Stefan Szolc-Rogoziński

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Stefan Szolc-Rogoziński
Karol Stefan Scholtz
Ilustracja
Data i miejsce urodzenia 14 kwietnia 1861
Kalisz
Data i miejsce śmierci 1 grudnia 1896
Paryż
Zawód podróżnik, etnograf
Narodowość Polak
Rodzice Ludwik August Adolf Scholtz i Malwina Rogozińska
Małżeństwo Helena Boguska (Hajota)

Stefan Szolc-Rogoziński (ur. 14 kwietnia 1861 w Kaliszu, zm. 1 grudnia 1896 w Paryżu) – polski podróżnik, odkrywca i badacz Afryki, zwłaszcza Kamerunu, członek Królewskiego Towarzystwa Geograficznego (1885). W 1882 roku zorganizował pierwszą polską wyprawę badawczą do Afryki.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Urodzony w Kaliszu w rodzinie ewangelickiej jako najstarszy z czterech synów Ludwika Scholtza, tamtejszego przemysłowca oraz Malwiny z Rogozińskich, córki znanego warszawskiego adwokata. Pod wpływem matki będącej z pochodzenia Polką, rodzina powoli ulegała polonizacji, choć nadal językiem domowym był język niemiecki. W tym też języku powstały napisy na nagrobkach dwóch tragicznie zmarłych braci Rogozińskiego: Emila i Teodora. Najmłodszy z braci, Kazimierz, cały czas prowadził korespondencję ze Stefanem w j. polskim, i też tak jak on uważał się za Polaka. Ponadto, Stefan już jako pełnoletni młodzieniec spolonizował swoje nazwisko na "Szolc" oraz dodał panieńskie nazwisko matki[1].

Jako młody chłopiec pobierał nauki w Kaliszu u miejscowych guwernerów. W 12 roku życia rozpoczął naukę w niemieckim gimnazjum we Wrocławiu. Tam też poznał swojego przyjaciela Klemensa Tomczeka[2].

Szolc-Rogoziński był poliglotą: bardzo dobrze znał rosyjski, niemiecki, francuski, angielski, dobrze radził sobie z włoskim i hiszpańskim. Ponadto w trakcie pobytu w Afryce Zachodniej opanował kilka lokalnych narzeczy.

W 1878 wstąpił, wbrew woli ojca, jako ochotnik do Akademii Marynarki Wojennej w Kronsztadzie. 29 kwietnia 1880 zdał egzamin i otrzymał stopień oficera. Wkrótce wypłynął w pierwszy rejs, do Władywostoku, na pokładzie żaglowca krążownika „Generał Admirał”. Była to jego pierwsza podróż dookoła świata, w trakcie której zwiedził Maroko i Algier[3].

W maju 1881, po przybyciu do Paryża, został przyjęty do Paryskiego Towarzystwa Geograficznego. W Neapolu opracował plany wyprawy w głąb Kamerunu. Święta Bożego Narodzenia w 1881 roku spędził w rodzinnym Kaliszu. Próbował uzyskać pomoc finansową od ojca, nie udało mu się jednak. Przeznaczył na wyprawę pieniądze ze spadku po matce, która zmarła w 1877 r.

W celu zbierania funduszy rozpoczął w Warszawie szeroko zakrojoną akcję. Popierali go Filip Sulimierski, redaktor „Wędrowca”, Henryk Sienkiewicz czy Bolesław Prus. Rogoziński propagował swoją wyprawę jako misję narodową, mającą zwrócić uwagę świata na Polaków.

Podróżnik kupił we Francji statek „Łucja Małgorzata” i 13 grudnia 1882 r. opuścił na jego pokładzie Hawr. Nad statkiem łopotała bandera francuska i flaga armatora, z herbem Warszawy – Syrenką. Towarzyszyli mu geolog Klemens Tomczek i meteorolog Leopold Janikowski.

