Przejdź do zawartości

Stosunki polsko-niemieckie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii

Stosunki polsko-niemieckie – wzajemne relacje polityczne, kulturalne i gospodarcze między Polską i Niemcami od średniowiecza do współczesności, a także dzieje Niemców i mniejszości niemieckiej w Polsce oraz Polaków i mniejszości polskiej w Niemczech.

Dialog polityczny realizowany jest na różnych poziomach poprzez spotkania prezydentów, szefów rządów i przedstawicieli parlamentów obu państw, a także poprzez konsultacje międzyrządowe[1].

Położenie Polski i Niemiec w granicach w XXI w.
Osadnictwo i podboje niemieckie na wschodzie do 1400 r.

Chronologia

[edytuj | edytuj kod]

Średniowiecze

[edytuj | edytuj kod]

Nowożytność

[edytuj | edytuj kod]
Herb Rzeczypospolitej na budynku ratusza w saskim Wilsdruff – pamiątka po czasach unii

W Polsce, począwszy od 1697 roku, panowało dwóch królów z dynastii Wettynów: August II Mocny i August III Sas. Konstytucja 3 maja powierzała tron polski tej właśnie niemieckiej dynastii[2].

Rzeczpospolita Obojga Narodów co do zasady dystansowała się od spraw Cesarstwa Rzymsko-Niemieckiego; nie zmieniła tej postawy nawet unia personalna z Saksonią[3].

Królestwo Prus wzięło udział we wszystkich trzech rozbiorach Polski.

Zabór pruski

[edytuj | edytuj kod]

Okres międzywojenny

[edytuj | edytuj kod]

Niemcy jako pierwsze państwo uznały niepodległość Polski – 20 listopada 1918 roku[4]. Kolejne miesiące i lata upłynęły pod znakiem sporów terytorialnych: o Wielkopolskę, Górny Śląsk, a przede wszystkim – o Pomorze Gdańskie (zwane przez Niemców „korytarzem”) i sam Gdańsk; ponadto źródło konfliktów stanowiła sytuacja mniejszości narodowych[5.1][6]. Jedynie lata 1934–1938 stanowiły okres pozornego ocieplenia stosunków[5.2].

II wojna światowa

[edytuj | edytuj kod]

II wojna światowa w Europie rozpoczęła się napaścią Niemiec hitlerowskich na Polskę 1 września 1939 roku. Od tego momentu walkę z Niemcami prowadziło regularne Wojsko Polskie, formacje konspiracyjne (przede wszystkim Armia Krajowa), Polskie Siły Zbrojne związane z aliantami zachodnimi oraz Armia Polska w ZSRR. 1 Armia Wojska Polskiego uczestniczyła w zdobyciu Berlina wiosną 1945 roku.

Polska Ludowa

[edytuj | edytuj kod]

Na konferencji poczdamskiej przekazano Polsce tereny będące dotychczas częścią Niemiec. Postanowienie to nie miało być ostateczne, choć w praktyce takim się okazało. Jego teoretycznie tymczasowy charakter stanowił przez lata podstawę postulatu rewizji granicy, pojawiającego się po stronie niemieckiej[7].

W okresie powojennym państwo polskie nosiło nazwę Polska Rzeczpospolita Ludowa, państwa niemieckie były natomiast dwa: Republika Federalna Niemiec oraz Niemiecka Republika Demokratyczna.

Rozwój polityczny w RFN przez długie dziesięciolecia oceniany był w PRL krytycznie[8]. Na ten stan rzeczy wpływ miał konflikt między państwami bloku komunistycznego a światem Zachodu[8]. Groźba ewentualnej konfrontacji długo wydawała się możliwa i poprzez propagandę próbowano dyskwalifikować życie polityczne w Niemczech Zachodnich[8]. Republika Federalna oficjalnie długo nie akceptowała terytorialnych zmian po II wojnie światowej, czym w Polsce nie budziła sympatii[8]. Na to nakładały się wspomnienia o dramatycznych wydarzeniach z czasów wojny[8]. Pisano chętnie o powrocie byłych elit funkcyjnych na dawne stanowiska, o bezkarności zbrodniarzy, o zapatrzeniu społeczeństwa niemieckiego w dawne ideały[9].

