Przejdź do zawartości

Starzec jakubek

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Starzec jakubek
Ilustracja
Systematyka[1][2]
Domena

eukarionty

Królestwo

rośliny

Podkrólestwo

rośliny zielone

Nadgromada

rośliny telomowe

Gromada

rośliny naczyniowe

Podgromada

rośliny nasienne

Nadklasa

okrytonasienne

Klasa

Magnoliopsida

Nadrząd

astropodobne

Rząd

astrowce

Rodzina

astrowate

Podrodzina

Asteroideae

Rodzaj

Jacobaea / starzec

Gatunek

starzec jakubek

Nazwa systematyczna
Jacobaea vulgaris Gaertn.
Fruct. Sem. Pl. 2: 445 (1791)[3]
Synonimy
  • Jacobaea vulgaris var. vulgaris
  • Senecio flosculosus Jord.
  • Senecio foliosus Salzm. ex DC.
  • Senecio jacobaea L.
  • Senecio jacobaea subsp. jacobaea
  • Senecio jacobaea var. jacobaea
  • Senecio jacobaeoides Willk.
  • Senecio nemorosus Jord.
  • Senecio praealtus subsp. foliosus (DC.) Cout.[4]
Systematyka w Wikispecies
Multimedia w Wikimedia Commons

Starzec jakubek[5][6], starzec Jakubek[7] (Jacobaea vulgaris Gaertn.[3][8]) – gatunek rośliny z rodziny astrowatych. Jest szeroko rozprzestrzeniony w strefie klimatu umiarkowanego na Starym Świecie, introdukowany rośnie także w Ameryce Północnej, Australii i Nowej Zelandii. W Polsce jest pospolity.

Rozmieszczenie geograficzne

[edytuj | edytuj kod]

Występuje niemal w całej Europie z wyjątkiem południowych i północnych krańców (brak go na wyspach na Morzu Śródziemnym i Islandii), w północno-zachodniej Afryce (w Maroku, Algierii i Tunezji) oraz na rozległych obszarach północnej i środkowej Azji sięgając po zachodnie Chiny, Mongolię i wschodnią Syberię. Jako introdukowany rośnie w strefie umiarkowanej Ameryki Północnej, we wschodniej Azji, w południowej Australii i Nowej Zelandii[4]. W Polsce jest pospolity na całym obszarze[9].

Nazewnictwo

[edytuj | edytuj kod]

Tradycyjnie gatunek włączany był do rodzaju starzec Senecio do sekcji Jacobaea. Analizy molekularne w pierwszych latach XXI wieku wykazały polifiletyzm tradycyjnego ujęcia rodzaju Senecio, m.in. sekcja Jacobaea okazała się być bliżej spokrewniona z kilkoma innymi rodzajami (np. Packera) niż z Senecio sensu stricto W efekcie w XXI wieku gatunek trafił do wyodrębnionego rodzaju Jacobaea Gaertn.Fruct. sem. pl. 2:445, t. 170, fig. 1. 1791[3][8][10][11].

