Stećak

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Stećcia
Obiekt z listy światowego dziedzictwa UNESCO
Stećak kriz.jpg
Kraj  Bośnia i Hercegowina
 Chorwacja
 Czarnogóra
 Serbia
Typ kulturowe
Spełniane kryterium III, VI
Numer ref. 1504
Regionb Europa i Ameryka Północna
Historia wpisania na listę
Wpisanie na listę 2016
na 40. sesji
a Oficjalna nazwa wpisana na liście UNESCO
b Oficjalny podział dokonany przez UNESCO
Położenie na mapie Europy
Mapa lokalizacyjna Europy
Stećci
Stećci
43,092214°N 17,924053°E/43,092214 17,924053

Stećak (l. mn. stećci) – późnośredniowieczny rzeźbiony nagrobek kamienny z terenu Bośni i Hercegowiny, zachodniej Serbii i Czarnogóry oraz środkowej i południowej części Chorwacji.

W 2016 roku stećci zostały wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

Nazwa[edytuj]

Różne nazwy nagrobków funkcjonowały równocześnie: bilig (oznaczenie), kâm (kamień), zlamen (znak), kuća (dom) i vječni dom (wieczna siedziba) a także mramorje, mramori (bloki marmurowe), kaursko groblje (cmentarz giaurów), divsko groblje (cmentarz olbrzymów) oraz mašet czy mašete (wielkie kamienie)[1]. Współczesna nazwa stećci pojawiła się w połowie XIX wieku i wywodzi się od czasownika „stać”[1], oznacza „wysoki stojący kamień”[2]. W literaturze przedmiotu stosowana jest również nazwa kamik[1].

Położenie[edytuj]

Stećci znajdowane są na obszarze Bośni i Hercegowiny, zachodniej Serbii i Czarnogóry oraz środkowej i południowej części Chorwacji, pomiędzy rzeką Sawą na północy, wybrzeżem Adriatyku na południu, regionem Lika na zachodzie i terenem zachodniej Serbii na wschodzie[1]. Spisano ok. 70 tys. stećci w ponad 3 tys. lokalizacji: ok. 2700 znajduje się na terytorium Bośni i Hercegowiny, ok. 400 w Chorwacji, ok. 107 w Czarnogórze i ok. 200 w Serbii[1].

Opis[edytuj]

Najprawdopodobniej stećci pojawiły się w drugiej połowie XII w., rozprzestrzeniły się w XIV–XV w.[1] Były wznoszone głównie z wapienia – powszechnie występującego a w regionie, a także z serpentynów, łupków, zlepieńców, tufu i innych kamieni[1]. Kamieniołomy znajdowały się w pobliżu cmentarzy, by ułatwić transport wielotonowych nagrobków, wykuwanych i często ozdabianych reliefami w kamieniołomie[1]. Stosowano następujące motywy[1]:

  • symbole społeczne i religijne: krzyże, narzędzia, broń, półksiężyc i gwiazdy, antropomorficzne lilie, motywy solarne;
  • kompozycje figuralne: przedstawienia mężczyzn i kobiet, sceny potyczek, turniejów, polowań, procesji, tańca kolo, przedstawienia zwierząt;
  • motywy geometryczno-roślinne.

Najczęściej stosowanymi motywami świeckimi są herby oraz przestawienia różnych rodzajów broni: mieczy, noży, kopii, łuków i strzał[1]. Najbardziej rozpowszechnione motywy religijne to różne formy krzyża, m.in. krzyże greckie, krzyże łacińskie, krzyże świętego Andrzeja, krzyże św. Piotra, krzyże maltańskie, krzyże lotaryńskie, swastyki[1]. Na wielu nagrobkach znajdują się epitafia[1].

Stećci stawiono pionowo na grobach i orientowano z reguły na linii wschód-zachód[1]. Jeden stećak mógł oznaczać jeden lub więcej grobów[1]. Wyróżnia się pięć podstawowych typów stećci: płyty, skrzynie, nagrobki nakryte dachem dwuspadowym (sljemenaci) – rozpowszechnione w XV w., monumentalne krzyże i kolumny stawiane najczęściej na przełomie XV–XVI w.[1]. Najwięcej zachowanych stećci ma formę skrzyni lub płyty[1]. Średnia waga nagrobków to 3 tony, a największe stećci ważyły nawet 29 ton[1].

Lista światowego dziedzictwa UNESCO[edytuj]

W lipcu 2016 stećci zostały wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO[3]. Z 28 cmentarzy, które znalazły się na liście[4], 20 znajduje się w Bośni i Hercegowinie, po 3 w Serbii i Czarnogórze oraz 2 w Chorwacji[5].

