów, którzy zbudowali potężny kompleks na Górze Fortecznej, składający się z klasztoru i Kościoła Zwiastowania Najświętszej Maryi Panny[11].

Wiek XV przyniósł znaczne zniszczenie miasta i zahamowanie jego rozwoju, co spowodowane było wojnami husyckimi, powodziami (1454, 1475) i pożarami[12]

Epoka nowożytna[edytuj | edytuj kod]

Jeden z najstarszych wizerunków Kłodzka z 1650 roku autorstwa M. Meriana

W 1526 roku miasto wraz z całym hrabstwem dostało się pod panowanie Habsburgów. Kłodzko stało się silnym ośrodkiem protestantyzmu, a przed wybuchem wojny trzydziestoletniej było całkowicie luterańskie. W życiu gospodarczym nastąpił dalszy rozwój rzemiosła – płóciennictwa i kowalstwa, a także piwowarstwa, wybudowano wodociągi i wieżę ciśnień, a w 1619 roku założono drukarnię. Świadectwem rozwoju miasta było wybudowanie nowych kamienic w stylu renesansowym i barokowym. Okres prosperity przewała wojna trzydziestoletnia (1618–1648), która doprowadziła miasto do ruiny[13]

Pod panowaniem pruskim (niemieckim)[edytuj | edytuj kod]

Kłodzko w 1737 roku

W 1742 roku Kłodzko znalazło się w granicach Królestwa Prus. Przyłączenie do nowego państwa nie poprawiło kondycji miasta, które stało się miastem wojskowym. Wtedy też wyburzono ostatecznie zamek na Górze Fortecznej i ukończono twierdzę. W połowie XVIII wieku pojawiły się pierwsze latarnie uliczne oraz wyremontowano kościół parafialny po zniszczeniach z początku XVII wieku. Miasto otrzymało status twierdzy[14].

Pewne ożywienie nastąpiło po wojnach napoleońskich, co wynikało z rozwoju komunikacji, przemysłu i turystyki, której z kolei rozwój możliwy był dzięki zbudowaniu większości szos łączących Kłodzko z innymi miejscowościami regionu[15]. W 1867 roku obszar miasta zamieszkiwało 7843 mieszkańców[16] Ważnym wydarzeniem było zniesienie w 1877 roku statusu miasta-twierdzy, który umożliwił rozbiórkę fortyfikacji wokół starego miasta i dalszą rozbudowę miasta poza obszar współczesnej starówki[17].

Przełom XIX i XX wieku przyniósł poprawę estetyki Starego Miasta, jego upiększenie poprzez zakładanie skwerów w rejonie likwidowanych murów i bram miejskich oraz budowę nowych obiektów użyteczności publicznej takich jak: szkoły, ratusz czy remiza strażacka[18]

W okresie dwudziestolecia międzywojennego nie przeprowadzono większych zmian w wyglądzie starówki. Przełom stanowiło dojście do władzy nazistów, którzy podczas „nocy kryształowej” dokonali splądrowania wielu sklepów należących do osób pochodzenia żydowskiego, których znaczna część znajdowała się w centrum miasta[19].

W granicach Polski[edytuj | edytuj kod]

Z kataklizmu II wojny światowej Kłodzka starówka wyszła nietknięta. Kłodzko znalazło się w granicach państwa polskiego[20]. Mimo to w latach 50. i 60. XX wieku rozebrano znaczną część kamienic znajdujących się na niej ze względu na zły stan techniczny. Całemu temu obszarowi groziło zawalenie ze względu na osuwiska. Ostatecznie udało się uratować miasto przed zawaleniem. Do istotniejszych zmian należało w tym czasie pokrycie asfaltem nawierzchni ulic na rynku, które do tej pory były wybrukowane. Pogorszeniu na skutek nie doinwestowania uległa estetyka miejska[21]. W 1975 roku siedziba władz miejskich została przeniesiona z ratusza do byłego gmachu starostwa powiatowego, tym samym ze starówki zniknął niezwykle ważny urząd, jakim był magistrat.