Morfologia

[edytuj | edytuj kod]
Kwiatostan
Liście łodygowe
Niełupki
Pokrój
Roślina zielna z prosto wzniesionymi pędami osiągającymi zwykle od 30 do 80 cm, rzadziej do 130 cm. Młode części pajęczynowato owłosione, z czasem łysiejące[12]. Owłosienie utrzymuje się w obrębie kwiatostanów i nasad liści[13].
Korzenie
Palowe[13], obficie rozgałęzione[12], czasem wielogłowa szyja korzeniowa[13] lub kłącze[14] z kilkoma korzeniami palowymi[13].
Łodyga
Pojedyncza lub kilka wyrastających z kłącza[14], tworzących luźne kępy[13]. Rozgałęzia się zwykle tylko w górze. Jest delikatnie żeberkowana, czasem z zaznaczającymi się krawędziami, cała lub tylko w dole brunatnoczerwona[12].
Liście
Odziomkowe i łodygowe, równomiernie rozmieszczone wzdłuż łodygi. Dolne liście zwykle zamierają w czasie kwitnienia[13]. Liście odziomkowe są długoogonkowe o końcowym odcinku tępo zakończonym i nieregularnie karbowanym, poza tym z 6–7 parami bocznych łatek, ku dołowi malejących. Łatki boczne zatokowo ząbkowane do głęboko pierzastych. Dolne liście łodygowe także lirowate i ogonkowe, środkowe i górne siedzące. Coraz wyższe liście mają coraz węższe łatki liści, włącznie z łatką końcową. Łatki boczne odstają mniej więcej prostopadle od osi liścia. U nasady liście obejmują uszkowato łodygę i są głęboko pocięte na wąskie łatki[12].
Kwiaty
Są zebrane w koszyczki o średnicy 1,5–2,5 cm tworzące rozgałęzione luźno podbaldachy[12]. Na jednej łodydze powstaje zwykle od 10 do 60 koszyczków[13]. Zewnętrzne listki okrywy zbiegające po szypułce i bardzo krótkie. Okrywa jest dzwonkowata z 13 lancetowatymi listkami. Osiągają one do 5 mm długości i 1,5 mm szerokości, na szczycie są zaostrzone, z boków obłonione[12]. Końce listków bywają zielone lub czarne[13]. Kwiaty żółte, kwiatów języczkowatych zazwyczaj 13. Języczek osiąga 8–12 mm długości i do 2 mm szerokości[12] natomiast ich rurka korony ma do 3 mm długości. Kwiaty rurkowate w koszyczku są liczne, osiągają ok. 6 mm długości, zakończone są trójkątnie jajowatymi ząbkami o długości ok. 0,5 mm[14].
Owoce
Niełupki do 2 mm długości, niewyraźnie żeberkowane. Powstające z kwiatów języczkowatych są nagie, a te z kwiatów rurkowatych są odstająco owłosione. Puch kielichowy osiąga ok. 5[12]–6[14] mm długości, biały, szybko odpadający w przypadku kwiatów języczkowatych, trwały na owockach powstających z kwiatów rurkowatych[14].
Gatunki podobne
Na wilgotnych łąkach rosną starzec wodny J. aquatica i starzec gorczycznikowy J. erratica różniące się przede wszystkim lirowatymi liśćmi łodygowymi, z wyraźnie szerszą klapą końcową od łatek bocznych. Starzec srebrzysty J. erucifolia różni się większą liczbą (4–6) zewnętrznych listków okrywy, które w dodatku mniej lub bardziej odstają. Łatki jego liści są bardzo wąskie i mniej lub bardziej skierowane ku wierzchołkowi liścia[12][15].

Biologia

[edytuj | edytuj kod]
Rozwój
Roślina dwuletnia lub bylina[12], hemikryptofit[15]. Kwitnie od czerwca do października[12][15], w południowej części zasięgu od maja do lipca[14]. Szczyt kwitnienia ma miejsce zwykle w czerwcu, ale może zostać opóźnione w przypadku niekorzystnych warunków pogodowych, w wyniku zgryzienia lub ścięcia pędu. Zazwyczaj po kwitnieniu i owocowaniu roślina zamiera, a przejściu w wieloletni cykl rozwoju sprzyja uszkodzenie pędów (np. ścięcie lub zgryzienie). Nasiona cechują się dużą zdolnością kiełkowania (ok. 80%) i tworzą w glebie trwały bank nasion[16].
Liczba chromosomów
2n = 20, ale gatunek stanowi kompleks poliploidalny z tetraploidem, heksaploidem i oktoploidem, dla których odpowiednio 2n = 40, 60 i 80. Stwierdzono także aneuploida 2n = 32. Występują niewielkie różnice w budowie roślin o różnej ploidalności; heksa- i oktoploidy w porównaniu z tetraploidami cechują się dłuższymi kwiatami języczkowatymi, rurkowatymi i listkami okrywy, mają też silniej owłosione zewnętrzne niełupki. Heksaploid różni się od pozostałych większymi, ale też mniej żywotnymi ziarnami pyłku[17].
Właściwości toksyczne
Rośliny tego gatunku zawierają alkaloidy pirolizydynowe pochodne retronecyny działające silnie hepatotoksycznie na wiele ssaków, w tym zwłaszcza konie, ale też bydło[18], owce, świnie[19], ludzi i bezkręgowce. Związki te stanowią chemiczną ochronę roślin przed roślinożercami[20].
Spożywanie roślin tego gatunku powoduje śmierć zwierząt w wyniku uszkodzenia wątroby, jest też przyczyną poronień u koni[18]. Dawka śmiertelna w przypadku koni (najczęściej trujących się tym gatunkiem) to 17 kg świeżych roślin[19]. W przypadku zwierząt karmionych sianem lub zielonką objawami zatrucia są występujące po kilku tygodniach: zaburzenia depresyjne, utrata apetytu, spadek temperatury ciała i żółtaczka[19].
Liczba metabolitów stanowiących trujące alkaloidy w roślinach tego gatunku jest bardzo znaczna (w północnych Niemczech stwierdzono ich 98), przy czym w poszczególnych populacjach i osobnikach ich kompozycja i ilość może znacznie się różnić, co tłumaczone jest najprawdopodobniej wpływem środowiska (nie wykryto wzorców chemicznych i genetycznych stojących za tym zróżnicowaniem)[20]. Do najczęściej występujących alkaloidów stwierdzanych w tej roślinie należą: jakobina, jakodyna, senecjonina, jakonina[19].

