Stosunki polsko-niemieckie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Położenie Polski i Niemiec

Stosunki polsko-niemieckie – wzajemne relacje polityczne, kulturalne i gospodarcze między Polską i Niemcami od średniowiecza do współczesności, a także dzieje Niemców i mniejszości niemieckiej w Polsce oraz Polaków i mniejszości polskiej w Niemczech.

Historia[edytuj]

Średniowiecze[edytuj]

Zabór pruski[edytuj]

Hambacher Fest

Okres międzywojenny[edytuj]

II wojna światowa[edytuj]

Polska Ludowa[edytuj]

III Rzeczpospolita[edytuj]

Dążenia Polski do integracji ze strukturami zachodnimi sformułowano po przełomie roku 1989, zaznaczając jednocześnie, że najlepszym rozwiązaniem byłoby uzyskanie wsparcia ze strony Republiki Federalnej Niemiec[1]. W tych warunkach jako rację stanu określono budowanie przyjaznych stosunków z państwem niemieckim[1]. Politykę otwarcia na zachód i zbliżenia z Niemcami podjął już rząd Tadeusza Mazowieckiego w 1989 roku, rozpoczynając etap przełomu we wzajemnych stosunkach[2]. W relacjach Polski z Niemcami wyróżnia się kilka etapów:

  • do 1991 roku – budowanie formalnoprawnych ram stosunków wzajemnych;
  • 1991–1998 – okres tzw. polsko-niemieckiej wspólnoty interesów;
  • od 1998 – narastanie problemów w stosunkach dwustronnych.

Zjednoczenie a problem granicy[edytuj]

Kanclerz Helmut Kohl w Krzyżowej (1989)

9 listopada 1989 rozpoczęła się wizyta Helmuta Kohla w Polsce[2]. Szefowie rządów obu państw wzięli m.in. udział we mszy świętej w Krzyżowej[2]. Wizyta zaowocowała również podpisaniem 11 umów i porozumień oraz Wspólnym oświadczeniem – najobszerniejszą od 1970 roku deklaracją dotyczącą relacji polsko-niemieckich[2]. Niepokój w Polsce budziły jednak sprzeciwy kanclerza wobec dodania do dokumentu sformułowań dotyczących granic uchwalonych przez Bundestag 8 listopada 1989[3]. Udało się jednak stworzyć podstawy dla regulacji kwestii mniejszości niemieckiej oraz upamiętnienia miejsc związanych z historią Niemiec[3]. Ponadto rząd federalny zobowiązał się do finansowego wsparcia polskich przemian[3]. Przywódcy obu państw byli jednak we wspomnianym okresie mocno ograniczeni uwarunkowaniami międzynarodowymi – kanclerz Kohl nie mógł jeszcze reprezentować całych Niemiec[3], zaś premier Mazowiecki stał na czele rządu państwa należącego do Układu Warszawskiego[4]. Przebieg wizyty został również zakłócony poprzez wydarzenia z 9 na 10 listopada w Berlinie[4].

Wsparcie strony polskiej dla zjednoczenia Niemiec wiązało się jednocześnie z obawami o nienaruszalność granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej[4]. Już od lata 1989 trwała tzw. rewolucja trabantów, a rząd Polski nie czynił nic, by ją utrudniać[5]. Przyspieszenie wydarzeń po stronie niemieckiej wymogło na rządzie Mazowieckiego przedstawienie oficjalnego stanowiska w kwestii zjednoczenia – opowiedziano się za zjednoczeniem, ale pod warunkiem, że Wielkie Niemcy nie staną się zagrożeniem dla żadnego państwa w Europie[5]. Polska stała się tym samym pierwszym krajem Układu Warszawskiego, który wyraził poparcie dla likwidacji podziału Niemiec[5]. Stanowisko takie wynikało z trzech zasadniczych przyczyn[5]:

  • poszanowanie dla zasady samostanowienia narodów;
  • uznanie zjednoczenia Niemiec jako kroku na drodze do przełamania zimnowojennego podziału kontynentu;
  • dostrzeżenie możliwości uzyskania bezpośredniej granicy z Zachodem.