U wybrzeży Kamerunu w zatoce Ambas kupił wyspę Mondoleh (za czarny tużurek, cylinder i trzy skrzynki dżinu). Stanowiła ona potem miejsce wypadowe wypraw. Badał wybrzeże Kamerunu, dorzecze rzeki Mungo oraz odkrył jezioro Barombi Mbo (dawniej: Jezioro Słoniowe). W Kamerunie założył w 1882 polską kolonię. Ta jednak nie przetrwała długo, gdyż już w 1884 przybyli na te tereny Niemcy i Anglicy. Zdecydował wówczas o poddaniu tejże kolonii Brytyjczykom, jednak już w niedługim czasie Kamerun i polską kolonię przejęli Niemcy. 20 maja 1884 zmarł Klemens Tomczek. 12 grudnia tego samego roku Rogoziński wraz z Janikowskim zdobyli szczyt Fako (dziś: wulkan Kamerun, 4095 m n.p.m.) – najwyższy szczyt Kamerunu. Kupił plantację na wyspie Fernando Po, jednak nie przyniosła ona zysków, które pozwoliłyby sfinansować następne wyprawy.

Od 1885 członek Królewskiego Towarzystwa Geograficznego w Londynie.

29 sierpnia 1888 r.[4][5], podczas kolejnego pobytu w kraju, ożenił się z literatką Heleną Janiną Boguską, piszącą pod pseudonimem „Hajota”. W latach 1892–1893 podróżował po Egipcie. W 1893 powrócił do kraju, jednakże z nadzieją na następne wyprawy pojechał do Paryża. Tam w wieku 35 lat zginął tragicznie pod kołami paryskiego omnibusu. Czasopismo „Wędrowiec” zamieściło wspomnienie pośmiertne o Rogozińskim, w którym o podróżniku w jak najlepszych słowach wypowiada się towarzysz jego  pierwszej wyprawy – Leopold Janikowski[6].

Polski podróżnik został pochowany na paryskim cmentarzu Bagneux. Początkowo opiekę nad mogiłą sprawował najmłodszy brat Kazimierz. Współcześnie nie zachował się nagrobek ani żadna tablica informująca o pochowanym tu Rogozińskim. W 2017 roku starania o rekonstrukcję nagrobka podróżnika podjęło Muzeum Okręgowe Ziemi Kaliskiej, jednak Zarząd Cmentarzy Paryskich nie wyraził na to zgody[7].

Rezultaty polskiej wyprawy badawczej do Afryki Zachodniej[edytuj | edytuj kod]

Po powrocie do kraju w 1893 r. Rogoziński zaczął porządkować swoje zbiory etnograficzne, w skład których wchodziło 370 okazów z Kamerunu, Gabonu i Fernando Po. Ponadto pokłosiem pionierskich badań terenowych pierwszej polskiej wyprawy badawczej do Afryki Zachodniej były zbiory przyrodnicze, antropologiczne, kartograficzne i in[1]. Liczne eksponaty etnograficzne trafiły do Muzeum Techniczno-Przemysłowego w Krakowie, zaś te antropologiczne zostały przekazane krakowskiej Akademii Umiejętności. Obecnie większość obiektów pochodzących w afrykańskiej wyprawy Rogozińskiego znajduje się w zbiorach krakowskiego Muzeum Etnograficznego.[8]

Prawdopodobnie przekazał też wiele zebranych przez siebie eksponatów do warszawskiego Muzeum Etnograficzne, obecnie Państwowego Muzeum Etnograficznego[9].

Po powrocie do kraju wygłaszał liczne odczyty w kraju i za granicą (W. Brytania, Francja) mające na celu popularyzację wiedzy o Afryce Zachodniej. Dokonania i dorobek polskiego podróżnika stały się zalążkiem polskiej afrykanistyki.

Ekspedycje śladami Stefana Szolca-Rogozińskiego[edytuj | edytuj kod]

W styczniu 2016 r. śladami XIX-wiecznych polskich podróżników udali się Maciej Klósak (pomysłodawca i kierownik wyprawy), Dariusz Skonieczko, Władysław Rybiński oraz Tomasz Grzywaczewski członkowie Expédition Africaine Rogoziński „Vivat Polonia 2016”[10]. Ich celem była wizyta oraz badania w Kamerunie (region Limbe, Kumby, Yaoundé i Foumban) oraz w Nigerii (Kalabar). W czasie trwającej trzy tygodnie wyprawy jej członkowie zostali przyjęci m.in. przez sułtana Ibrahima Mbombo Njoyę XIX oraz króla Amou N’Doufou V, którego przodek - Amou N’Doufou II ponad 130 lat wcześniej gościł Rogozińskiego.

