Stary Brus

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Stary Brus
wieś
Ilustracja
Centralna część wsi
Państwo

 Polska

Województwo

 lubelskie

Powiat

włodawski

Gmina

Stary Brus

Liczba ludności (2011)

414[1][2]

Strefa numeracyjna

82

Kod pocztowy

22-244[3]

Tablice rejestracyjne

LWL

SIMC

0108683

Położenie na mapie gminy Stary Brus
Mapa konturowa gminy Stary Brus, w centrum znajduje się punkt z opisem „Stary Brus”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, po prawej znajduje się punkt z opisem „Stary Brus”
Położenie na mapie województwa lubelskiego
Mapa konturowa województwa lubelskiego, blisko centrum na prawo znajduje się punkt z opisem „Stary Brus”
Położenie na mapie powiatu włodawskiego
Mapa konturowa powiatu włodawskiego, blisko centrum na lewo znajduje się punkt z opisem „Stary Brus”
Ziemia51°28′55″N 23°17′21″E/51,481944 23,289167

Stary Bruswieś w Polsce położona w województwie lubelskim, w powiecie włodawskim, w gminie Stary Brus[4][5]. Leży przy drodze wojewódzkiej nr 819.

W latach 1954-1972 wieś należała i była siedzibą gromady Brus Stary. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa chełmskiego.

Miejscowość jest siedzibą gminy Stary Brus.

Części wsi[edytuj | edytuj kod]

Integralne części wsi Stary Brus[5][4][6]
SIMC Nazwa Rodzaj
0108690 Mietułka przysiółek
1025798 Wólka część wsi

Historia[7][edytuj | edytuj kod]

Pierwsza wzmianka o wsi Brus pojawia się już w 1485 roku w aktach chełmskich. Brus należał do ziemi chełmskiej i parafii Sawin. Wieś lokowano na prawie niemieckim przed 1492 rokiem. Nazwa wsi pochodzi od słowa „brus”, które kiedyś oznaczało osełkę, kamień do ostrzenia noży.

Czworak w zespole dworskim

Trudno z braku źródeł określić pierwszych właścicieli wsi. Była to najprawdopodobniej miejscowa szlachta z pobliskiego Andrzejowa. Był to ubogi ród szlachecki pochodzenia ruskiego. Z czasem wieś na skutek podziałów w łonie tej rodziny została podzielona między wielu dziedziców.

Według spisu podatkowego z 1564 roku miejscowość Brusz była podzielona między siedmiu szlachciców, którzy posiadali niewielkie kawałki ziemi we wsi. Byli to: Sebastian Chojeński, Michał i Iwan synowie Andrzeja, Dietukow, Jan syn Andrzeja, Joskowicz oraz Hieronim i Steczko Andrzejewscy. Brus był więc w tym okresie typowym zaściankiem szlacheckim pełnym drewnianych, niewielkich dworów.

Na przełomie XVI i XVII wieku poszczególne części wsi skupił ród Horochów herbu Trąby, pochodzący z ziemi chełmskiej. W 1633 roku właściciel wsi Wacław Horoch syn Łukasza, dobra wsi Brus oddaje swoim synom: Stefanowi i Dominikowi. Starszy z braci Horochów został zakonnikiem, a dziedzicem Brusa został młodszy Dominik Horoch. Dominik Horoch, właściciel wsi, ożenił się z Zofią z Sawinianki i miał syna Andrzeja, który w połowie XVII wieku objął dobra Brus. Andrzej Horoch żenił się dwukrotnie. Najpierw z Agnieszką z Chomentowskich wdową po Janie Wereszczyńskim, a następnie z Heleną Rogowską. Dopiero z drugiego małżeństwa dochował się syna Jana urodzonego po 1677 roku.

