Stosowana analiza behawioralna

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Stosowana analiza zachowania (SAZ) (ang. applied behavior analysis, ABA) – dyscyplina naukowa, jedna z trzech składowych analizy zachowania, którego zadaniem jest tworzenie na postawie praw zachowania, wypracowanych przez eksperymentalną analizę zachowania, procedur służących do kształtowania i modyfikowania istotnych społecznie zachowań[1]. Dodatkowym i równie istotnym zadaniem SAZ jest weryfikowanie skuteczności tychże procedur za pomocą jednopodmiotowych schematów eksperymentalnych. Stosowana analiza zachowania spełnia trzy podstawowe cele: rozwijanie zachowań pożądanych (zwiększanie częstotliwości zachowań już istniejących oraz kształtowanie lub wyzwalanie nowych zachowań), redukowanie zachowań trudnych (zmniejszanie ich częstotliwości lub, jeśli to możliwe, całkowite ich eliminowanie) oraz utrzymywanie i generalizacja efektów interwencji.

Początek stosowanej analizy zachowania[edytuj | edytuj kod]

Jako datę formalnego początku stosowanej analizy zachowania możemy przyjąć rok 1959, kiedy to został opublikowany artykuł Theodora Ayllona i Jacka Michaela The psychiatric nurse as a behavioral engineer (Pielęgniarka psychiatryczna jako inżynier behawioralny). W artykule tym, autorzy opisują w jaki sposób personel szpitala psychiatrycznego modyfikował zachowania pacjentów w oparciu o procedury wywodzące się z eksperymentalnej analizy zachowania. W 1968 roku powstało natomiast najpopularniejsze czasopismo dotyczące stosowanej analizy zachowania – Journal of Applied Behavior Analysis (JABA)[2].

Cechy stosowanej analizy zachowania[edytuj | edytuj kod]

Historyczny artykuł Donalda M. Baera, Montrose'a Wolfa u Todda Risleya określa siedem charaktertstycznych dla stosowanej analizy zachowania cech.[3] Zdaniem autorów SAZ jest:

  • stosowana – badania dotyczą zmiany zachowań, które są istotne dla całego społeczeństwa lub poszczególnych jej członków
  • behawioralna – koncentracja na zmianie faktycznych, precyzyjnie mierzonych zachowań oraz dokumentacja tego, że jeśli nastąpiła zmiana zachowania, to dotyczyła ona podmiotu a nie na przykład wynikała ze zmiany zachowania obserwatora
  • analityczna – demonstracja zależności między manipulowanymi zmiennymi środowiskowymi a zachowaniem (kontrola nad pojawieniem się lub niepojawieniem się danego zachowania)
  • technologiczna – opisuje procedury użyte w badaniu na tyle szczegółowo, aby umożliwić replikację innym eksperymentatorom
  • koncepcyjnie spójna – procedury używane w badaniach wywodzą się z podstawowych praw rządzących zachowaniem
  • skuteczna – zmiana zachowania przynosi na tyle duże skutki, że ma ona znaczenie praktyczne dla osoby i jej otoczenia
  • przynosząca zgeneralizowane skutki – rezultaty są trwałe, widoczne w innych niż eksperymentalnych środowiskach, oraz przenoszą się na inne zachowania

SAZ a terapia behawioralna[edytuj | edytuj kod]

Terapia behawioralna bywa utożsamiana ze stosowaną analizą zachowania, jednakże mimo iż są to pojęcia bliskoznaczne to nie są tożsame. Terapia behawioralna jest bowiem nadrzędna, a SAZ jest jednym ze sposobów jej realizacji. W stosowanej analizie zachowania główny nacisk kładzie się na warunkowanie sprawcze, podczas gdy w terapii behawioralnej wykorzystywane są wszystkie metody opierające sie na podstawowych procesach uczenia się.

Obszary zastosowań SAZ[edytuj | edytuj kod]

Stosowana analiza zachowania może być z powodzeniem wykorzystywana w terapii a także we wspieraniu prawidłowo przebiegającego rozwoju. Suchowierska wskazuje na dziewięć obszarów jej zastosowania[4]:

  • zaburzenia rozwoju zwłaszcza ze spektrum autyzmu;
  • choroby psychiczne, w szczególności schizofrenia
  • inne problemy zakresu psychologii klinicznej, jak: lęki, zaburzenia obsesyjno-kompulsywne, nadmierny stres, nadwaga/otyłość, problemy małżeńskie, dysfunkcje seksualne i uzależnienia;
  • wychowanie dzieci (szczególnie radzenie sobie z problemami wychowawczymi)
  • edukacja dzieci i nastolatków typowo rozwijających się – radzenie sobie z zachowaniami niepożądanymi oraz podnoszenie skuteczności procesu nauczania
  • poprawa wydajności pracowników firm:
  • wspomaganie drużyn sportowych;
  • rozwiązywanie problemów społecznych;
  • pomoc seniorom w radzeniu sobie z ograniczeniami wynikającymi z wieku.