Zaskoczeniem, nie tylko dla strony polskiej, było tempo procesów zachodzących w Niemczech[5]. Już 28 listopada 1989 kanclerz Kohl przedstawił plan zjednoczenia Niemiec, w którym pominięto jednak kwestię granic, co wzbudziło niepokój w Polsce i Europie[6]. Od planu pomijającego sprawę nienaruszalności granic zdystansowały się SPD i FDP[6]. Ogólnie kwestia zjednoczenia nie spotykała się z poparciem części aparatu PZPR-owskiego, zaś solidarnościowa część rządu popierała ten proces, ale podnosiła liczne zastrzeżenia – minister Krzysztof Skubiszewski mówił m.in. o potrzebie poprzedzenia zjednoczenia zgodą mocarstw i zgodą wszystkich państw Europy oraz koniecznością utrzymania całych Niemiec w ramach NATO – sprzeciwiano się natomiast sowieckim propozycjom neutralizacji Niemiec[6].

20 lutego 1990 roku premier Mazowiecki wystosował do rządów Wielkiej Brytanii, Francji, USA i ZSRR listy, w których wyraził nadzieję, że zjednoczenie Niemiec nie nastąpi kosztem bezpieczeństwa Polski[7]. Zaproponował też zawarcie traktatu z państwami niemieckimi dotyczącymi potwierdzenia granicy, który w przyszłości podpisałyby zjednoczone Niemcy – miałoby to ostatecznie zakończyć erę niejednoznacznych deklaracji dotyczących granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej[7]. Politycy RFN skłaniali się raczej ku pomysłowi deklaracji w ramach KBWE, jednak strona polska wyraźnie akceptowała potrzebę potwierdzenia granicy umową międzynarodową[7]. 28 kwietnia Polska przedstawiła też swoje stanowisko wobec przyszłego traktatu granicznego oraz konferencji 2 + 4 i polityczno-militarnych zagadnień związanych ze zjednoczeniem[7]. W dniach 3, 18 i 29 maja doszło także do spotkań przedstawicieli Polski, NRD i RFN, na których rozpatrywano różne możliwości zamknięcia sprawy granicy[8].

Niepokojące dla strony polskiej były różne sygnały płynące z RFN, w tym wyrażone we wrześniu 1989 stanowisko CDU[8]:

Tereny na wschodzie pozostają wciąż trwałą częścią składową Rzeszy Niemieckiej

— Stanowisko CDU wyrażone na zjeździe partii w dniach 10-11 września 1989 roku

23 lutego 1990 doszło do rozmowy między szefami rządów obu państw – obydwaj przytaczali wiele argumentów natury psychologicznej[9]. Kanclerz Kohl wyraził też obawę o powrót problemu reparacji wojennych, czego Niemcy chciały uniknąć[9]. Wśród powodów, dla których chadecki kanclerz zwlekał z uznaniem granicy, mimo nacisków m.in. prezydenta George’a Busha, wymienia się m.in[9]:

Po stronie niemieckiej pojawiły się również postulaty dotyczące Niemców mieszkających w Polsce oraz odszkodowań dla przesiedlonych[10]. Pojawiły się także głosy nawołujące do powiązania problemu granicy z zagwarantowaniem praw mniejszości niemieckiej[10]. Nie spotykało się to ze zrozumieniem Polski, która dążyła do uregulowania sprawy swej granicy zachodniej jeszcze przed zjednoczeniem Niemiec[10]. Polska cieszyła się pod tym względem wsparciem zarówno Stanów Zjednoczonych[10], jak i Wielkiej Brytanii oraz Francji[11].