Po śmierci Andrzeja Horocha dobra wsi Brusz odziedziczył Jan Horoch, który w 1717 roku ożenił się w Wołoskiej Woli z Katarzyną Milanowską. Dzięki temu małżeństwu, po śmierci brata żony objął w posiadanie majątek Wołoskowola. Ok. 1730 roku Katarzyna z Milanowskich zmarła zostawiając dzieci: Kazimierza, Józefa, Stefana, Stanisława, Franciszkiem, Elżbietą, Rozalią i Anielą, a wdowiec Jan Horoch, który uzyskał tytuł skarbnika chełmskiego ożenił się ponownie z Rozalią Białecką. Z tego drugiego małżeństwa miał córkę Katarzynę oraz syna Michała oficera wojsk polskich.

Po śmierci Jana, ród Horochów najprawdopodobniej przeniósł się do Wołoskiej Woli, a następnie aż do Galicji, gdzie Horochowie zrobili wielką karierę i otrzymali od cesarza Austrii tytuł hrabiowski.

Brus w drugiej połowie XVIII wieku został przez Horochów sprzedany, a głównym posiadaczami ziemskimi stał się ród Chajęckich herbu Korab.

W 1802 roku dobra Brusz kupił Franciszek Kunicki podkomorzy chełmski, dziedzic Hańska i Cycowa. Kunicki należał do elity politycznej ziemi chełmskiej. Skupował i sprzedawał liczne dobra ziemskie. Już w 1803 roku dobra Brusz sprzedał Karolowi Grzymale Dobieckiemu.

W tym czasie miejscowość była dość dużą osadą i nosiła nazwę Bruś Mitiołka. W 1827 roku znajdowało się w niej 80 domów i 415 mieszkańców.

Karol Dobiecki był synem Marcina Karola Dobieckiego, który w końcu XVIII wieku pełnił wiele ważnych funkcji w powiecie chełmskim i ziemi bełskiej. Brus wiele zawdzięcza ówczesnemu dziedzicowi. W 1807 roku wybudował on we wsi cerkiew unicką oraz chciał utworzyć parafię, ale władze kościelne nie zgodziły się na to. Dobiecki wybudował też dwór i założył park dworski. Utworzył w Brusie prawdziwą siedzibę szlachecką.

Karol Dobiecki ożenił się z Anielą Lipińską i miał syna Józefa. Karol Dobiecki zmarł około 1821 roku. Niestety jego jedyny syn nie był tak przywiązany do Brusa i po śmierci ojca około w 1836 roku sprzedał wieś Rochowi Jasieńskiemu herbu Dołęga.

Jasieński okazał się dobrym gospodarzem. Wyremontował zniszczoną przez pożar cerkiew i ustanowił ją prywatną  kaplicą dworską, przy której byli uniccy zakonnicy. Jasieński wybudował spichlerz, chlewnię, karczmę, czworaki, kapliczkę w parku, oficynę dworską i zapewne dzwonnicę przy cmentarzu.

Jasieński oprócz tego, że zajmował się rozbudową swojego majątku był też społecznikiem i urzędnikiem państwowym. Była radcą prawnym powiatu radzyńskiego oraz prezesem Komisji do spraw włościan w powiecie radzyńskim (od 1862 roku). Następnie po 1867 roku był sędzią pokoju powiatu włodawskiego. W 1870 roku w Brusie powstała szkoła elementarna.

Ożenił się z Natalią Cieszkowską z bogatej rodziny z Siedlec. Dochował się sześciu córek.

Podczas uwłaszczenia ziemi dworskiej w 1864 roku w Brusie utworzono 44 gospodarstwa chłopskie na 735 morgach ziemi. Pozostała ziemia, czyli 3096 mórg nadal należało do dworu. Na majątek Brus, w końcu XIX wieku, składały się folwarki: Brus, Zanocin i Osmoł. W 1880 roku były w tych folwarkach 22 zabudowania mieszkalne i gospodarcze, w tym oranżeria.

Kościół (dawna cerkiew) w Starym Brusie

W 1867 roku Brus włączono do gminy Turno. W tym samym roku władze carskie przejęły na własność skarbu państwa miejscową kaplicę, którą w 1875 roku przemianowano na cerkiew prawosławną.

