Stosunki polsko-niemieckie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Położenie Polski i Niemiec w granicach w XXI w.

Stosunki polsko-niemieckie – wzajemne relacje polityczne, kulturalne i gospodarcze między Polską i Niemcami od średniowiecza do współczesności, a także dzieje Niemców i mniejszości niemieckiej w Polsce oraz Polaków i mniejszości polskiej w Niemczech.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Średniowiecze[edytuj | edytuj kod]

Nowożytność[edytuj | edytuj kod]

Herb Rzeczypospolitej na budynku ratusza w saskim Wilsdruff – pamiątka po czasach unii

W Polsce, począwszy od 1697 roku, panowało dwóch królów z dynastii Wettynów: August II Mocny i August III Sas. Konstytucja 3 maja powierzała tron polski tej właśnie niemieckiej dynastii.[1]

Rzeczpospolita Obojga Narodów co do zasady dystansowała się od spraw Cesarstwa Rzymsko-Niemieckiego; nie zmieniła tej postawy nawet unia personalna z Saksonią[2].

Królestwo Prus wzięło udział we wszystkich trzech rozbiorach Polski.

Zabór pruski[edytuj | edytuj kod]

Hambacher Fest

Okres międzywojenny[edytuj | edytuj kod]

Niemcy jako pierwsze państwo uznały niepodległość Polski – 20 listopada 1918 roku[3]. Kolejne miesiące i lata upłynęły pod znakiem sporów terytorialnych: o Wielkopolskę, Górny Śląsk, a przede wszystkim – o Pomorze Gdańskie (zwane przez Niemców „korytarzem” i sam Gdańsk; ponadto źródło konfliktów stanowiła sytuacja mniejszości narodowych[4][5]. Jedynie lata 1934–38 stanowiły okres pozornego ocieplenia stosunków[6].

II wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

II wojna światowa w Europie rozpoczęła się napaścią Niemiec hitlerowskich na Polskę 1 września 1939 roku. Od tego momentu walkę z Niemcami prowadziło regularne Wojsko Polskie, formacje konspiracyjne (przede wszystkim Armia Krajowa), Polskie Siły Zbrojne związane z aliantami zachodnimi oraz Armia Polska w ZSRR. 1 Armia Wojska Polskiego uczestniczyła w zdobyciu Berlina wiosną 1945 roku.

Polska Ludowa[edytuj | edytuj kod]

Na konferencji poczdamskiej przekazano Polsce tereny będące dotychczas częścią Niemiec. Postanowienie to nie miało być ostateczne, choć w praktyce takim się okazało. Jego teoretycznie tymczasowy charakter stanowił przez lata podstawę postulatu rewizji granicy, pojawiającego się po stronie niemieckiej.[7]

W okresie powojennym państwo polskie nosiło nazwę Polska Rzeczpospolita Ludowa, państwa niemieckie były natomiast dwa: Republika Federalna Niemiec oraz Niemiecka Republika Demokratyczna.

III Rzeczpospolita[edytuj | edytuj kod]

Dążenia Polski do integracji ze strukturami zachodnimi sformułowano po przełomie roku 1989, zaznaczając jednocześnie, że najlepszym rozwiązaniem byłoby uzyskanie wsparcia ze strony Republiki Federalnej Niemiec[8]. W tych warunkach jako rację stanu określono budowanie przyjaznych stosunków z państwem niemieckim[8]. Politykę otwarcia na zachód i zbliżenia z Niemcami podjął już rząd Tadeusza Mazowieckiego w 1989 roku, rozpoczynając etap przełomu we wzajemnych stosunkach[9]. W relacjach Polski z Niemcami wyróżnia się kilka etapów:

  • do 1991 roku – budowanie formalnoprawnych ram stosunków wzajemnych;
  • 1991–1998 – okres tzw. polsko-niemieckiej wspólnoty interesów;
  • od 1998 – narastanie problemów w stosunkach dwustronnych.