Nawiązanie stosunków dyplomatycznych między Polską a Republiką Federalną Niemiec nastąpiło 14 września 1972 r.[10] Było to możliwe dzięki zawarciu 7 grudnia 1970 r. Układu między PRL a Republiką Federalną Niemiec o podstawach normalizacji ich wzajemnych stosunków[10]. Do jego podpisania doszło w czasie wizyty Willy’ego Brandta, który jako pierwszy kanclerz RFN oficjalnie odwiedził Polskę[10]. W jej trakcie symboliczny gest kanclerza, uklęknięcie przy Pomniku Bohaterów Getta, stał się wydarzeniem o wymiarze historycznym[10]. Niemiecki Bundestag ratyfikował układ PRL-RFN 17 maja 1972 roku, ustawę o ratyfikacji podpisał prezydent RFN Gustav Heinemann 23 maja, 26 maja tego samego roku układ ratyfikowała Rada Państwa PRL, zaś wymiana dokumentów ratyfikacyjnych nastąpiła 3 czerwca 1972 roku w Bonn[10].

Pierwszą polską placówką dyplomatyczną w RFN było utworzone już w 1949 roku przedstawicielstwo handlowe z siedzibą we Frankfurcie nad Menem[10]. W 1963 roku, po wzajemnym uzgodnieniu przez PRL i RFN utworzenia misji handlowych, zostało ono przeniesione do Kolonii, a następnie przekształcono w 1974 roku w ambasadę[10]. Również niemiecka misja handlowa w Warszawie została przekształcona w ambasadę i we wrześniu 1972 roku oficjalnie rozpoczęła pracę w rozszerzonym zakresie[10].

Po 1970 roku pojawiło się więcej prac próbujących zdobyć się na większą rzetelność w stosunku do rzeczywistości politycznej Niemiec Zachodnich[11]. Zmienił się ton polskiej propagandy, a sprawy niemieckie zaczęły być postrzegane nawet z pewną dozą sympatii[11].

Lata 1989–1990

[edytuj | edytuj kod]

Dążenia Polski do integracji ze strukturami zachodnimi sformułowano po przełomie roku 1989, zaznaczając jednocześnie, że najlepszym rozwiązaniem byłoby uzyskanie wsparcia ze strony Republiki Federalnej Niemiec[12.1]. W tych warunkach jako rację stanu określono budowanie przyjaznych stosunków z państwem niemieckim[12.1]. Politykę otwarcia na zachód i zbliżenia z Niemcami podjął już rząd Tadeusza Mazowieckiego w 1989 roku, rozpoczynając etap przełomu we wzajemnych stosunkach[12.2].

Zjednoczenie a problem granicy

[edytuj | edytuj kod]
Premier Tadeusz Mazowiecki i kanclerz Helmut Kohl podczas spotkania w Krzyżowej (1989)

9 listopada 1989 rozpoczęła się wizyta Helmuta Kohla w Polsce[12.2]. Szefowie rządów obu państw wzięli m.in. udział we mszy świętej w Krzyżowej[12.2]. Wizyta zaowocowała również podpisaniem 11 umów i porozumień oraz Wspólnym oświadczeniem – najobszerniejszą od 1970 roku deklaracją dotyczącą relacji polsko-niemieckich[12.2]. Niepokój w Polsce budziły jednak sprzeciwy kanclerza wobec dodania do dokumentu sformułowań dotyczących granic uchwalonych przez Bundestag 8 listopada 1989[12.3]. Udało się jednak stworzyć podstawy dla regulacji kwestii mniejszości niemieckiej oraz upamiętnienia miejsc związanych z historią Niemiec[12.3]. Ponadto rząd federalny zobowiązał się do finansowego wsparcia polskich przemian[12.3]. Przywódcy obu państw byli jednak we wspomnianym okresie mocno ograniczeni uwarunkowaniami międzynarodowymi – kanclerz Kohl nie mógł jeszcze reprezentować całych Niemiec[12.3], zaś premier Mazowiecki stał na czele rządu państwa należącego do Układu Warszawskiego[12.4]. Przebieg wizyty został również zakłócony poprzez wydarzenia z 9 na 10 listopada w Berlinie[12.4].