Sytuacja zmieniła się po 1990 roku i demokratyzacji państwa polskiego. Z większości ulic w obrębie Starego Miasta wycofano ruch kołowy, a nawierzchnię asfaltową ponownie zastąpiono przez kostkę brukową. Obecnie większość ulic stanowią deptaki miejskie ze stylizowanymi lampami i ławkami. Od 1998 roku ma miejsce gruntowna rewitalizacja kłodzkiej starówki, która dokonywana jest z funduszy ministerstwa kultury oraz unijnych.

Administracja[edytuj | edytuj kod]

Ratusz w Kłodzku

Na terenie Kłodzka nie występują pomocnicze jednostki administracyjne, takie jak: osiedla, czy dzielnice, dlatego też o większości spraw decyduje samorząd miejski, którego siedziba znajduje się na pl. Bolesława Chrobrego, na Starym Mieście. Mieszkańcy wybierają do Rady Miasta siedmiu radnych co 4 lata, tworząc okręg wyborczy nr 1, wraz z całą północno-zachodnią częścią miasta, położoną na lewym brzegu Nysy Kłodzkiej[22].

Zlokalizowanych jest tutaj znaczna część urzędów i instytucji takich jak[23]:

  • Urząd Miasta Kłodzka – pl. Chrobrego 1
  • Urząd Stanu Cywilnego – pl. Chrobrego 1
  • Urząd Pocztowy nr 6, ul. Tumska 2
  • Bank Spółdzielczy – pl. Chrobrego 2
  • Zakład Ubezpieczeń Społecznych, oddział w Wałbrzychu, inspektorat Kłodzko – pl. Chrobrego 21

Edukacja i kultura[edytuj | edytuj kod]

I LO im. Bolesława Chrobrego w Kłodzku
Most gotycki na Młynówce w Kłodzku

W granicach Starego Miasta znajdują się obecnie trzy szkoły, są to: Gimnazjum im. Adama Mickiewicza przy ul. Zawiszy Czarnego, Gimnazjum Publiczne im. Władysława Stanisława Reymonta przy ul. R. Traugutta oraz I Liceum Ogólnokształcące im. Bolesława Chrobrego przy ul. Wojska Polskiego.

Pierwsza ze szkół – Gimnazjum nr 1 im. Adama Mickiewicza powstała w latach 1911–1914 w miejscu wyburzonych wcześnie starych koszar wojskowych[24]. Była to powszechna niemiecka szkoła elementarna. Po II wojnie światowej swoją siedzibę znalazła jedna z pierwszych szkół w polskim Kłodzku – Szkoła Podstawowa nr 1, a od 1999 roku w budynku mieści się gimnazjum[25].

Druga ze szkół powstała w latach 60. XX wieku po zaadaptowaniu przez władze Kłodzka budynku należącego do wojska. Ulokowano w nim wtedy 8-letnią szkołę podstawową, do której uczęszczały dzieci z terenu miasta Kłodzka. W 1972 roku obiekt został przekazany na cele oświatowe gminy wiejskiej Kłodzko. Kształciły się w nim dzieci i młodzież z okolicznych wiosek. Od 1999 roku po reformie systemu edukacji w Polsce mieści się w nim gimnazjum[26].

Trzecia ze szkół – I Liceum Ogólnokształcące im. Bolesława Chrobrego jest jedną z najstarszych szkół średnich na terenie ziemi kłodzkiej, której tradycje sięgają końca XVI wieku[27]. Obecnie naukę w nim pobiera blisko 800 uczniów z terenu powiatu kłodzkiego oraz sąsiednich powiatów. Szkoła zaś jest inicjatorem wielu działań na polu dydaktycznym, jak i kulturalnym wpisując się w obraz kulturalny miasta poprzez między innymi organizację „Dni Kultury”[28].

Stare Miasto jest świadkiem odbywania wielu imprez kulturalnych, które organizowane są z reguły na kłodzkim rynku oraz twierdzy kłodzkiej. Do najważniejszych instytucji kulturalnych położonych na starówce należą: Powiatowa i Miejska Biblioteka Publiczna im. Marii Dąbrowskiej oraz Muzeum Ziemi Kłodzkiej, gromadzące przeróżne zbiory dotyczące przeszłości i teraźniejszości nie tylko z obszaru miasta, ale także regionu[29].