Zjednoczenie a problem granicy[edytuj | edytuj kod]

Kanclerz Helmut Kohl w Krzyżowej (1989)

9 listopada 1989 rozpoczęła się wizyta Helmuta Kohla w Polsce[9]. Szefowie rządów obu państw wzięli m.in. udział we mszy świętej w Krzyżowej[9]. Wizyta zaowocowała również podpisaniem 11 umów i porozumień oraz Wspólnym oświadczeniem – najobszerniejszą od 1970 roku deklaracją dotyczącą relacji polsko-niemieckich[9]. Niepokój w Polsce budziły jednak sprzeciwy kanclerza wobec dodania do dokumentu sformułowań dotyczących granic uchwalonych przez Bundestag 8 listopada 1989[10]. Udało się jednak stworzyć podstawy dla regulacji kwestii mniejszości niemieckiej oraz upamiętnienia miejsc związanych z historią Niemiec[10]. Ponadto rząd federalny zobowiązał się do finansowego wsparcia polskich przemian[10]. Przywódcy obu państw byli jednak we wspomnianym okresie mocno ograniczeni uwarunkowaniami międzynarodowymi – kanclerz Kohl nie mógł jeszcze reprezentować całych Niemiec[10], zaś premier Mazowiecki stał na czele rządu państwa należącego do Układu Warszawskiego[11]. Przebieg wizyty został również zakłócony poprzez wydarzenia z 9 na 10 listopada w Berlinie[11].

Wsparcie strony polskiej dla zjednoczenia Niemiec wiązało się jednocześnie z obawami o nienaruszalność granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej[11]. Już od lata 1989 trwała tzw. rewolucja trabantów, a rząd Polski nie czynił nic, by ją utrudniać[12]. Przyspieszenie wydarzeń po stronie niemieckiej wymogło na rządzie Mazowieckiego przedstawienie oficjalnego stanowiska w kwestii zjednoczenia – opowiedziano się za zjednoczeniem, ale pod warunkiem, że Wielkie Niemcy nie staną się zagrożeniem dla żadnego państwa w Europie[12]. Polska stała się tym samym pierwszym krajem Układu Warszawskiego, który wyraził poparcie dla likwidacji podziału Niemiec[12]. Stanowisko takie wynikało z trzech zasadniczych przyczyn[12]:

  • poszanowanie dla zasady samostanowienia narodów;
  • uznanie zjednoczenia Niemiec jako kroku na drodze do przełamania zimnowojennego podziału kontynentu;
  • dostrzeżenie możliwości uzyskania bezpośredniej granicy z Zachodem.

Zaskoczeniem, nie tylko dla strony polskiej, było tempo procesów zachodzących w Niemczech[12]. Już 28 listopada 1989 kanclerz Kohl przedstawił plan zjednoczenia Niemiec, w którym pominięto jednak kwestię granic, co wzbudziło niepokój w Polsce i Europie[13]. Od planu pomijającego sprawę nienaruszalności granic zdystansowały się SPD i FDP[13]. Ogólnie kwestia zjednoczenia nie spotykała się z poparciem części aparatu PZPR-owskiego, zaś solidarnościowa część rządu popierała ten proces, ale podnosiła liczne zastrzeżenia – minister Krzysztof Skubiszewski mówił m.in. o potrzebie poprzedzenia zjednoczenia zgodą mocarstw i zgodą wszystkich państw Europy oraz koniecznością utrzymania całych Niemiec w ramach NATO – sprzeciwiano się natomiast sowieckim propozycjom neutralizacji Niemiec[13].