Numer Zdjęcie Nazwa Państwo Współrzędne
geograficzne[6]
1 BiH, Radimlja necropolis 2.jpg Radimlja,
Stolac
Bośnia i Hercegowina 43°05′32″N 17°55′27″E/43,092222 17,924167
2 Grčka glavica,
Konjic
Bośnia i Hercegowina 43°29′48″N 18°17′18″E/43,496667 18,288333
3 Stećak Krekovi - Nevesinje.jpg Kalufi,
Krekovi
Bośnia i Hercegowina 43°18′47,5″N 18°11′47,3″E/43,313194 18,196472
4 Некропола са стећцима Борак (Хан-стјенички плато), Бурати 10.jpg Borak,
Burati
Rogatica
Bośnia i Hercegowina 43°50′13,00″N 18°53′04,05″E/43,836944 18,884458
5 Maculje,
Novi Travnik
Bośnia i Hercegowina 44°03′02″N 17°40′30″E/44,050556 17,675000
6 Dugo Polje 1 , Bosnia and Herzegovina.jpg Dugo polje,
Blidinje
Bośnia i Hercegowina 43°39′47,6″N 17°32′35,0″E/43,663222 17,543056
7 Gvozno,
Kalinovik
Bośnia i Hercegowina 43°33′27,6″N 18°26′18,0″E/43,557667 18,438333
8 Grebnice,
Baljci
Bośnia i Hercegowina 42°54′16,5″N 18°27′52,0″E/42,904583 18,464444
9 Nekropola Bijaca (15).JPG Bijača,
Ljubuški
Bośnia i Hercegowina 43°07′44,9″N 17°35′37,0″E/43,129139 17,593611
10 Olovci,
Kladanj
Bośnia i Hercegowina 44°17′16″N 18°38′52″E/44,287778 18,647778
11 Mramor,
Olovo
Bośnia i Hercegowina 44°06′26″N 18°31′15″E/44,107222 18,520833
12 Kučarin,
Žilići
Goražde
Bośnia i Hercegowina 43°40′57,3″N 18°45′34,0″E/43,682583 18,759444
13 Boljuni 1 , Stolac, Bosnia and Herzegovina.jpg Boljuni,
Stolac
Bośnia i Hercegowina 43°01′40,38″N 17°52′29,36″E/43,027883 17,874822
14 Stećci, Umoljani.jpg Dolovi,
Umoljani
Bośnia i Hercegowina 43°39′18,50″N 18°14′13,24″E/43,655139 18,237011
15 Luburića polje,
Sokolac
Bośnia i Hercegowina 43°57′28,34″N 18°50′34,45″E/43,957872 18,842903
16 Potkuk,
Berkovići
Bośnia i Hercegowina 43°06′35,86″N 18°07′44,24″E/43,109961 18,128956
17 Bečani,
Šekovići
Bośnia i Hercegowina 44°19′40,09″N 18°50′41,78″E/44,327803 18,844939
18 Mramor w Vrbicy,
Foča
Bośnia i Hercegowina 43°23′24,99″N 18°56′34,99″E/43,390275 18,943053
19 Čengića Bara,
Kalinovik
Bośnia i Hercegowina 43°25′14,83″N 18°24′07,24″E/43,420786 18,402011
20 Ravanjska vrata,
Kupres
Bośnia i Hercegowina 43°51′47,91″N 17°18′45,57″E/43,863308 17,312658
21 Stećak kriz1.jpg Velika i Mala Crljivica,
Cista Velika
Chorwacja 43°30′55,28″N 16°55′37,90″E/43,515356 16,927194
22 Dubravka-Sveta Barbara,
Konavle
Chorwacja 42°32′30,42″N 18°25′20,57″E/42,541783 18,422381
23 Riblje jezero Novakovici Zabljak.png Grčko groblje,
Žabljak
Czarnogóra 43°05′41,34″N 19°08′57,06″E/43,094817 19,149183
24 Bare Žugića,
Žabljak
Czarnogóra 43°06′N 19°10′E/43,100000 19,166667
25 Grčko groblje,
Plužine
Czarnogóra 43°20′30,18″N 18°51′00,00″E/43,341717 18,850000
26 Mramorje 2012 6.JPG Mramorje,
Perućac
Bajina Bašta
Serbia 43°57′28″N 19°25′49″E/43,957778 19,430278
27 Mramorje,
Rastište
Bajina Bašta
Serbia 43°56′45″N 19°21′13″E/43,945833 19,353611
28 Grčko groblje,
Hrta
Prijepolje
Serbia 43°17′56″N 19°37′28″E/43,298889 19,624444

Przypisy

  1. a b c d e f g h i j k l m n o p q Stećci Medieval Tombstones Graveyards – Nomination File (ang.). whc.unesco.org. [dostęp 2017-01-07].
  2. Amila Buturovic: Carved in Stone, Etched in Memory: Death, Tombstones and Commemoration in Bosnian Islam Since C.1500. Routledge, 2016, s. 114. ISBN 9781317169574. [dostęp 2017-01-07]. (ang.)
  3. Five sites inscribed on World Heritage List (ang.). whc.unesco.org, 2016-07-15. [dostęp 2016-07-31].
  4. Stećci Medieval Tombstones Graveyards (ang.). whc.unesco.org. [dostęp 2016-07-31].
  5. Stećci upisani na Popis svjetske baštine UNESCO-a (chorw.). min-kulture.hr, 2016-07-15. [dostęp 2016-07-31].
  6. Stećci Medieval Tombstones Graveyards – maps (ang.). whc.unesco.org. [dostęp 2017-01-07].

Bibliografia[edytuj]

  • Stećci. W: red. Władysław Kowalenko, Gerard Labuda, Tadeusz Lehr-Spławiński: Słownik Starożytności Słowiańskich, tom 5. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1973, s. 138.
  • John Van Antwerp Fine: The Late Medieval Balkans: A Critical Survey from the Late Twelfth Century to the Ottoman Conquest. Ann Arbor: University of Michigan Press, 1987, s. 626.