Z najważniejszych imprez należy wymienić[30]:

Finał Wielkiej Orkiestry Świątecznej Pomocy – styczeń
Dni Kłodzka – maj
Open Summer Festival – czerwiec
Artystyczna Twierdza – lipiec
Międzynarodowy Festiwal Folkloru – sierpień
Dni Twierdzy Kłodzkiej – sierpień
meta Rajdu Dolnośląskiego – październik
Kłodzki Jarmark Świąteczny – grudzień

Religia[edytuj | edytuj kod]

Kościół farny w Kłodzku

Większość mieszkańców stanowią wyznawcy kościoła katolickiego. Poza tym drugą pod względem liczebności stanowią wyznawcy Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego, którego parafia znajduje się na terenie historycznego Przedmieścia Ząbkowickiego[a].

Stare Miasto wchodzi w skład najstarszej kłodzkiej parafii pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, która swoimi korzeniami sięga epoki średniowiecza. Jej obszar obejmuje także sąsiednie wioski. W ciągu XX wieku z jej obszaru wydzielono pozostałe dziejąca do dzisiaj parafie w Kłodzku. Jej siedziba znajduje się w kościele Wniebowzięcia NMP, który pełni funkcję kościoła farnego, a przed II wojną światową był siedzibą Wielkiego Dekanatu, będącego w swego rodzaju „quasi-diecezją”[31]. W 2004 roku był brany pod uwagę jako jedna z możliwych katedr mającej powstać diecezji sudeckiej, przy czym ostatecznie wybrano na jej stolicę – Świdnicę[b].

Parafia, w której posługę sprawują księża jezuici oraz siostry dominikanki wchodziła w skład archidiecezji praskiej (formalnie do 1972), a następnie archidiecezji wrocławskiej i obecnie diecezji świdnickiej[32].

Architektura i urbanistyka[edytuj | edytuj kod]

Ulica Armii Krajowej

Obszar Starego Miasta był bardzo gęsto zabudowany już w epoce średniowiecza, stąd pokrywa go bardzo gęsta sieć ulic i placów, których liczba wynosi aktualnie 20[c]:

  • pl. Bolesława Chrobrego
  • pl. Kościelny
  • ul. Wita Stwosza
  • ul. Nad Kanałem
  • ul. Niska
  • ul. Stroma
  • ul. Waleriana Łukasińskiego (część)
  • ul. Wodna
  • ul. Spadzista
  • ul. Czeska
  • ul. Armii Krajowej
  • ul. Tumska
  • ul. Browarna
  • ul. Muzealna
  • ul. Ignacego Łukasiewicza
  • ul. Wojska Polskiego (część)
  • ul. Romualda Traugutta
  • ul. Grodzisko
  • ul. Kościelna
  • ul. Zawiszy Czarnego

Zabytki, pomniki i tablice[edytuj | edytuj kod]

Jako że jest to najstarsza część Kłodzka na jej obszarze zachowało się wiele interesujących budowli zaliczanych do zabytków reprezentujących różne style sztuki, głównie renesans i barok. Do najcenniejszych z nich należą:

Rynek

Kształtem jest zbliżony do prostokąta o wymiarach 100–60 m, cechuje go duży spadek terenu, z każdej jego pierzei wybiegają po 2 ulice, w całości zachowała się wyłącznie pierzeja południowa[33]