20 lutego 1990 roku premier Mazowiecki wystosował do rządów Wielkiej Brytanii, Francji, USA i ZSRR listy, w których wyraził nadzieję, że zjednoczenie Niemiec nie nastąpi kosztem bezpieczeństwa Polski[14]. Zaproponował też zawarcie traktatu z państwami niemieckimi dotyczącymi potwierdzenia granicy, który w przyszłości podpisałyby zjednoczone Niemcy – miałoby to ostatecznie zakończyć erę niejednoznacznych deklaracji dotyczących granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej[14]. Politycy RFN skłaniali się raczej ku pomysłowi deklaracji w ramach KBWE, jednak strona polska wyraźnie akceptowała potrzebę potwierdzenia granicy umową międzynarodową[14]. 28 kwietnia Polska przedstawiła też swoje stanowisko wobec przyszłego traktatu granicznego oraz konferencji 2 + 4 i polityczno-militarnych zagadnień związanych ze zjednoczeniem[14]. W dniach 3, 18 i 29 maja doszło także do spotkań przedstawicieli Polski, NRD i RFN, na których rozpatrywano różne możliwości zamknięcia sprawy granicy[15].

Niepokojące dla strony polskiej były różne sygnały płynące z RFN, w tym wyrażone we wrześniu 1989 stanowisko CDU[15]:

Tereny na wschodzie pozostają wciąż trwałą częścią składową Rzeszy Niemieckiej

Stanowisko CDU wyrażone na zjeździe partii w dniach 10-11 września 1989 roku,

23 lutego 1990 doszło do rozmowy między szefami rządów obu państw – obydwaj przytaczali wiele argumentów natury psychologicznej[16]. Kanclerz Kohl wyraził też obawę o powrót problemu reparacji wojennych, czego Niemcy chciały uniknąć[16]. Wśród powodów, dla których chadecki kanclerz zwlekał z uznaniem granicy, mimo nacisków m.in. prezydenta George’a Busha, wymienia się m.in[16]:

Po stronie niemieckiej pojawiły się również postulaty dotyczące Niemców mieszkających w Polsce oraz odszkodowań dla przesiedlonych[17]. Pojawiły się także głosy nawołujące do powiązania problemu granicy z zagwarantowaniem praw mniejszości niemieckiej[17]. Nie spotykało się to ze zrozumieniem Polski, która dążyła do uregulowania sprawy swej granicy zachodniej jeszcze przed zjednoczeniem Niemiec[17]. Polska cieszyła się pod tym względem wsparciem zarówno Stanów Zjednoczonych[17], jak i Wielkiej Brytanii oraz Francji[18].

Wypracowaniem warunków zjednoczenia miała zająć się konferencja 2 + 4[19]. Polski rząd domagał się możliwości przedstawienia swoich postulatów podczas jej obrad, w czym poparła go większość partii oraz Konferencja Episkopatu Polski[19]. Ostatecznie zdecydowano się dopuścić Polskę do części obrad, do czego minister Krzysztof Skubiszewski odniósł się następująco[19]:

Do sfery naszego zainteresowania na pierwszym miejscu należy traktat o granicy na Odrze i Nysie, mający rangę i skutek regulacji pokojowej. Regulacja pokojowa (peace settlement) jest pojęciem używanym w istniejących umowach międzynarodowych, dotyczących Niemiec. Chodzi tu nam o definitywny traktat o granicy

Wypowiedź ministra spraw zagranicznych Krzysztofa Skubiszewskiego,

21 czerwca 1990 roku parlamenty obu państw niemieckich wydały wspólne oświadczenie w sprawie granicy z Polską, w którym stwierdziły, że jej przebieg zostanie potwierdzony traktatem po mającym nastąpić zjednoczeniu Niemiec[20]. Zapowiedziano też rezygnację z wysuwania roszczeń terytorialnych[20]. 17 lipca 1990 stronę polską dopuszczono[21] do konferencji mocarstw w Paryżu zakresie sprawy granic[20]. Ustalono wówczas następujące zagadnienia[20]:

  • w skład terytorium zjednoczonych Niemiec wejdzie obszar RFN, NRD i Berlina;
  • Polska i Niemcy potwierdzą istniejącą granicę umową międzynarodową;
  • Niemcy nie będą miały roszczeń terytorialnych wobec innych państw;
  • wejście w życie zobowiązań obu państw niemieckich ostatecznie potwierdzi niemieckie granice.