Ekologia

[edytuj | edytuj kod]

W Europie rośnie na murawach[15], łąkach, przydrożach, w zaroślach, na brzegach lasów, na polanach[12]. Uznawany jest za charakterystyczny gatunek dla łąk umiarkowanie żyznych i umiarkowanie wilgotnych[16]. Na obszarach introdukcji na siedliskach zaburzonych i przekształconych, na przydrożach, wysypiskach[13].

Jest rośliną żywicielską gąsienic proporzycy marzymłódki Tyria jacobaeae, które często występują na niej w dużej liczbie[21]. Kwiaty wydzielają nektar wabiący muchówki, m.in. dętkę rudonogą Physocephala rufipes, Drymeia hamata i przedstawicieli rodzaju Conops. Soki z rośliny spija zarówno larwa, jak i owad dorosły ulanika chryzantemowca Plagiognathus chrysanthemi. W koszyczkach rozwijają się larwy muchówek: Ensina sonchi, Merzomyia westermanni, Noeeta pupillata, Sphenella marginata, Trupanea stellata. Kwiaty stanowią pożywienie larw i imago wciornastka Haplothrips senecionis. Liśćmi żywią się chrząszcze: Longitarsus gracilis, Longitarsus jacobaeae, a minują je larwy muchówek: Liriomyza erucifolii, Phytomyza alpina, Trypeta zoe. Na korzeniach żerują larwy muchówki Cheilosia bergenstammi, a w łodygach: Melanagromyza aeneoventris, M. dettmeri, M. eupatorii i Ophiomyia senecionina[22].

Liście żywych roślin porażane są przez grzyby mączniakowate Podosphaera fusca oraz rdzowce: Coleosporium tussilaginis, Coleosporium tussilaginis, Puccinia dioicae, Puccinia glomerata, Puccinia lagenophorae. Na martwych roślinach stwierdzano grzyby z rzędów Pleosporales (Kalmusia clivensis, Nodulosphaeria derasa, Leptosphaeria ogilviensis), Diaporthales (Phomopsis achilleae) i rozetkowców Hypocreales (Stachybotrys dichroa)[22].

Zmienność i mieszańce

[edytuj | edytuj kod]

W obrębie gatunku akceptowany jest podział na trzy podgatunki:

  • Jacobaea vulgaris subsp. dunensis (Dumort.) Pelser & Meijden – Europa północno-zachodnia i środkowa, w tym także w Polsce[4]
  • Jacobaea vulgaris subsp. gotlandica (Neuman) B.Nord. – endemit Szwecji[4] (oktoploid[23])
  • Jacobaea vulgaris subsp. vulgaris – podgatunek nominatywny[4]

Starzec jakubek tworzy mieszańce z starcem srebrzystym (Jacobaea erucifolia), wodnym (J. aquatica)[15] i gorczycznikowym J. erratica[12].

Znaczenie użytkowe

[edytuj | edytuj kod]

Ze względu na właściwości trujące gatunek jest problematycznym chwastem na pastwiskach i łąkach[16].

Zwalczanie

[edytuj | edytuj kod]

W przypadku koszenia kluczową rolę odgrywa termin zabiegu i jego powtórzenie. Koszenie w trakcie pełni kwitnienia (zwykle w czerwcu) spowodować może obumarcie rośliny, podczas gdy zbyt wczesne koszenie zwykle powoduje tylko jej rozrastanie się wegetatywne (powstaje większa liczba rozet przyziemnych). Jednorazowe koszenie uznawane jest przy tym za niewystarczające i rekomendowane jest koszenie uniemożliwiające powtórne kwitnienie. Wykaszanie jest zalecaną metodą ograniczania udziału tego gatunku, ze względu na negatywny wpływ na środowisko innych metod. Przy czym zmniejszenie udziału starca jakubka osiągano także zwiększając nawożenie, stosując środki chemiczne oraz zwiększając częstotliwość koszenia[16].