Wypracowaniem warunków zjednoczenia miała zająć się konferencja 2 + 4[12]. Polski rząd domagał się możliwości przedstawienia swoich postulatów podczas jej obrad, w czym poparła go większość partii oraz Konferencja Episkopatu Polski[12]. Ostatecznie zdecydowano się dopuścić Polskę do części obrad, do czego minister Krzysztof Skubiszewski odniósł się następująco[12]:

Do sfery naszego zainteresowania na pierwszym miejscu należy traktat o granicy na Odrze i Nysie, mający rangę i skutek regulacji pokojowej. Regulacja pokojowa (peace settlement) jest pojęciem używanym w istniejących umowach międzynarodowych, dotyczących Niemiec. Chodzi tu nam o definitywny traktat o granicy

— Wypowiedź ministra spraw zagranicznych Krzysztofa Skubiszewskiego

21 czerwca 1990 roku parlamenty obu państw niemieckich wydały wspólne oświadczenie w sprawie granicy z Polską, w którym stwierdziły, że jej przebieg zostanie potwierdzony traktatem po mającym nastąpić zjednoczeniu Niemiec[13]. Zapowiedziano też rezygnację z wysuwania roszczeń terytorialnych[13]. 17 lipca 1990 stronę polską dopuszczono[14] do konferencji mocarstw w Paryżu zakresie sprawy granic[13]. Ustalono wówczas następujące zagadnienia[13]:

  • w skład terytorium zjednoczonych Niemiec wejdzie obszar RFN, NRD i Berlina;
  • Polska i Niemcy potwierdzą istniejącą granicę umową międzynarodową;
  • Niemcy nie będą miały roszczeń terytorialnych wobec innych państw;
  • wejście w życie zobowiązań obu państw niemieckich ostatecznie potwierdzi niemieckie granice.

12 września 1990 w Moskwie przyjęto Układ o ostatecznej regulacji w odniesieniu do Niemiec[15]. Potwierdzono w nim wszystkie postanowienia z Paryża, uzgodniono wycofanie Armii Radzieckiej z terenów NRD oraz ustalono limity zbrojeń dla Niemiec[15]. Ustalono także, że we wschodnich landach nie będą mogły stacjonować jednostki wojskowe państw NATO (wyjąwszy Bundeswehrę)[15]. 1 października 1990 cztery mocarstwa zrzekły się odpowiedzialności za Niemcy, a 3 października tego samego roku nastąpiło zjednoczenie Niemiec[16].

Wspólnota interesów[edytuj]

Wspólnota interesów (niem. deutsch-polnische Interessengemeinschaft) – termin odnoszący się do etapu stosunków polsko-niemieckich w latach 1991-1998. Po raz pierwszy został użyty 7 lutego 1990 roku przez pierwszego ministra spraw zagranicznych demokratycznej Polski, Krzysztofa Skubiszewskiego, w przemówieniu wygłoszonym w Niemieckim Towarzystwie Polityki Zagranicznej w Bonn. Sformułowanie szybko przyjęło się w polskiej myśli politycznej. Jednak niektórzy badacze[17] są zdania, że bardziej trafnym sformułowaniem byłoby: „polsko-niemiecka zbieżność interesów”. Podstawą takiego podejścia jest fakt, że interesy Polski i Niemiec nie były identyczne, a jedynie uzupełniały się.

Okres ten charakteryzował się współpracą w dążeniu do podobnych celów, które determinowały kształt polityki zagranicznej obu państw. Istotą „wspólnoty interesów” była współpraca w obszarach: politycznym, historycznym, gospodarczym, społecznym itp. Najbardziej istotnym był obszar stosunków na arenie międzynarodowej. Polska wspierała zachodniego sąsiada w drodze do zjednoczenia, natomiast zjednoczone Niemcy stały się adwokatem polskiej akcesji do Unii Europejskiej. Ponadto Polska stała się łącznikiem Niemiec z Europą Środkowo-Wschodnią, a Niemcy zbliżyły Polskę do państw zachodniej części kontynentu. Kolejnym tożsamym interesem była kwestia bezpieczeństwa w pozimnowojennej Europie – zarówno Polska, jak i Niemcy upatrywały w roli jego gwaranta NATO.