12 września 1990 w Moskwie przyjęto Układ o ostatecznej regulacji w odniesieniu do Niemiec[22]. Potwierdzono w nim wszystkie postanowienia z Paryża, uzgodniono wycofanie Armii Radzieckiej z terenów NRD oraz ustalono limity zbrojeń dla Niemiec[22]. Ustalono także, że we wschodnich landach nie będą mogły stacjonować jednostki wojskowe państw NATO (wyjąwszy Bundeswehrę)[22]. 1 października 1990 cztery mocarstwa zrzekły się odpowiedzialności za Niemcy, a 3 października tego samego roku nastąpiło zjednoczenie Niemiec[23].

Wspólnota interesów[edytuj | edytuj kod]

Wspólnota interesów (niem. deutsch-polnische Interessengemeinschaft) – termin odnoszący się do etapu stosunków polsko-niemieckich w latach 1991-1998. Po raz pierwszy został użyty 7 lutego 1990 roku przez pierwszego ministra spraw zagranicznych demokratycznej Polski, Krzysztofa Skubiszewskiego, w przemówieniu wygłoszonym w Niemieckim Towarzystwie Polityki Zagranicznej w Bonn. Sformułowanie szybko przyjęło się w polskiej myśli politycznej. Jednak niektórzy badacze[24] są zdania, że bardziej trafnym sformułowaniem byłoby: „polsko-niemiecka zbieżność interesów”. Podstawą takiego podejścia jest fakt, że interesy Polski i Niemiec nie były identyczne, a jedynie uzupełniały się.

Okres ten charakteryzował się współpracą w dążeniu do podobnych celów, które determinowały kształt polityki zagranicznej obu państw. Istotą „wspólnoty interesów” była współpraca w obszarach: politycznym, historycznym, gospodarczym, społecznym itp. Najbardziej istotnym był obszar stosunków na arenie międzynarodowej. Polska wspierała zachodniego sąsiada w drodze do zjednoczenia, natomiast zjednoczone Niemcy stały się adwokatem polskiej akcesji do Unii Europejskiej. Ponadto Polska stała się łącznikiem Niemiec z Europą Środkowo-Wschodnią, a Niemcy zbliżyły Polskę do państw zachodniej części kontynentu. Kolejnym tożsamym interesem była kwestia bezpieczeństwa w pozimnowojennej Europie – zarówno Polska, jak i Niemcy upatrywały w roli jego gwaranta NATO.

W stosunkach dwustronnych okres „wspólnoty interesów” uwidacznia się w stworzonej siatce instytucjonalnej polsko-niemieckiej współpracy, na którą składały się fundacje, wymiany młodzieży, partnerstwa na płaszczyźnie komunalnej itp.


Relacje gospodarcze[edytuj | edytuj kod]

Gospodarcze umowy dwustronne[edytuj | edytuj kod]

Ramy polsko-niemieckiej dwustronnej współpracy gospodarczej stworzone zostały przede wszystkim przez Traktat o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy podpisany w dniu 17 czerwca 1991 r.[25]

Szereg kwestii regulują też bilateralne umowy międzyrządowe. Są to m.in.[25]:

  • „Umowa między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Federalną Niemiec w sprawie unikania podwójnego opodatkowania w zakresie podatków od dochodu i od majątku, podpisana w Berlinie dnia 14 maja 2003 r.” (Dz.U. z 2005 r. nr 12, poz. 90);
  • Umowa w sprawie popierania i wzajemnej ochrony inwestycji została w dniu 18 października 2018 r. wypowiedziana przez Rzeczpospolitą Polską (Dz.U. z 2019 r. poz. 774).

Dwustronna wymiana handlowa[edytuj | edytuj kod]

W 2019 eksport z Polski do Niemiec wyniósł 57,6 mld euro, import z Niemiec do Polski 65,8 mld euro[25]. Obroty handlowe wyniosły 123,4 mld euro[25]. Niemcy uzyskały nadwyżkę 8,2 mld euro[25]. Dynamika obrotów była na poziomie 3,9%, a dynamika polskiego eksportu do Niemiec na poziomie 4,6%[25].