Według danych z roku 1880 w Brusie było 940 mieszkańców.Była to duża wielowyznaniowa osada, którą zamieszkiwali prawosławni (dawni unici) – 620 osób, katolicy – 180, ewangelicy – 130 i żydzi – 10. Nazwę wsi zapisywano wtedy jako Bruss.

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 roku cerkiew została rekoncyliowana na kościół katolicki pod wezwaniem Matki Boskiej Częstochowskiej. W okresie międzywojennym rozpoczęła się rozbudowa świątyni poprzez dobudowanie nowego prezbiterium. Oś kościoła została wtedy zmieniona o 90 stopni.

Według spisu powszechnego z 1921 roku Brus dzielił się na wieś Bruss oraz folwark Bruss, który należał do Józefy Załuskiej i zajmował powierzchnię 750 ha. Wieś Bruss liczyła 94 domy mieszkalne i 488 mieszkańców. Większość społeczności Brusa stanowili prawosławni, według spisu było ich 311 osób. Pozostali mieszkańcy byli wyznania katolickiego (148 osób) i mojżeszowego (29 osób).

Według Księgi Adresowej Polski z 1929 roku kołodziejem we wsi był J. Filipowicz, kowalem W. Czerwiński,  krawcem H. Maśluch oraz P. Rusma. We wsi dwie piwiarnie należące do L. Kielmanowicza i H. Maślucha. Sklepy spożywcze posiadali J. Borczak oraz J. Kodyński,  a szewcem był J. Stół.

20 sierpnia 1927 roku gminę Turno przemianowano na gminę Wołoskowola.

W roku 1944 spalił się drewniany dwór, po którym pozostały jedynie murowane fundamenty. Po wojnie w tym miejscu został wybudowany blok mieszkalny.

Po II wojnie światowej nazwa miejscowości została zmieniona na Stary Brus. W 1973 roku w wyniku reformy administracyjnej i podziału dawnej gminy Wołoskowola, na dwie części Stary Brus stał się siedzibą gminy.

W 1984 roku w miejscowości została oddana do użytku nowa szkoła podstawowa, która obecnie nosi nazwę Zespołu Szkół Publicznych w Starym Brusie im. Marii Konopnickiej.

Na przełomie lat 80. i 90. XX wieku w miejscowości została zbudowana sieć wodociągowa i kanalizacyjna.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

  • kościół parafialny pw. Matki Boskiej Częstochowskiej wzniesiony w latach 1805-1807 jako cerkiew unicka. W 1918 r. rekoncyliowany na świątynię rzymskokatolicką. Najcenniejszymi elementami wyposażenia kościoła jest klasycystyczna chrzcielnica z około 1807 roku z piaskowca oraz rzeźba św. Nepomucena o charakterze późnobarokowym z początku XIX wieku. Kościół parafialny, wraz z cmentarzem, dzwonnicą z początku XIX w. i kapliczką przykościelną został wpisany do rejestru zabytków pod nr A/136[8].
  • Czworak dworski. Drewniany o konstrukcji sumikowo-łątkowej z czterospadowym dachem. Wpisany do rejestru zabytków pod nr A/184[8].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Wieś Stary Brus w liczbach, Polska w liczbach [dostęp 2018-11-11] (pol.), liczba ludności w oparciu o dane GUS.
  2. GUS: Ludność – struktura według ekonomicznych grup wieku. Stan w dniu 31.03.2011 r.. [dostęp 2018-05-17].
  3. Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych, Poczta Polska S.A., październik 2013, s. 1201 [zarchiwizowane z adresu 2014-02-22].
  4. a b GUS. Rejestr TERYT
  5. a b Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz.U. z 2013 r. poz. 200)
  6. KSNG: Wykaz urzędowych nazw miejscowości i ich części (pol.). opublikowany [w:] Dz.U. z 2013 r. poz. 200 ze zmianami w Dz.U. z 2015 r. poz. 1636. [dostęp 2018-01-06]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-05-22)].
  7. Historia gminy Stary brus (pol.). [dostęp 2015-01-12].
  8. a b Rejestr zabytków nieruchomych – województwo lubelskie, Narodowy Instytut Dziedzictwa, 30 września 2021.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]