  • Ratusz – obecny, trzeci w kolejności pochodzi z końca XIX wieku, kiedy został odbudowany po ostatnim pożarze; jego najstarszą część stanowi wieża zegarowa z końca XIV wieku, znacznie rozbudowana w XVI wieku[34]
  • Figura wotywna na rynku – znajduje się po zachodniej stronie ratusza; wykonana przez Jana Adama Beyerhoffa w 1680 r. Ufundowana przez mieszczan dla odwrócenia zarazy, która nawiedziła miasto[35].
  • Studnia barokowa – znajduje się przed północno-wschodnim narożnikiem ratusza. Zbudowana w formie kwadratowej cysterny z półkolistymi apsydkami. W środku cysterny z piaskowca wznosi się duża koncha wsparta na czterech delfinach, z pysków których tryskają strumienie wody. Nad konchą umieszczony jest figura lewa czeskiego z koroną na głowie wspartego na tarczy herbowej. Pierwsze wzmianki o studni pochodzą z poł. XVII w. jednak nie zachowały się żadne źródła ikonograficznego z tego okresu. Obecna studnia pochodzi z przełomu XVII i XVIII w.
Obiekty pojezuickie
  • Kościół Wniebowzięcia NMP – pierwsza wzmianka pochodzi z 1194 roku, a obecny obiekt był budowany od 1344 roku do końca XV wieku, przy czym po przejęciu go przez jezuitów w 1624 roku dokonano jego przebudowy oraz barokizacji wnętrz według projektu Christophera Tauscha[36].
  • Dawne kolegium jezuickie – zbudowane w latach 1665–1690 według projektu Carlo Lurago na planie prostokąta z wewnętrznym dziedzińcem, od strony wschodniej przylega do przebudowanej komturii joanickiej[37].
  • Dawny konwikt jezuitów – powstał w XVII wieku w wyniku przebudowy 5 kamienic mieszczańskich, przeszedł kapitalny remont w latach 1976–1986 z zaadaptowaniem na cele muzealne[38].
Pałace i kamienice
Zabytki techniczne
  • Mury miejskie – wzniesione w końcu XIII wieku z kamienia, rozbudowywane i wzmacniane w latach 1426 i 1469, a następnie modernizowane w latach 1508–1568, zostały częściowo rozebrane w latach 1877–1911.
  • Most gotycki na Młynówce – powstał prawdopodobnie w XIV wieku, figury znajdujące się na moście zaczęły się pojawiać od XVI do XVIII w. fundowane przez hojnych właścicieli majątków rycerskich i zamożnych mieszczan, tworząc tym samym osobliwą galerię[39].
  • Twierdza Główna – powstała na miejscu dawnego zamku w latach 1743–1762 i pełniła swoją rolę militarną do końca XIX wieku, a następnie do 1945 była przeznaczona na ciężkie więzienie[40].

Rekreacja[edytuj | edytuj kod]

Fontanna przy pijalni wód mineralnych
Monument w Parku Sybiraków

Ulubionym miejscem wypoczynku mieszkańców Starego Miasta w Kłodzku są otaczające je parki miejskie, które stanowią obszar dawnych plantów miejskich, powstałych w tym miejscu na obszarze dawnych murów miejskich, rozebranych w latach 1877–1911[41]. Obecnie stanowią one osobne parki noszące nazwy:

  • Park im. Romualda Traugutta – zwany potocznie Parkiem Strażackim, znajduje się w zachodniej części starówki, od 2010 roku trwa jego gruntowna modernizacja połączona z budową pijali wód mineralnych[42].
  • Park Esperanto – nazwa nadana została temu przyszkolnemu skwerowi w 1987 roku dla uczczenia 100-lecia języka esperanto[43].
  • Park Sybiraków – najmłodszy z kłodzkich parków, nazwa została nadana w 1995 roku; odbywają się w nim uroczystości rocznicowe związane ze wszystkimi świętami państwowymi, głównie 11 listopada.

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Supermarket Eko przy ulicy Czeskiej

Stare Miasto oprócz roli centrum administracyjnego Kłodzka pełni także znaczącą funkcję handlowo-usługową. Znajduje się tutaj bardzo wiele sklepów i obiektów handlowo-usługowych różnych branż (obuwie, odzież, galerie, księgarnie, pamiątki, banki) oraz związanych z turystyką i spędzaniem wolnego czasu obiektów gastronomicznych i pubów. Jedynym większym dyskontem jest położony przy ulicy Czeskiej Eko Market.

Na głównych ulicach starówki podczas ważniejszych okresów w ciągu roku oraz świąt odbywają się uliczne kiermasze i jarmarki, na przykład z okazji świąt Bożego Narodzenia i Wielkanocnych oraz Dni Kłodzka.