Polska była w 2019 r. szóstym partnerem RFN pod względem obrotów handlowych na świecie i czwartym w UE[25].

Polska jest największym europejskim partnerem handlowym (pod względem obrotów) spoza strefy euro i największym w regionie Europy Środkowej i Europy Wschodniej[25]. Handel polsko-niemiecki jest większy pod względem wartości obrotów od obrotów z drugim partnerem z regionu – Rep. Czeską (o 30,7 mld euro)[25]. Dla porównania wartość obrotów rosyjsko-niemieckich jest mniejsza niż polsko-niemieckich o 65,6 mld euro[25].

Wzajemne inwestycje[edytuj | edytuj kod]

Skumulowana wartość niemieckich inwestycji bezpośrednich w Polsce wynosi ponad 35 mld euro[25]. Polska była nadal jednym z ważniejszych kierunków inwestycyjnych kapitału niemieckiego w UE[25].

Skumulowana wartość bezpośrednich polskich inwestycji w Niemczech wynosi 1,2 mld EUR[25].

Współpraca regionalna[edytuj | edytuj kod]

Podstawę dwustronnej współpracy regionalnej i przygranicznej wyznacza Europejska Konwencja Ramowa o Współpracy Transgranicznej pomiędzy Wspólnotami i Władzami Terytorialnymi przyjęta w Madrycie w maju 1980 r. oraz Traktat między RP a RFN o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy z 17 czerwca 1991 r.[25] Na mocy tego drugiego powołano Polsko-Niemiecką Komisję Międzyrządową ds. Współpracy Regionalnej i Przygranicznej. W jej ramach działają cztery komitety: ds. współpracy przygranicznej, współpracy międzyregionalnej, edukacji i gospodarki przestrzennej, które obradują regularnie, naprzemiennie w obu krajach[25].

Istnieje także szereg różnych form kooperacji na poziomie samorządów lokalnych (miast, powiatów i gmin). Łącznie według Fundacji Współpracy Polsko-Niemieckiej istnieje 842 partnerstw pomiędzy polskimi i niemieckimi miastami i gminami[25].

Społeczeństwo[edytuj | edytuj kod]

Instytucjami służącymi wspieraniu rozwoju wymiany młodzieżowej, akademickiej i naukowej są m.in.: Polsko-Niemiecka Współpraca Młodzieży, Fundacja Współpracy Polsko-Niemieckiej, Uniwersytet Europejski Viadrina we Frankfurcie nad Odrą, Polsko-Niemiecka Fundacja na rzecz Nauki, Fundacja „Polsko-Niemieckie Pojednanie” oraz ośrodki spotkań i pamięci[26].

Istotne znaczenie dla stosunków polsko-niemieckich odgrywa działalność Fundacji „Krzyżowa” dla Porozumienia Europejskiego i prowadzonego przez nią Międzynarodowego Domu Spotkań Młodzieży w Krzyżowej[27].

W 2004 r. ustanowiono funkcję Przedstawiciela Ministra Spraw Zagranicznych ds. Współpracy Polsko-Niemieckiej i Koordynatora ds. Niemiecko-Polskiej Współpracy Społecznej i Przygranicznej[28].

W 2011 roku zainicjowano Dzień Polsko-Niemiecki[29].

Polacy w Niemczech[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Polacy w Niemczech.

Obecnie[kiedy?] w Niemczech mieszka według różnych danych ok. 1,5[30]–2 mln[31][32][33][34] Polaków, osób polskiego pochodzenia lub wywodzących się z Polski. Według Ministerstwa Spraw Zagranicznych należy jednak zakładać, że duża część z nich, zwłaszcza przesiedleńców, nie identyfikuje się z polskością[32].