Jeden z ważniejszych punktów ekspedycji stanowiła uroczystość odsłonięcia tablicy pamiątkowej ufundowanej przez Adama Rybińskiego oraz Andrzeja de Virion, potomków rodziny Branickich - sponsorów wyprawy Rogozińskiego, Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie oraz Miasto Kalisz. Zaprojektowana przez artystę Bogdana Wajberga płyta zawisła w Limbe na ścianie pałacu Chief’a Ekoka Molindo, praprawnuka króla Akemy od którego Rogoziński kupił część wyspy Mondoleh. W ten sposób symbolicznie oddano cześć Rogozińskiemu i jego towarzyszom.

Podróżnikom na terenie Kamerunu towarzyszyła delegacja z Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie w składzie: Adam Czyżewski, Elżbieta Czyżewska, Mariusz Raniszewski.

Z uwagi na nietuzinkowy charakter oraz starannie opracowaną stronę badawczą wyprawa „Vivat Polonia 2016” została wyróżniona przez amerykański The Explorers Club nadaniem Flagi[11].

Projekt „Vivat Polonia 2016” stanowił kontynuację pierwszej autorskiej ekspedycji „Kamerun 2014” (Maciej Klósak, Dariusz Skonieczko, Agata Kosmalska, Julian Kernbach), której celem było dotarcie do wybranych miejsc związanych z postacią Rogozińskiego na terenie Kamerunu, Gabonu oraz Gwinei Równikowej[12].

Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

Pomnik Stefana Szolca-Rogozińskiego przy Moście Kamiennym w Kaliszu

W Gliwicach, Krakowie, Poznaniu, Przemyślu, Pruszczu Gdańskim, Warszawie[13] i Wrocławiu istnieją ulice nazwane jego nazwiskiem.

W Kaliszu, oprócz ulicy nazwanej jego nazwiskiem, przy Głównym Rynku wmurowana jest płaskorzeźba z jego wizerunkiem, obok portretów Adama Asnyka, Marii Dąbrowskiej i Marii Konopnickiej.

Imię Stefana Szolc-Rogozińskiego nosi 62 Kaliska Drużyna Harcerzy Starszych „Brzoza”.

Rok 2017 został ogłoszony przez Radę Miejską Kalisza - rokiem Stefana Szolca-Rogozińskiego. Z tej okazji odbyło się szereg wydarzeń kulturalnych, mających upamiętnić postać tego wielkiego polskiego podróżnika. Również Muzeum Okręgowe Ziemi Kaliskiej włączyło się w owe działania, organizując wystawę[14] czasową: "Z Kalisza do Kamerunu. Etnograficzne wyprawy Stefana Szolca-Rogozińskiego i ich pokłosie". Otwarcie wystawy miało miejsce 24 listopada 2017 roku, jej zamknięcie przewidziano na luty 2018. Jedną z inicjatyw mających przypomnieć postać polskiego odkrywcy było pojawienie się pod koniec 2017 roku przy kaliskim Moście Kamiennym odlanego z brązu pomnika podróżnika. Stefan Szolc-Rogoziński siedząc na kamiennej ławeczce wskazuje przechodniom drogę do Kamerunu. Napis na kamiennej podłodze brzmi: "Stefan Szolc-Rogoziński. 1861-1896. Kaliski podróżnik. Badacz Kamerunu."

W 2017 r. ukazał się pierwszy komiks poświęcony postaci podróżnika „Stefan Szolc-Rogoziński – rejs ku przygodzie” do którego rysunki wykonał Adam Polkowski, a scenariusz napisali M. Klósak, A. Polkowski, Przemysław Kaczmarek oraz D. Skonieczko. Natomiast w 2018 r. nakładem wydawnictwa „Szara Godzina” ukazała się powieść „Stefan Szolc-Rogoziński. Zapomniany odkrywca Czarnego Lądu” autorstwa M. Klósaka oraz D. Skonieczko.