Granica polsko-niemiecka

Wsparcie strony polskiej dla zjednoczenia Niemiec wiązało się jednocześnie z obawami o nienaruszalność granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej[12.4]. Już od lata 1989 trwała tzw. rewolucja trabantów, a rząd Polski nie czynił nic, by ją utrudniać[12.5]. Przyspieszenie wydarzeń po stronie niemieckiej wymogło na rządzie Mazowieckiego przedstawienie oficjalnego stanowiska w kwestii zjednoczenia – opowiedziano się za zjednoczeniem, ale pod warunkiem, że Wielkie Niemcy nie staną się zagrożeniem dla żadnego państwa w Europie[12.5]. Polska stała się tym samym pierwszym krajem Układu Warszawskiego, który wyraził poparcie dla likwidacji podziału Niemiec[12.5]. Stanowisko takie wynikało z trzech zasadniczych przyczyn[12.5]:

  • poszanowanie dla zasady samostanowienia narodów;
  • uznanie zjednoczenia Niemiec jako kroku na drodze do przełamania zimnowojennego podziału kontynentu;
  • dostrzeżenie możliwości uzyskania bezpośredniej granicy z Zachodem.

Zaskoczeniem, nie tylko dla strony polskiej, było tempo procesów zachodzących w Niemczech[12.5]. Już 28 listopada 1989 kanclerz Kohl przedstawił plan zjednoczenia Niemiec, w którym pominięto jednak kwestię granic, co wzbudziło niepokój w Polsce i Europie[12.6]. Od planu pomijającego sprawę nienaruszalności granic zdystansowały się SPD i FDP[12.6]. Ogólnie kwestia zjednoczenia nie spotykała się z poparciem części aparatu PZPR-owskiego, zaś solidarnościowa część rządu popierała ten proces, ale podnosiła liczne zastrzeżenia – minister Krzysztof Skubiszewski mówił m.in. o potrzebie poprzedzenia zjednoczenia zgodą mocarstw i zgodą wszystkich państw Europy oraz koniecznością utrzymania całych Niemiec w ramach NATO – sprzeciwiano się natomiast sowieckim propozycjom neutralizacji Niemiec[12.6].

20 lutego 1990 roku premier Mazowiecki wystosował do rządów Wielkiej Brytanii, Francji, USA i ZSRR listy, w których wyraził nadzieję, że zjednoczenie Niemiec nie nastąpi kosztem bezpieczeństwa Polski[12.7]. Zaproponował też zawarcie traktatu z państwami niemieckimi dotyczącymi potwierdzenia granicy, który w przyszłości podpisałyby zjednoczone Niemcy – miałoby to ostatecznie zakończyć erę niejednoznacznych deklaracji dotyczących granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej[12.7]. Politycy RFN skłaniali się raczej ku pomysłowi deklaracji w ramach KBWE, jednak strona polska wyraźnie akceptowała potrzebę potwierdzenia granicy umową międzynarodową[12.7]. 28 kwietnia Polska przedstawiła też swoje stanowisko wobec przyszłego traktatu granicznego oraz konferencji 2 + 4 i polityczno-militarnych zagadnień związanych ze zjednoczeniem[12.7]. W dniach 3, 18 i 29 maja doszło także do spotkań przedstawicieli Polski, NRD i RFN, na których rozpatrywano różne możliwości zamknięcia sprawy granicy[12.8].