Według danych niemieckiego urzędu statystycznego z 2017 w Niemczech zameldowanych było 783 000 osób legitymujących się wyłącznie obywatelstwem polskim[35] oraz 690 000 osób posiadających zarówno niemieckie, jak i polskie obywatelstwo[36].


Niemcy w Polsce[edytuj | edytuj kod]

Według wyników spisu powszechnego z 2002 roku narodowość niemiecką deklarowało 152 897 osób (0,4% mieszkańców Polski), spośród których 147 094 miało obywatelstwo polskie, co jest zgodnie z ustawą warunkiem koniecznym zaliczenia do niemieckiej mniejszości narodowej w Polsce. Najwięcej Niemców zamieszkuje w województwie opolskim – 106 855 osób (69,9% wszystkich zamieszkałych w Polsce Niemców) oraz w województwie śląskim – 31 882 osób (20,8% ogółu Niemców w Polsce), w pozostałych województwach mieszka ich łącznie 14 160 (9,3% ogółu Niemców w Polsce). Znaczący udział w ogóle mieszkańców Niemcy mają tylko w województwie opolskim – 10%. W pozostałych województwach stanowią niewielki odsetek mieszkańców: 0,67% w województwie śląskim, 0,32% w warmińsko-mazurskim i 0,1% w pomorskim. Najniższy odsetek (0,005%) Niemcy stanowią w województwie lubelskim i świętokrzyskim.

Rejon Liczba ludności Liczba Niemców ogółem Odsetek Liczba Niemców należących do mniejszości
województwo dolnośląskie 2 907 212 2158 0,074 1 792
województwo kujawsko-pomorskie 2 069 321 717 0,034 636
województwo lubelskie 2 199 054 112 0,005 84
województwo lubuskie 1 008 954 651 0,064 513
województwo łódzkie 2 612 890 325 0,012 263
województwo małopolskie 3 232 408 261 0,008 181
województwo mazowieckie 5 124 018 574 0,011 351
województwo opolskie 1 065 043 106 855 10,033 104 399
województwo podkarpackie 2 103 837 116 0,006 76
województwo podlaskie 1 208 606 85 0,007 65
województwo pomorskie 2 179 900 2319 0,106 2 016
województwo śląskie 4 742 874 31 882 0,672 30 531
województwo świętokrzyskie 1 297 477 70 0,005 42
województwo warmińsko-mazurskie 1 428 357 4535 0,317 4 311
województwo wielkopolskie 3 351 915 1013 0,03 820
województwo zachodniopomorskie 1 698 214 1224 0,072 1014
Ogółem 38 230 080 152 897 0,4 147 094


Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Tomasz Targański. Sasi. „POLITYKA – Pomocnik Historyczny”. Polacy i Niemcy – Tysiąc lat sąsiedztwa, s. 31, 2018. ISSN 2391-7717. 
  2. Adam Krzemiński. Zamiast kalendarium. „POLITYKA – Pomocnik Historyczny”. Polacy i Niemcy – Tysiąc lat sąsiedztwa, s. 12, 2018. ISSN 2391-7717. 
  3. Piłsudski ogłasza światu wolną Polskę. PolskieRadio.pl. [dostęp 2020-11-11].
  4. Krzysztof Ruchniewicz. Dwuznaczne dwudziestolecie. „POLITYKA – Pomocnik Historyczny”. Polacy i Niemcy – Tysiąc lat sąsiedztwa, s. 66-68, 2018. ISSN 2391-7717. 
  5. Andrzej Krajewski. Gdańsk. „POLITYKA – Pomocnik Historyczny”. Polacy i Niemcy – Tysiąc lat sąsiedztwa, s. 70, 2018. ISSN 2391-7717. 
  6. Krzysztof Ruchniewicz. Dwuznaczne dwudziestolecie. „POLITYKA – Pomocnik Historyczny”. Polacy i Niemcy – Tysiąc lat sąsiedztwa, s. 68-69, 2018. ISSN 2391-7717. 
  7. Jacek Tebinka. Między Bugiem a Odrą. „POLITYKA – Pomocnik historyczny”. Z Kresów na Kresy, s. 33, 2016. ISSN 2391-7717. 
  8. a b Ryszard Zięba: Główne kierunki polityki zagranicznej Polski po zimnej wojnie. Wyd. 1. Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, 2010, s. 24. ISBN 978-83-60807-13-2.
  9. a b c d Ryszard Zięba: Główne kierunki polityki zagranicznej Polski po zimnej wojnie. Wyd. 1. Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, 2010, s. 39. ISBN 978-83-60807-13-2.
  10. a b c d Ryszard Zięba: Główne kierunki polityki zagranicznej Polski po zimnej wojnie. Wyd. 1. Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, 2010, s. 40. ISBN 978-83-60807-13-2.
  11. a b c Ryszard Zięba: Główne kierunki polityki zagranicznej Polski po zimnej wojnie. Wyd. 1. Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, 2010, s. 41. ISBN 978-83-60807-13-2.
  12. a b c d e Ryszard Zięba: Główne kierunki polityki zagranicznej Polski po zimnej wojnie. Wyd. 1. Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, 2010, s. 42. ISBN 978-83-60807-13-2.
  13. a b c Ryszard Zięba: Główne kierunki polityki zagranicznej Polski po zimnej wojnie. Wyd. 1. Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, 2010, s. 44. ISBN 978-83-60807-13-2.
  14. a b c d Ryszard Zięba: Główne kierunki polityki zagranicznej Polski po zimnej wojnie. Wyd. 1. Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, 2010, s. 45. ISBN 978-83-60807-13-2.
  15. a b Ryszard Zięba: Główne kierunki polityki zagranicznej Polski po zimnej wojnie. Wyd. 1. Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, 2010, s. 46. ISBN 978-83-60807-13-2.
  16. a b c Ryszard Zięba: Główne kierunki polityki zagranicznej Polski po zimnej wojnie. Wyd. 1. Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, 2010, s. 47. ISBN 978-83-60807-13-2.
  17. a b c d Ryszard Zięba: Główne kierunki polityki zagranicznej Polski po zimnej wojnie. Wyd. 1. Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, 2010, s. 48. ISBN 978-83-60807-13-2.
  18. Ryszard Zięba: Główne kierunki polityki zagranicznej Polski po zimnej wojnie. Wyd. 1. Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, 2010, s. 49. ISBN 978-83-60807-13-2.
  19. a b c Ryszard Zięba: Główne kierunki polityki zagranicznej Polski po zimnej wojnie. Wyd. 1. Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, 2010, s. 50. ISBN 978-83-60807-13-2.
  20. a b c d Ryszard Zięba: Główne kierunki polityki zagranicznej Polski po zimnej wojnie. Wyd. 1. Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, 2010, s. 51. ISBN 978-83-60807-13-2.
  21. Polska zabiegała również o udział w części dotyczącej niemieckich limitów uzbrojenia konwencjonalnego, lecz nie została dopuszczona do tej części obrad.
  22. a b c Ryszard Zięba: Główne kierunki polityki zagranicznej Polski po zimnej wojnie. Wyd. 1. Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, 2010, s. 52. ISBN 978-83-60807-13-2.