Publikacje[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • M. Jarnecki, Stefan Szolc-Rogoziński (1861-1896). Z Kalisza do Kamerunu, 2013.
  • J. Kamocki, Rogoziński (Szolc-Rogoziński) Karol Stefan [w:] PSB, t. 31, 1988, s. 470-473.
  • J. Kamocki, Zbiory afrykanistyczne w muzeach polskich, „Etnografia Polska”, 10, 1966, s. 475-486.
  • M. Klósak, O Stefanie Szolc-Rogozińskim z perspektywy ekspedycji do Kamerunu, „Rocznik Kaliski”, t. XLI, s. 205-212.
  • M. Klósak, Hołd Stefanowi Szolcowi-Rogozińskiemu. Śladami kaliskiego podróżnika, „Rocznik Kaliski”, t. XLIII, s. 187-203.
  • M. Klósak, D. Skonieczko, Stefan Szolc-Rogoziński. Zapomniany odkrywca Czarnego Lądu, Katowice 2018.
  • M. Klósak, T. Grzywaczewski, D. Skonieczko, W. Rybiński, Raport dla The Explorers Club z wyprawy „Vivat Polonia 2016”, Nowy Jork 2017.
  • W. i T. Słabczyńscy, Słownik podróżników polskich, Warszawa 1992.
  • W. Zjawiony, Z Kalisza do Kamerunu. Etnograficzne wyprawy Stefana Szolc-Rogozińskiego i ich pokłosie, Muzeum Okręgowe Ziemi Kaliskiej w Kaliszu, 2017.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Janusz Kamocki, Rogoziński (Szolc-Rogoziński) Karol Stefan [w:] PSB, t. 31, 1988, s. 470-473.
  2. Wojciech Zjawiony, Z Kalisza do Kamerunu. Etnograficzne wyprawy Stefana Szolc-Rogozińskiego i ich pokłosie, Muzeum Okręgowe Ziemi Kaliskiej w Kaliszu, 2017, s. 4.
  3. W. i T. Słabczyńscy, Słownik podróżników polskich, Warszawa 1992, s. 259.
  4. Wielka Genealogia Minakowskiego.
  5. akt ślubu nr. 223/1888 ASC par. rz-kat. św. Aleksandra w Warszawie.
  6. Redakcya, Światła i cienie, „Wędrowiec”, 34 (50), 1896, s. 465-466.
  7. Wojciech Zjawiony, Z Kalisza do Kamerunu. Etnograficzne wyprawy Stefana Szolc-Rogozińskiego i ich pokłosie, Muzeum Okręgowe Ziemi Kaliskiej, 2017, s. 9.
  8. Janusz Kamocki, Zbiory afrykanistyczne w muzeach polskich, „Etnografia Polska”, 10, 1966, s. 477.
  9. O nas, www.ethnomuseum.pl [dostęp 2017-11-14] (pol.).
  10. Maciej Klósak, Hołd Stefanowi Szolcowi-Rogozińskiemu. Śladami kaliskiego podróżnika, „Rocznik Kaliski”, t. XLIII, s. 187-203.
  11. Maciej Klósak, Tomasz Grzywaczewski, Dariusz Skonieczko, Władysław Rybiński, Raport dla The Explorers Club z wyprawy „Vivat Polonia 2016”, Nowy Jork 2017.
  12. Maciej Klósak, O Stefanie Szolc-Rogozińskim z perspektywy ekspedycji do Kamerunu, „Rocznik Kaliski”, t. XLI, s. 205-212.
  13. Uchwała nr 32 Rady Narodowej Miasta Stołecznego Warszawy z dnia 5 grudnia 1977 r. w sprawie nadania nazw ulicom, "Dziennik Urzędowy Rady Narodowej m.st. Warszawy, Warszawa, dnia 31 stycznia 1978 r., nr 1, poz. 1, s. 1.
  14. Wojciech Zjawiony, Z Kalisza do Kamerunu. Etnograficzne wyprawy Stefana Szolc-Rogozińskiego i ich pokłosie, Muzeum Okręgowe Ziemi Kaliskiej w Kaliszu, 2017.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]