Infrastruktura[edytuj | edytuj kod]

Transport[edytuj | edytuj kod]

Przez wiele stuleci przez obszar starówki przebiegały ważne szlaki handlowe, łączące zachód ze wschodem oraz południe z północą, w tym przebiegała tędy główna trasa do Pragi oraz Wrocławia[44]. Po rozbiórce murów i bram miejskich pod koniec XIX wieku, nastąpiło znaczące przesunięcie dróg tranzytowych w kierunku południowej części miasta[45].

Komenda Powiatowej Straży Pożarnej w Kłodzku przy ul. Traugutta

Obecnie znaczna część starówki po dokonanej w latach 1998–2011 jej kompleksowej rewitalizacji została zamieniona na deptaki dla pieszych, z wyłączeniem ruchu samochodowego, z wyłączeniem samochodów dostawczych oraz ulic: Armii Krajowej (częściowo), Muzealnej, Czeskiej i Łukasińskiego oraz północnej części placu Chrobrego[d].

Komunikacja[edytuj | edytuj kod]

Przez teren Starego Miasta nie przebiega żadna linia A-Visty oraz PKS Kłodzko, które zajmują się obsługą komunikacji miejskiej w Kłodzku.

Bezpieczeństwo[edytuj | edytuj kod]

W zakresie ochrony przeciwpożarowej oraz innych miejscowych zagrożeń – mieszkańcy Starego Miasta podlegają pod rejon działania Powiatowej Państwowej Straży Pożarnej, która ma tutaj swoją siedzibę przy ulicy Traugutta oraz Komendzie Powiatowej Policji w Kłodzku[46]. Funkcję dzielnicowego sprawuje asp. Rafał Pietrołaj z 2. rewiru służbowego[47].

W kłodzkim ratuszu swoją siedzibę ma także Straż Miejska, która została powołana do życia w 1990 roku. Liczy ona obecnie 10 funkcjonariuszy[48]. Na jej czele stoi komendant Piotr Występski[49]. Ma ona na celu zapewniać porządek na terenie gminy.

Ciekawostki[edytuj | edytuj kod]