  23. Ryszard Zięba: Główne kierunki polityki zagranicznej Polski po zimnej wojnie. Wyd. 1. Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, 2010, s. 53. ISBN 978-83-60807-13-2.
  24. Zięba Ryszard: Główne kierunki polityki zagranicznej Polski po zimnej wojnie, Warszawa 2010, s. 57.
  25. a b c d e f g h i j k l m n o p Niemcy: Informator ekonomiczny, Serwis Rzeczypospolitej Polskiej [dostęp 2020-10-11].
  26. Wspólna Deklaracja Rządów Rzeczypospolitej Polskiej i Republiki Federalnej Niemiec z okazji 20. rocznicy podpisania Traktatu między Rzecząpospolitą Polską i Republiką Federalną Niemiec o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy: Sąsiedzi i partnerzy. s. 1. [dostęp 2016-12-16].
  27. Program współpracy przyjęty przez Rządy Rzeczypospolitej Polskiej i Republiki Federalnej Niemiec z okazji 20. rocznicy podpisania Traktatu między Rzecząpospolitą Polską i Republiką Federalną Niemiec o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy. s. 7. [dostęp 2016-12-16].
  28. Radosław Grodzki: Polska polityka zagraniczna w XX i XXI wieku. Replika, 2009, s. 244. ISBN 978-83-60383-91-9.
  29. Program współpracy przyjęty przez Rządy Rzeczypospolitej Polskiej i Republiki Federalnej Niemiec z okazji 20. rocznicy podpisania Traktatu między Rzecząpospolitą Polską i Republiką Federalną Niemiec o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy. s. 6. [dostęp 2016-12-16].
  30. Rządowy program współpracy z Polonią i Polakami za granicą w latach 2015–2020. Ministerstwo Spraw Zagranicznych, 2015. s. 4. [dostęp 2016-12-13].
  31. Statistisches Bundesamt: Personen nach Migrationshintergrund (ausgew. Länder) für Deutschland, Schleswig-Holstein (Bundesland) und weitere Orte (niem.). 2011-05-09. [dostęp 2014-11-10].
  32. a b Raport Ambasady RP w Berlinie. W: Raport o sytuacji Polonii i Polaków za granicą 2012. Zespół pracowników Departamentu Współpracy z Polonią i Polakami za Granicą MSZ. Warszawa: Ministerstwo Spraw Zagranicznych, 2013, s. 177. ISBN 978-83-63743-17-8. [dostęp 2013-11-27]. (pol.)
  33. Polonia w liczbach (pol.). Stowarzyszenie „Wspólnota Polska”. [dostęp 2011-02-28].
  34. Czy w Niemczech jest polska mniejszość narodowa?. Stowarzyszenie „Wspólnota Polska”. [dostęp 2010-09-27].
  35. Dane wg. Federalnego Urzędu Statystycznego DESTATIS 2017 r.
  36. Vier Millionen Deutsche besitzen zwei Pässe (niem.). zeit.de. [dostęp 2014-04-10].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Bogusław Drewniak: Polen und Deutschland 1919-1939. Wege und Irrwege kultureller Zusammenarbeit (Düsseldorf 1999)
  • Bogusław Drewniak: Polsko-niemieckie zbliżenia w kręgu kultury 1919-1939. Studia – szkice – sylwetki (Gdańsk 2005)
  • Jerzy Krasuski: Stosunki polsko-niemieckie 1919-1925 (Poznań 1962).
  • Jerzy Krasuski: Stosunki polsko-niemieckie 1926-1932 (Poznań 1964).
  • Jerzy Krasuski: Stosunki polsko-niemieckie 1919-1932 (Poznań 1975).
  • Jerzy Krasuski: Polska i Niemcy. Dzieje wzajemnych stosunków politycznych (do 1932 roku) (Warszawa 1989).
  • Jerzy Krasuski: Polska-Niemcy. Stosunki polityczne od zarania po czasy najnowsze (Poznań 2003).
  • Czesław Łuczak: Od Bismarcka do Hitlera. Polsko-niemieckie stosunki gospodarcze (Poznań 1988).
  • Dariusz Matelski: Niemcy w Polsce w XX wieku (Warszawa-Poznań 1999).
  • Marian Wojciechowski: Stosunki polsko-niemieckie 1933-1938, Poznań 1965 (wyd. II, Poznań 1980).
  • Marian Wojciechowski: The Role of Polish-German Relations in the Origin of World War II (Warszawa 1970).
  • Marian Wojciechowski: Die polnisch-deutschen Beziehungen 1933-1938 (Leiden [Holandia] 1971).
  • Stanisław Żerko: Stosunki polsko-niemieckie 1938–1939 (Poznań 1998).

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]