Stary Żywiec

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Stary Żywiec – nieistniejąca dzielnica miasta Żywiec, do 1929 roku osobna wieś będąca siedzibą gminy. W 1966 roku zalana w związku z powstaniem Jeziora Żywieckiego.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Zdaniem historyków w miejscu istnienia późniejszej wsi Stary Żywiec znajdowało się początkowo miasto Żywiec w swojej pierwotnej fazie rozwoju. Już w I poł. XIV w. Żywiec jawi się w źródłach jako miasteczko zorganizowane i ukształtowane, co pozwala doszukiwać się jego początków w XIII wieku[1]. Najprawdopodobniej na przełomie XIV i XV wieku, ze względu na niekorzystne położenie miasta, mieszkańcy zaczęli stopniowo przenosić się początkowo na terytorium późniejszej Rudzy, a potem na obszar dzisiejszego Żywca (okolice Rynku)[2]. Sam proces lokowania, zasiedlania i przenoszenia miejscowości w najważniejszym źródle do dziejów Żywiecczyzny - Dziejopisie Komonieckiego - przedstawiony jest bardzo niejasno i pozostawia szerokie pole do snucia licznych teorii[3]. Pierwszej lokacji wsi Stary Żywiec w pobliżu opuszczonego miasta dokonali najprawdopodobniej książęta oświęcimscy w I poł. XV wieku[4]. Dokument lokacyjny nie zachował się jednak[5]. W 1477 r. Stary Żywiec został spalony przez wojska królewskie pod powództwem Jakuba Dembińskiego[6], a w 1507 r. miejscowość została nawiedzona przez powódź. Prawdopodobnie w II poł. XVI wieku wieś została powtórnie lokowana przez kasztelana sądeckiego Krzysztofa Komorowskiego[6], który począwszy od 1566 roku przez wiele dziesięcioleci był właścicielem Żywiecczyzny[7].

W 1921 roku Starostwo żywieckie wystąpiło z wnioskiem o przyłączenie do miasta gmin podmiejskich. Mieszkańcy Starego Żywca wyrazili na to zgodę. W 1929 roku Stary Żywiec, liczący 321 ha powierzchni, 84 domy i 720 mieszkańców został włączony w granice administracyjne miasta.

W okresie międzywojennym w Starym Żywcu powstała szkoła powszechna.

Zatopienie miejscowości[edytuj | edytuj kod]

Jezioro Żywieckie znajdujące się od 1966 r. w miejscu m.in. Starego Żywca

W 1958 roku Żywiecczyznę nawiedziła powódź, która zniszczyła znaczną część Żywca i zerwała miejskie mosty na rzece Sole. W związku z tym postanowiono zapobiec dalszym powodziom poprzez regulację rzeki za pomocą zapór w Tresnej i Czańcu. Sztuczne Jezioro Żywieckie mające być wynikiem owej regulacji objęło swoim zasięgiem między innymi teren Starego Żywca. W związku z tym wraz z budową zapory rozpoczęto akcję relokacji mieszkańców do sąsiednich miejscowości. Najwięcej osób ze Starego Żywca zostało przesiedlonych do miejscowości Kozy[8]. Odszkodowania, jakie wywłaszczani mieszkańcy otrzymywali wówczas od władz państwowych, miały być zdaniem niektórych niewspółmiernie niskie w stosunku do wartości rzeczywistej opuszczanych nieruchomości[9]. Stary Żywiec znalazł się pod wodami jeziora wraz z terenami bądź fragmentami terenów miejscowości: Zarzecza, Pietrzykowic, Rędzin i Zadziela[10]. W roku 2015, w czasie długiej suszy, poziom Jeziora Żywieckiego obniżono o kilka metrów, co spowodowało czasowe odsłonięcie fragmentów zatopionych miejscowości[9].

Parafia i kościół[edytuj | edytuj kod]

Kościół Wszystkich Świętych, fotografia ze zbiorów Muzeum Miejskiego w Żywcu

W dzielnicy znajdował się kościółek pw. Wszystkich Świętych. Data wystawienia pierwszego kościoła jest nieznana, miejscowa parafia została po raz pierwszy wzmiankowana w spisie parafii płacących sześcioletnią dziesięcinę w dekanacie Oświęcim diecezji krakowskiej z 1326 jako Item Engbertus, plebanus ecclesie de Zivicz[11]. Następnie w kolejnych spisach świętopietrza z lat 1346–1358 pod nazwami Ziwcza, Zywcza, Ziwicz[12].