Wykorzystanie stosowanej analizy zachowania w terapii dziecka z autyzmem[edytuj | edytuj kod]

Za pioniera wykorzystania SAZ do terapii dzieci z autyzmem uznaje się doktora Ivara Lovaasa[5]. W 1987 roku psycholog ten wskutek przeprowadzonych badań, odkrył że grupa dzieci poddana 40 godzinnej terapii SAZ typu jeden-na-jeden (na jednego ucznia przypada jeden nauczyciel) ma najlepsze rezultaty[6]. Kolejne badania Lovaasa i współpracowników z 1993 roku wykazały, że dzieci z najlepszymi wynikami uzyskanymi w badaniu pierwszym, utrzymały swoje umiejętności w wieku lat trzynastu[7]. Inne wyniki badań także skazują na wysoką skuteczność zastosowania tej terapii w przypadku dzieci z zaburzeniami ze spektrum autyzmu[8]. Głównym celem terapii jest praca nad deficytami behawioralnymi (umiejętności, które dziecko powinno posiadać ale nie posiada) oraz eliminowanie nadmiarów behawioralnych (zachowań niepożądanych).

Do najbardziej popularnych metod pracy z dzieckiem z autyzmem w ramach stosowanej analizy zachowania zalicza się: podejście zachowań werbalnych (VB) oraz metoda wyodrębnionych prób (DTT).

  • Metoda wyodrębnionych prób (DTT – discrete trials traning) – metoda wykorzystywana przez terapeutów w pracy jeden na jeden. W zależności od potrzeb dziecka terapia tą metodą może trwać od kilkudziesięciu do kilku godzin dziennie. W przypadku wczesnej intensywnej terapii dzieci zazwyczaj poddawane są 4-5 godzinnyom oddziaływań dziennie. W tym czasie nauczyciel organizuje trwające od kilku do kilkunastu minut przedziały czasowe poświęcone uczeniu. Przedziały te oddzielone są krótkimi przerwami (1-2 min). Zazwyczaj po każdej godzinie terapii robi się 5-10 minutową przerwę. Próba wyodrębniona przebiega następująco: terapeutę prezentuje uczniowi [bodziec poprzedzający|bodźca poprzedzającego] (np. prośba nauczyciela – podaj żółtą kredkę) następnie podpowiada wykonanie prawidłowej reakcji (np. pomaga fizycznie uczniowi skazać odpowiednią kredkę), dostarcza konsekwencji (np. wzmocnienie w postaci cukierka) i powtarza całą sekwencję kilkakrotnie, jednocześnie systematycznie wycofując podpowiedzi w celu wypromowania samodzielnych rekacji[9].
  • Podejście zachowań werbalnych (VB – verbal behavior) – metoda opierająca się na założeniach SAZ, ale poszerzająca jednocześnie możliwości uczenia się przez dziecko języka funkcjonalnego, obejmując analizę Skinnera zawartą w jego książce Verbal Behavior[10]. Język jest traktowany jako rodzaj zachowania, które może być kształtowane w wzmacniane, gdy przykłada się odpowiednią uwagę do tego, co dziecko mówi, ale również do tego, dlaczego używa języka. W podejściu tym prace z dzieckiem rozpoczyna się od ustalenia wzmocnień atrakcyjnych dla dziecka, następnie pierwszą umiejętnością jaką uczy się dziecko jest formułowanie specyficznych próśb, po opanowaniu tej zdolności przechodzi się do uczenia innych nieco trudniejszych funkcji mowy.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Przemysław Bąbel, Monika Suchowierska-Stephany, Paweł Ostaszewski: Analiza zachowania. Vademecum. Sopot: GWP, 2016. ISBN 978-83-7489-657-3.
  2. Monika Suchowierska, Paweł Ostaszewski, Przemysław Bąbel: Terapia behawioralna dzieci z autyzmem. Teoria badania i praktyka stosowanej analizy zachowania. Sopot: GWP, 2012.
  3. Monika Suchowierska, Paweł Ostaszewski, Przemysław Bąbel: Terapia behawioralna dzieci z autyzmem. Teoria badania i praktyka stosowanej analizy zachowania. Sopot: GWP, 2012.
  4. Suchowierska M.: Stosowana analiza zachowania – wykorzystanie technik behawioralnych do rozwiązywania problemów społecznych. W: P Bąbel, P. Ostaszewski: Współczesna psychologia behawioralna. Wybrane zagadnienia. Kraków: WUJ, 2008, s. 239-260.
  5. "Lovaas Revisited: Should we ever have left?"
  6. Mary Barbera: Metoda zachowań werbalnych. Warszawa: Scolaris, 2017. ISBN 978-83-939702-2-3.
  7. J.J McEachin, O.I. Lovaas. Long-term outcome for children with autism who received early intensive behavioral treatment. „American Journal of Mental Retardation”. s. 359-359. 
  8. Mary Barbera: Metoda zachowań werbalnych. Warszawa: Scolaris, 2017. ISBN 978-83-939702-2-3.
  9. Przemysław Bąbel, Monika Suchowierska-Stephany, Paweł Ostaszewski: Analiza zachowania. Vademecum. Sopot: GWP, 2016. ISBN 978-83-7489-657-3.
  10. F.B. Skinner: Verbal Behavior. New York: Appleton-Century, 1957.