Niepokojące dla strony polskiej były różne sygnały płynące z RFN, w tym wyrażone we wrześniu 1989 stanowisko CDU[12.8]:

Tereny na wschodzie pozostają wciąż trwałą częścią składową Rzeszy Niemieckiej

Stanowisko CDU wyrażone na zjeździe partii w dniach 10–11 września 1989 roku

23 lutego 1990 doszło do rozmowy między szefami rządów obu państw – obydwaj przytaczali wiele argumentów natury psychologicznej[12.9]. Kanclerz Kohl wyraził też obawę o powrót problemu reparacji wojennych, czego Niemcy chciały uniknąć[12.9]. Wśród powodów, dla których chadecki kanclerz zwlekał z uznaniem granicy, mimo nacisków m.in. prezydenta George’a Busha, wymienia się m.in.[12.9]:

Po stronie niemieckiej pojawiły się również postulaty dotyczące Niemców mieszkających w Polsce oraz odszkodowań dla przesiedlonych[12.10]. Pojawiły się także głosy nawołujące do powiązania problemu granicy z zagwarantowaniem praw mniejszości niemieckiej[12.10]. Nie spotykało się to ze zrozumieniem Polski, która dążyła do uregulowania sprawy swej granicy zachodniej jeszcze przed zjednoczeniem Niemiec[12.10]. Polska cieszyła się pod tym względem wsparciem zarówno Stanów Zjednoczonych[12.10], jak i Wielkiej Brytanii oraz Francji[12.11].

Wypracowaniem warunków zjednoczenia miała zająć się konferencja 2 + 4[12.12]. Polski rząd domagał się możliwości przedstawienia swoich postulatów podczas jej obrad, w czym poparła go większość partii oraz Konferencja Episkopatu Polski[12.12]. Ostatecznie zdecydowano się dopuścić Polskę do części obrad, do czego minister Krzysztof Skubiszewski odniósł się następująco[12.12]:

Do sfery naszego zainteresowania na pierwszym miejscu należy traktat o granicy na Odrze i Nysie, mający rangę i skutek regulacji pokojowej. Regulacja pokojowa (peace settlement) jest pojęciem używanym w istniejących umowach międzynarodowych, dotyczących Niemiec. Chodzi tu nam o definitywny traktat o granicy

Wypowiedź ministra spraw zagranicznych Krzysztofa Skubiszewskiego

21 czerwca 1990 roku parlamenty obu państw niemieckich wydały wspólne oświadczenie w sprawie granicy z Polską, w którym stwierdziły, że jej przebieg zostanie potwierdzony traktatem po mającym nastąpić zjednoczeniu Niemiec[12.13]. Zapowiedziano też rezygnację z wysuwania roszczeń terytorialnych[12.13]. 17 lipca 1990 stronę polską dopuszczono[13] do konferencji mocarstw w Paryżu zakresie sprawy granic[12.13]. Ustalono wówczas następujące zagadnienia[12.13]:

  • w skład terytorium zjednoczonych Niemiec wejdzie obszar RFN, NRD i Berlina;
  • Polska i Niemcy potwierdzą istniejącą granicę umową międzynarodową;
  • Niemcy nie będą miały roszczeń terytorialnych wobec innych państw;
  • wejście w życie zobowiązań obu państw niemieckich ostatecznie potwierdzi niemieckie granice.

12 września 1990 w Moskwie przyjęto Układ o ostatecznej regulacji w odniesieniu do Niemiec[12.14]. Potwierdzono w nim wszystkie postanowienia z Paryża, uzgodniono wycofanie Armii Radzieckiej z terenów NRD oraz ustalono limity zbrojeń dla Niemiec[12.14]. Ustalono także, że we wschodnich landach nie będą mogły stacjonować jednostki wojskowe państw NATO (wyjąwszy Bundeswehrę)[12.14]. 1 października 1990 cztery mocarstwa zrzekły się odpowiedzialności za Niemcy, a 3 października tego samego roku nastąpiło zjednoczenie Niemiec[12.15].

Po 1990 roku

[edytuj | edytuj kod]

W 1991 roku podpisano Polsko-niemiecki traktat o dobrym sąsiedztwie.