Kościół z drzewa cisowego istniał już w XIII wieku, spłonął jednak w roku 1477. Zniszczeniu uległ też kolejny kościół z 1507 roku, wybudowany z materiału po rozbiórce starszego kościoła zniszczonego przez powódź. Ten zabytkowy gotycki kościółek typu śląsko-małopolskiego otaczał kamienny mur. Wokół kościoła znajdował się cmentarz. Dokonano jedynie stosunkowo niewielkich zmian w jego wyglądzie. Świątynia w Starym Żywcu była pierwszą siedzibą parafii żywieckiej - okeślono ją w źródłach jako matrix ecclesiae parochialis in nova Żywiecz oppido - matkę kościoła parafialnego w Nowym Żywcu[13]. W czasie ostatniej restauracji około 1926 r. celem powiększenia wnętrza usunięto ścianę oddzielającą nawę od wieży. W centrum głównego ołtarza znajdował się obraz Matki Boskiej Częstochowskiej. Kościół posiadał wysoki spadzisty dach kryty gontami. Posiadał wiązania dachowe złożone z krokwiowych kozłów wiązarowych i pośrednich. Pomiędzy kozłami wiązarowymi znajdowała się kratownica z krzyżami św. Andrzeja. Podczas walk o wyzwolenie miasta kościół spalił się doszczętnie wraz z całym wyposażeniem wnętrza. Pozostałości świątyni zostały zalane wraz z budową zapory w Tresnej. W 2012 roku na brzegu Jeziora Żywieckiego odnaleziono wyrzucone przez jego wody drewniane tabernakulum. Zdaniem naukowców, którzy zbadali znalezisko, obiekt został stworzony w XIX wieku i najprawdopodobniej stanowił część wyposażenia kościoła Wszystkich Świętych[9][14].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Rączka 1996 ↓, s. 5.
  2. Dyrlaga 2013 ↓, s. 42.
  3. Rączka 1996 ↓, s. 6-8.
  4. Dyrlaga 2013 ↓, s. 45.
  5. Dyrlaga 2013 ↓, s. 43.
  6. a b Dyrlaga 2013 ↓, s. 44.
  7. Województwo krakowskie w drugiej połowie XVI wieku ; Cz. 2, Komentarz, indeksy, Warszawa 2008, s. 110.
  8. Ewa Furtak, Kiedyś było tu życie. Wszystko zalano wodą, "bielskobiała.wyborcza.pl", 10.03.2012 (dostęp 25.02.2019)
  9. a b c 50 lat temu powstało Jezioro Żywieckie. Historia i teraźniejszość, "bbfan.pl", Portal regionu Bielska-Białej, Żywca i Cieszyna, 17.04.2016 (dostęp 25.02.2019)
  10. „Zaginione wioski: Stary Żywiec i Zadziele” – wykład Roberta Słonki, "bielsko.ptt.org.pl - Oddział PTT w Bielsku-Białej", 20.03.2014 (dostęp 25.02.2019)
  11. Monumenta Poloniae Vaticana T.1 Acta Camerae Apostolicae. Vol. 1, 1207-1344. Jan Ptaśnik (redakcja). Cracoviae: Sumpt. Academiae Litterarum Cracoviensis, 1913, s. 147-150.
  12. Monumenta Poloniae Vaticana T.2 Acta Camerae Apostolicae. Vol. 2, 1344-1374. Jan Ptaśnik (redakcja). Cracoviae: Sumpt. Academiae Litterarum Cracoviensis, 1913, s. 196, 205, 215, 225, 234, 252, 261, 268, 276, 284, 292, 299, 350, 398, 415.
  13. Kościół pod wezwaniem Wszystkich Świętych w Starym Żywcu, "Żywiecinfo.pl", 27.11.2011 (dostęp 25.02.2019)
  14. Nad brzegiem Jeziora Żywieckiego odnaleziono zabytkowe tabernakulum, "Nauka w Polsce", 16.05.2012 (dostęp 25.02.2019)

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Przemysław Dyrlaga. Co wiemy o dziejach Starego Żywca w XV-XVI wieku?. „Gronie”. XIII, 2013. Żywiec: Towarzystwo Miłośników Ziemi Żywieckiej. ISSN 1895-3549. 
  • Zofia Rączka: Żywiec. Rys historyczny od powstania miasta do 1918 r.. Żywiec: Towarzystwo Miłośników Ziemi Żywieckiej, 1996.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]