Przypisy

[edytuj | edytuj kod]
  1. ↑ Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
  2. ↑ Peter F. Stevens, Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-04-15] (ang.).
  3. ↑ a b c Jacobaea vulgaris Gaertn.. [w:] Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2021-03-18].
  4. ↑ a b c d e Jacobaea vulgaris Gaertn., [w:] World Flora Online [online], worldfloraonline.org [dostęp 2025-11-02].
  5. ↑ Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając, Vascular plants of Poland. An annotated checklist, Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2020, s. 164-166, ISBN 978-83-62975-45-7.
  6. ↑ Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin Polski niżowej. Wyd. drugie poprawione i unowocześnione. Warszawa: Wydawnictwo naukowe PWN, 2013, s. 492. ISBN 978-83-01-14342-8.
  7. ↑ Jakub Mowszowicz: Pospolite rośliny naczyniowe Polski. Wyd. czwarte. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1979, s. 493. ISBN 83-01-00129-1.
  8. ↑ a b Kadereit J. W., Albach D. C., Ehrendorfer F., Galbany-Casals M. i inni. Which changes are needed to render all genera of the German flora monophyletic?. „Willdenowia”. 46, s. 39 – 91, 2016. DOI: 10.3372/wi.46.46105. 
  9. ↑ Zając A., Zając M.: Atlas rozmieszczenia roślin naczyniowych w Polsce. Kraków: Pracownia Chorologii Komputerowej, Instytut Botaniki, Uniwersytet Jagielloński, 2001, s. 515. ISBN 978-83-61191-72-8.
  10. ↑ Pelser P. B., Nordenstam B., Kadereit J.W. & Watson L. E., An ITS phylogeny of tribe Senecioneae (Asteraceae) and a new delimitation of Senecio L., „Taxon”, 56, 2007, s. 1077–1104.
  11. ↑ Andrew Wanyoike Gichira, Sheila Avoga, Zhizhong Li, Guangwan Hu, Qingfeng Wang & Jinming Chen, Comparative genomics of 11 complete chloroplast genomes of Senecioneae (Asteraceae) species: DNA barcodes and phylogenetics, „Botanical Studies”, 60 (17), 2019.
  12. ↑ a b c d e f g h i j k l m Irena Kucowa, Senecio L., Starzec, [w:] Bogumił Pawłowski, Adam Jasiewicz (red.), Flora polska. Rośliny naczyniowe Polski i ziem ościennych. Tom XII, Warszawa, Kraków: PAN, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1971, s. 343-344.
  13. ↑ a b c d e f g h i Senecio jacobaea Linnaeus, [w:] Flora of North America [online], eFloras.org [dostęp 2025-11-02].
  14. ↑ a b c d e f Senecio jacobaea Linnaeus, [w:] Flora of China [online], eFloras.org [dostęp 2025-11-02].
  15. ↑ a b c d e Rutkowski Lucjan. Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14342-8
  16. ↑ a b c d Henrike Wiggering, Tim Diekötter, Tobias W. Donath, Regulation of Jacobaea vulgaris by varied cutting and restoration measures, „PLoS ONE”, 17 (10), e0248094, DOI: 10.1371/journal.pone.0248094 [dostęp 2025-11-02].
  17. ↑ Iva Hodálová, Pavol Mered'a Jun, Alexandra Vinikarová, Vít Grulich, Olga Rotreklová, A new cytotype of Jacobaea vulgaris (Asteraceae): frequency, morphology and origin, „Nordic Journal of Botany”, 28 (4), 2010, s. 413-427, DOI: 10.1111/j.1756-1051.2010.00603.x [dostęp 2025-11-02].
  18. ↑ a b Maria Hanneberg, Elżbieta Skrzydlewska (red.), Zatrucia roślinami wyższymi i grzybami, Warszawa: Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, 1984, s. 240.
  19. ↑ a b c d Jakub Mowszowicz, Przewodnik do oznaczania krajowych roślin trujących i szkodliwych, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1982, s. 388, ISBN 83-09-00660-8.
  20. ↑ a b Stefanie Jung i inni, Genetic and chemical diversity of the toxic herb Jacobaea vulgaris Gaertn. (syn. Senecio jacobaea L.) in Northern Germany, „Phytochemistry”, 172, 2020, s. 112235, DOI: 10.1016/j.phytochem.2019.112235 [dostęp 2025-11-02].
  21. ↑ The Cinnabar Tyria jacobaeae, [w:] UKmoths [online], ukmoths.org.uk [dostęp 2025-11-02].
  22. ↑ a b Jacobaea vulgaris Gaertn. (Common Ragwort), [w:] BioInfo - Wildlife Information (UK) [online], bioinfo.org.uk [dostęp 2025-11-02].
  23. ↑ Iva Hodálová i inni, Origin and systematic position of Jacobaea vulgaris (Asteraceae) octoploids: genetic and morphological evidence, „Plant Syst Evol”, 301, 2015, s. 1517–1541, DOI: 10.1007/s00606-014-1163-0 [dostęp 2025-11-02].
Źródło: „https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Starzec_jakubek&oldid=78546378”