W latach 90. priorytetem polityki zagranicznej Polski było wejście do NATO i Unii Europejskiej, co determinowało także politykę Polski wobec Niemiec. Niemcy poparły polskie aspiracje. Czynnikami wpływającymi na politykę Niemiec wobec Polski były[14]:

  • promowanie sfery bezpieczeństwa i stabilności na wschodzie (chęć utraty przez Niemcy statusu „państwa frontowego”)
  • perspektywa szerszego otwarcia rynku dla własnych eksporterów
  • potrzeba wsparcia państw wkraczających na ścieżkę demokracji
  • motyw wdzięczności za wsparcie procesu zjednoczenia Niemiec przez Polskę oraz zainicjowania przemian w Europie Środkowo-Wschodniej przez ruch Solidarność
Prezydent Niemiec Christian Wulff i prezydent Polski Bronisław Komorowski, 2010

14 lipca 1997 w Bonn odbyły się pierwsze polsko-niemieckie konsultacje międzyrządowe. W 2000 roku premier Polski Jerzy Buzek i kanclerz Niemiec Gerhard Schröder wspólnie podkreślali wspólnotę interesów obu krajów oraz poczucie odpowiedzialności za Europę[15].

Gdy akcesja do UE stawała się co bardziej realna i gdy została zrealizowana, wzajemne relacje stały się bardziej pragmatyczne. Wówczas wyraźniej pojawiły się kwestie sporne zarówno w kwestiach bilateralnych, jak i wielostronnych[14]. Kontrowersje w Polsce budziła działalność Eriki Steinbach i koncepcja Centrum przeciwko Wypędzeniom[16]. Różnice dotyczyły także stosunku do polityki amerykańskiej w zakresie walki z terroryzmem i II wojny w Zatoce Perskiej, a w kolejnych latach także reformy systemu decyzyjnego w Unii Europejskiej[14].

Premier Polski Mateusz Morawiecki i kanclerz Niemiec Olaf Scholz podczas ceremonii powitania w Warszawie, 2021

W drugiej i trzeciej dekadzie XXI wieku do obszarów spornych należały m.in. polityka wschodnia i stosunek do Rosji (m.in. w kontekście gazociągu Nord Stream), polityka migracyjna[1] oraz problem praworządności[14], a także różne wizje integracji europejskiej[17]. Do 2017 roku kwestię reparacji wojennych obie strony uznawały za zamkniętą, jednak później polskie władze zaczęły dążyć do jej ponownego podjęcia; w związku z tym Instytut Strat Wojennych im. Jana Karskiego opublikował nowe szacunki wysokości polskich strat (6,2 bln PLN)[18].

Z okazji 30-lecia podpisania polsko-niemieckiego traktatu doszło spotkania prezydentów obu państw w Warszawie.

(...)mam takie wrażenie, że Polska i Niemcy są jak dwa sąsiadujące ze sobą gospodarstwa rolne, jak dwie farmy, których właściciele – jak wiadomo – zawsze w takich sytuacjach mają od czasu do czasu kwestie sporne, ale generalnie byliby gotowi nawzajem pożenić swoje dzieci. Mam nadzieję, że w relacjach polsko-niemieckich tak właśnie jest.

Wypowiedź prezydenta Andrzeja Dudy, [19]

W czerwcu 2026 oba państwa zawarły nową umowę o współpracy w dziedzinie obronności[20].

Relacje gospodarcze

[edytuj | edytuj kod]

Ramy polsko-niemieckiej dwustronnej współpracy gospodarczej stworzone zostały przede wszystkim przez Traktat o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy podpisany w dniu 17 czerwca 1991 r.[21]

Szereg kwestii regulują też bilateralne umowy międzyrządowe. Są to m.in.[21]:

  • „Umowa między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Federalną Niemiec w sprawie unikania podwójnego opodatkowania w zakresie podatków od dochodu i od majątku, podpisana w Berlinie dnia 14 maja 2003 r.” (Dz. U. z 2005 r. Nr 12, poz. 90);
  • Umowa w sprawie popierania i wzajemnej ochrony inwestycji została w dniu 18 października 2018 r. wypowiedziana przez Rzeczpospolitą Polską (Dz. U. z 2019 r. poz. 774).

W 2022 roku Polska była piątym pod względem wielkości partnerem handlowym Niemiec[22].

W wymianie handlowej między oboma krajami w latach 2021–2024 utrzymywało się saldo dodatnio po stronie Niemiec. W 2024 roku wartość obrotów handlowych między oboma krajami osiągnęła wartość prawie 172 mld EUR[21].