W połowie lat 50. XX wieku miały miejsce katastrofy budowlane, polegające na usuwaniu się ścian wyrobisk wielokondygnacyjnych piwnic na starówce, w wyniku czego zawaleniu groziła spora część kamienic. Część z nich została rozebrana. Władze miasta chcąc zapobiec dalszej katastrofie, zleciły naukowcom z Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie opracowanie projektu zabezpieczenia kłodzkiej starówki. Prace zabezpieczeniowe wykonało Przedsiębiorstwo Robót Górniczych z Wałbrzycha, dzięki czemu ocalono kłodzkie Stare Miasto[21]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Dane uzyskane w Kłodzkim Urzędzie Dziekańskim w 2010 roku.
  2. Dane uzyskane w Nuncjaturze Apostolskiej w Warszawie.
  3. Stan na 4.02.2011 roku.
  4. Informacja uzyskana w Wydziale Infrastruktury Urzędu Miasta Kłodzka.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Kłodzko. Plan miasta, 1:10 000, wyd. 2, PPWK, Warszawa-Wrocław 1992.
  2. Kłodzko. Plan miasta, 1:10 000, wyd. 3, PPWK, Warszawa-Wrocław 1999.
  3. Opracowano na podstawie programu „Google Earth”.
  4. K. Bartkiewicz, Dzieje Ziemi Kłodzkiej w wiekach średnich, Wrocław 1977, s. 35.
  5. K. Bartkiewicz, op. cit., s. 36.
  6. K. Bartkiewicz, op. cit., s. 39.
  7. K. Bartkiewicz, op. cit., s. 40.
  8. K. Bartkiewicz, op. cit., s. 41–42.
  9. Kłodzko. Dzieje miasta, pod red. R. Gładkiewicza, Kłodzko 1998, s. 38.
  10. K. Bartkiewicz, op. cit., s. 175–177.
  11. Słownik geografii turystycznej Sudetów, pod red. M. Staffy, t. 15, Wrocław 1994, s. 197–198.
  12. K. Marcinek, W. Prorok, Ziemia Kłodzka. Informator turystyczny, s. 9.
  13. Słownik geografii turystycznej Sudetów, op. cit., s. 199–200.
  14. Kłodzko. Dzieje miasta, op.cit., s. 78.
  15. W. Broniewski, op. cit., s. 27.
  16. K. Marcinek, W. Prorok, op. cit., s. 11.
  17. K. Marcinek, W. Prorok, op. cit., s. 12.
  18. Kłodzko. Dzieje miasta, op. cit., s. 113–116.
  19. Kłodzko. Dzieje miasta, op. cit., s. 122.
  20. A. Herzig, M. Ruchniewicz, Dzieje Ziemi Kłodzkiej, Hamburg-Wrocław 2006, s. 286.
  21. a b Słownik geografii turystycznej Sudetów, op. cit., s. 205.
  22. Granice okręgu na stronie PKW dotycząca wyborów samorządowych z 2006 r. (dostęp: 2010-03-25).
  23. Dane zaczerpnięte z Informatora Miasta Kłodzka.
  24. Kłodzko. Dzieje miasta, op. cit., s. 131.
  25. M. Salecka, 10 lat Gimnazjum nr 1 w Kłodzku, Kłodzko 2009.
  26. Historia Gimnazjum Publicznego i W. S. Reymonta w Kłodzku (dostęp: 2011-02-13).
  27. Z. Szczepaniak, Kolegium jezuickie i konwikt w Kłodzku 1597-1945, Kłodzko-Nowa Ruda 2005.
  28. Informacja na oficjalnej stronie I LO im. Bolesława Chrobrego w Kłodzku (dostęp: 2011-02-13).
  29. Kłodzko. Dzieje miasta, op. cit, s. 178–180.
  30. Wykaz imprze organizowanych w Kłodzku na stronie KCKSiR (dostęp: 2011-02-13).
  31. A. Bernatzky, Lexikon der Grafschaft Glatz, Marx Verlag, Leimen 1984, s. 28–29.
  32. Schematyzm Diecezji Świdnickiej, pod red. A. Bałabucha, Świdnica 2005.
  33. W. Broniewski, op. cit., s. 113–137.
  34. K. Marcinek, W. Prorok, op. cit., s. 16.
  35. Kłodzko. Dzieje miasta, op. cit., s. 211.
  36. Z. Jaszak, Zabytki Kłodzka, [w:] Kłodzko. Plan miasta, 1:10 000, wyd. PPWK, Warszawa-Wrocław 1999.
  37. W. Broniewski, op. cit., s. 71–73.
  38. a b c Z. Jaszczak, op. cit.
  39. Opis Mostu gotyckiego na oficjalnej stronie miasta Kłodzka (dostęp: 2011-02-13).
  40. Opis Twierdzy Kłodzkiej na stronie Kłodzka (dostęp: 2011-02-13).
  41. W. Broniewski, op. cit., s. 35.
  42. Informacja dotycząca rewitalizacji Parku Strażackiego na stronie miasta Kłodzka (dostęp: 2011-02-14).
  43. Kłodzko. Plan miasta, 1:10 000, wyd. 2, wyd. PPWK< Wrocław-Warszawa 1992.
  44. K. Bartkiewicz, op. cit., s. 21.
  45. Kłodzko. Dzieje miasta, op. cit., s. 114.
  46. Informacja na stronie KPSP w Kłodzku (dostęp: 2011-02-13).
  47. Informacja KPP w Kłodzku (dostęp: 2019-09-16).
  48. Informacja na BIP Straży Miejskiej w Kłodzku (dostęp: 2011-02-12).
  49. Informacje na stronie BIP miasta Kłodzka (dostęp: 2019-09-16).

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Kłodzko. Dzieje miasta, pod red. R. Gładkiewicza, Kłodzko 1998.
  • W. Broniewski, Kłodzko. Śląsk w zabytkach sztuki, Wrocław 1970.
  • Słownik geografii turystycznej Sudetów, pod red. M. Staffy, t. 15, Wrocław 1994.
  • K. Marcinek, W. Prorok, Ziemia Kłodzka. Informator turystyczny.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]