Wartość wymiany handlowej PL-DE w mld EUR[21]
RokImport z NiemiecEksport do Niemiec
202178,5869,05
202292,6878,32
202390,5880,81
202493,878,1

Według Narodowego Banku Polskiego, spółki z Niemiec były w 2022 r. drugimi co do wielkości inwestorami bezpośrednimi w Polsce (wartość inwestycji – 42,6 mld euro). Zakładają one przede wszystkim oddziały produkcyjne działające przede wszystkich w branżach: motoryzacyjnej, przemysłu maszynowego oraz przemysłu elektrycznego[21].

Współpraca regionalna

[edytuj | edytuj kod]

Podstawę dwustronnej współpracy regionalnej i przygranicznej wyznacza Europejska Konwencja Ramowa o Współpracy Transgranicznej pomiędzy Wspólnotami i Władzami Terytorialnymi przyjęta w Madrycie w maju 1980 r. oraz Traktat między RP a RFN o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy z 17 czerwca 1991 r.[21] Na mocy tego drugiego powołano Polsko-Niemiecką Komisję Międzyrządową ds. Współpracy Regionalnej i Przygranicznej. W jej ramach działają cztery komitety: ds. współpracy przygranicznej, współpracy międzyregionalnej, edukacji i gospodarki przestrzennej, które obradują regularnie, naprzemiennie w obu krajach[21].

Istnieje także szereg różnych form kooperacji na poziomie samorządów lokalnych (miast, powiatów i gmin). Łącznie według Fundacji Współpracy Polsko-Niemieckiej istnieje 842 partnerstw pomiędzy polskimi i niemieckimi miastami i gminami[21].

Kultura, nauka, edukacja i wymiar międzyludzki

[edytuj | edytuj kod]

Instytucjami służącymi wspieraniu rozwoju wymiany młodzieżowej, akademickiej i naukowej są m.in.: Polsko-Niemiecka Współpraca Młodzieży, Fundacja Współpracy Polsko-Niemieckiej, Uniwersytet Europejski Viadrina we Frankfurcie nad Odrą, Polsko-Niemiecka Fundacja na rzecz Nauki, Fundacja „Polsko-Niemieckie Pojednanie” oraz ośrodki spotkań i pamięci[23].

Istotne znaczenie dla stosunków polsko-niemieckich odgrywa działalność Fundacji „Krzyżowa” dla Porozumienia Europejskiego i prowadzonego przez nią Międzynarodowego Domu Spotkań Młodzieży w Krzyżowej[24.1].

W 2004 r. ustanowiono funkcję Przedstawiciela Ministra Spraw Zagranicznych ds. Współpracy Polsko-Niemieckiej i Koordynatora ds. Niemiecko-Polskiej Współpracy Społecznej i Przygranicznej[25].

W 2011 roku zainicjowano Dzień Polsko-Niemiecki[24.2].

Według badań Instytutu Zachodniego z grudnia 2024 roku 36% ankietowanych Polaków pozytywnie oceniało stan stosunków polsko-niemieckich, przeciwko zdania było 23% ankietowanych. 46% badanych miało neutralny stosunek do Niemców, zaś 29% – negatywny i 25% – pozytywny. Uczestnicy badania wskazywali także wątpliwość dotyczącą możliwości ponownego nawiązania współpracy Berlina z Moskwą w kontekście zagrożenia rosyjskiego (44%)[26].

Polacy w Niemczech

[edytuj | edytuj kod]
 Osobny artykuł: Polacy w Niemczech.

Z danych niemieckiego federalnego urzędu statystycznego (stan na 31.12.2021 r.) wynika, że w Niemczech mieszkało 870 995 osób posiadających wyłącznie polskie obywatelstwo[27]. Statystka niemiecka posługuje się także pojęciem tła migracyjnego (Migrationshintegrund) i podaje liczbę osób z polskim tłem migracyjnym w Niemczech na ponad 2 mln[27]. Polacy stanowią drugą – po Turkach – grupę migrantów na terytorium RFN i największą spośród krajów członkowskich Unii Europejskiej – ok. 8% wszystkich obcokrajowców i ok. 18% zamieszkujących Niemcy obywateli UE[27].

Niemcy w Polsce

[edytuj | edytuj kod]

Zgodnie z informacjami zawartymi w Narodowym Spisie Powszechnym Ludności i Mieszkań z 2021 roku odnotowano 144,2 tys. osób deklarujących narodowość niemiecką, co oznacza spadek o 3,6 tys. w porównaniu z danymi z 2011 roku.

Zobacz też

[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

[edytuj | edytuj kod]
  1. 1 2 Jakimowicz Robert, Zarys polsko-niemieckich stosunków politycznych w latach 1990–2019 [online] [dostęp 2023-01-01].
  2. ↑ Tomasz Targański. Sasi. „Polityka – Pomocnik Historyczny”. Polacy i Niemcy – Tysiąc lat sąsiedztwa, s. 31, 2018. ISSN 2391-7717.
  3. ↑ Adam Krzemiński. Zamiast kalendarium. „Polityka – Pomocnik Historyczny”. Polacy i Niemcy – Tysiąc lat sąsiedztwa, s. 12, 2018. ISSN 2391-7717.
  4. ↑ Piłsudski ogłasza światu wolną Polskę. PolskieRadio.pl. [dostęp 2020-11-11].
  5. Krzysztof Ruchniewicz. Dwuznaczne dwudziestolecie. „Polityka – Pomocnik Historyczny”. Polacy i Niemcy – Tysiąc lat sąsiedztwa, 2018. ISSN 2391-7717.
    1. ↑ S. 66–68.
    2. ↑ S. 68–69.
  6. ↑ Andrzej Krajewski. Gdańsk. „Polityka – Pomocnik Historyczny”. Polacy i Niemcy – Tysiąc lat sąsiedztwa, s. 70, 2018. ISSN 2391-7717.
  7. ↑ Jacek Tebinka. Między Bugiem a Odrą. „Polityka – Pomocnik historyczny”. Z Kresów na Kresy, s. 33, 2016. ISSN 2391-7717.
  8. 1 2 3 4 5 Fikus 2013 ↓, s. 46.
  9. ↑ Fikus 2013 ↓, s. 56.
  10. 1 2 3 4 5 6 7 8 Polska w Niemczech [online], Portal Gov.pl [dostęp 2026-03-22] (pol.).
  11. 1 2 Fikus 2013 ↓, s. 50.
  12. Ryszard Zięba: Główne kierunki polityki zagranicznej Polski po zimnej wojnie. Wyd. 1. Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, 2010. ISBN 978-83-60807-13-2.
    1. 1 2 S. 24.
    2. 1 2 3 4 S. 39.
    3. 1 2 3 4 S. 40.
    4. 1 2 3 S. 41.
    5. 1 2 3 4 5 S. 42.
    6. 1 2 3 S. 44.
    7. 1 2 3 4 S. 45.
    8. 1 2 S. 46.
    9. 1 2 3 S. 47.
    10. 1 2 3 4 S. 48.
    11. ↑ S. 49.
    12. 1 2 3 S. 50.
    13. 1 2 3 4 S. 51.
    14. 1 2 3 S. 52.
    15. ↑ S. 53.
  13. ↑ Polska zabiegała również o udział w części dotyczącej niemieckich limitów uzbrojenia konwencjonalnego, lecz nie została dopuszczona do tej części obrad.
  14. 1 2 3 4 Michał M. Kosman, Polsko-niemieckie stosunki polityczne na przestrzeni trzech dekad po zjednoczeniu Niemiec – główne zagadnienia. repozytorium.ka.edu.pl. [dostęp 2022-05-10].
  15. ↑ Mirosław Stolarczyk, Zbieżność i różnice interesów w stosunkach polsko-niemieckich w latach 1989–2009 [online] [dostęp 2024-04-20].
  16. ↑ Nie chodzi (tylko) o Erikę Steinbach. Trzy mity niemieckiego dyskursu o wysiedleniach [online], osw.waw.pl, 1 września 2010 [dostęp 2022-12-23].
  17. ↑ Dokąd zmierzają relacje polsko-niemieckie?. warswawinstitute.org.pl. [dostęp 2022-05-10].
  18. ↑ Michał Sopiński. Reparacje wojenne od Niemiec w aspekcie prawnym oraz politycznym. „Kwartalnik Prawa Międzynarodowego”. III, s. 75–77, 2022.
  19. ↑ „Pojednanie polsko-niemieckie przykładem dla świata” \ Aktualności \ Wypowiedzi Prezydenta RP \ Wystąpienia \ Oficjalna strona Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej [online], prezydent.pl [dostęp 2024-04-25] (pol.).
  20. ↑ Polska i Niemcy z nową umową o współpracy w dziedzinie obronności [online], gov.pl [dostęp 2026-06-17].
  21. 1 2 3 4 5 6 7 8 Niemcy: Informator ekonomiczny [online], Serwis Rzeczypospolitej Polskiej [dostęp 2020-10-11].
  22. ↑ Polska jednym z największych partnerów handlowych Niemiec [online], bankier.pl, 2 lutego 2023 [dostęp 2025-04-05].
  23. ↑ Wspólna Deklaracja Rządów Rzeczypospolitej Polskiej i Republiki Federalnej Niemiec z okazji 20. rocznicy podpisania Traktatu między Rzecząpospolitą Polską i Republiką Federalną Niemiec o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy: Sąsiedzi i partnerzy. s. 1. [dostęp 2016-12-16]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-12-21)].
  24. Program współpracy przyjęty przez Rządy Rzeczypospolitej Polskiej i Republiki Federalnej Niemiec z okazji 20. rocznicy podpisania Traktatu między Rzecząpospolitą Polską i Republiką Federalną Niemiec o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy. [dostęp 2016-12-16].
    1. ↑ S. 7.
    2. ↑ S. 6.
  25. ↑ Radosław Grodzki: Polska polityka zagraniczna w XX i XXI wieku. Replika, 2009, s. 244. ISBN 978-83-60383-91-9.
  26. ↑ Polacy częściej oceniają relacje z Niemcami dobrze, niż źle [online], rp.pl [dostęp 2026-04-01].
  27. 1 2 3 Polacy i Polonia w Niemczech [online], Portal Gov.pl [dostęp 2026-03-22] (pol.).

Bibliografia

[edytuj | edytuj kod]
  • Bogusław Drewniak: Polen und Deutschland 1919-1939. Wege und Irrwege kultureller Zusammenarbeit (Düsseldorf 1999)
  • Bogusław Drewniak: Polsko-niemieckie zbliżenia w kręgu kultury 1919-1939. Studia – szkice – sylwetki (Gdańsk 2005)
  • Sebastian Fikus, Trudny spadek dysydentów III Rzeszy w Republice Federalnej Niemiec, Warszawa: Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk, 2013, ISBN 978-83-63352-16-5.
  • Jerzy Krasuski: Stosunki polsko-niemieckie 1919-1925 (Poznań 1962).
  • Jerzy Krasuski: Stosunki polsko-niemieckie 1926-1932 (Poznań 1964).
  • Jerzy Krasuski: Stosunki polsko-niemieckie 1919-1932 (Poznań 1975).
  • Jerzy Krasuski: Polska i Niemcy. Dzieje wzajemnych stosunków politycznych (do 1932 roku) (Warszawa 1989).
  • Jerzy Krasuski: Polska-Niemcy. Stosunki polityczne od zarania po czasy najnowsze (Poznań 2003).
  • Czesław Łuczak: Od Bismarcka do Hitlera. Polsko-niemieckie stosunki gospodarcze (Poznań 1988).
  • Dariusz Matelski: Niemcy w Polsce w XX wieku (Warszawa-Poznań 1999).
  • Marian Wojciechowski: Stosunki polsko-niemieckie 1933-1938, Poznań 1965 (wyd. II, Poznań 1980).
  • Marian Wojciechowski: The Role of Polish-German Relations in the Origin of World War II (Warszawa 1970).
  • Marian Wojciechowski: Die polnisch-deutschen Beziehungen 1933-1938 (Leiden [Holandia] 1971).
  • Stanisław Żerko: Stosunki polsko-niemieckie 1938–1939 (Poznań 1998).
Źródło: „https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Stosunki_polsko-niemieckie&oldid=80157851”