W stosunkach dwustronnych okres „wspólnoty interesów” uwidacznia się w stworzonej siatce instytucjonalnej polsko-niemieckiej współpracy, na którą składały się fundacje, wymiany młodzieży, partnerstwa na płaszczyźnie komunalnej itp.


Polacy w Niemczech[edytuj]

 Osobny artykuł: Polacy w Niemczech.

Obecnie w Niemczech mieszka według różnych danych ok. 2 mln[18][19][20][21] Polaków, osób polskiego pochodzenia lub wywodzących się z Polski. Według Ministerstwa Spraw Zagranicznych należy jednak zakładać, że duża część z nich, zwłaszcza przesiedleńców, nie identyfikuje się z polskością[19].

Według danych niemieckiego urzędu statystycznego z 31 grudnia 2013 w Niemczech zameldowanych było 609 855 osób legitymujących się wyłącznie obywatelstwem polskim[22] oraz 690 000 osób posiadających zarówno niemieckie, jak i polskie obywatelstwo[23].


Niemcy w Polsce[edytuj]

Według wyników spisu powszechnego z 2002 roku narodowość niemiecką deklarowało 152 897 osób (0,4% mieszkańców Polski), spośród których 147 094 miało obywatelstwo polskie, co jest zgodnie z ustawą warunkiem koniecznym zaliczenia do niemieckiej mniejszości narodowej w Polsce. Najwięcej Niemców zamieszkuje w województwie opolskim – 106 855 osób (69,9% wszystkich zamieszkałych w Polsce Niemców) oraz w województwie śląskim – 31 882 osób (20,8% ogółu Niemców w Polsce), w pozostałych województwach mieszka ich łącznie 14 160 (9,3% ogółu Niemców w Polsce). Znaczący udział w ogóle mieszkańców Niemcy mają tylko w województwie opolskim – 10%. W pozostałych województwach stanowią niewielki odsetek mieszkańców: 0,67% w województwie śląskim, 0,32% w warmińsko-mazurskim i 0,1% w pomorskim. Najniższy odsetek (0,005%) Niemcy stanowią w województwie lubelskim i świętokrzyskim.

Rejon Liczba ludności Liczba Niemców ogółem Odsetek Liczba Niemców należących do mniejszości
Polska 38 230 080 152 897 0,4 147 094
województwo dolnośląskie 2 907 212 2158 0,074 1 792
województwo kujawsko-pomorskie 2 069 321 717 0,034 636
województwo lubelskie 2 199 054 112 0,005 84
województwo lubuskie 1 008 954 651 0,064 513
województwo łódzkie 2 612 890 325 0,012 263
województwo małopolskie 3 232 408 261 0,008 181
województwo mazowieckie 5 124 018 574 0,011 351
województwo opolskie 1 065 043 106 855 10,033 104 399
województwo podkarpackie 2 103 837 116 0,006 76
województwo podlaskie 1 208 606 85 0,007 65
województwo pomorskie 2 179 900 2319 0,106 2 016
województwo śląskie 4 742 874 31 882 0,672 30 531
województwo świętokrzyskie 1 297 477 70 0,005 42
województwo warmińsko-mazurskie 1 428 357 4535 0,317 4 311
województwo wielkopolskie 3 351 915 1013 0,03 820
województwo zachodniopomorskie 1 698 214 1224 0,072 1014


Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. a b Ryszard Zięba: Główne kierunki polityki zagranicznej Polski po zimnej wojnie. Wyd. 1. Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, 2010, s. 24. ISBN 978-83-60807-13-2.
  2. a b c d Ryszard Zięba: Główne kierunki polityki zagranicznej Polski po zimnej wojnie. Wyd. 1. Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, 2010, s. 39. ISBN 978-83-60807-13-2.
  3. a b c d Ryszard Zięba: Główne kierunki polityki zagranicznej Polski po zimnej wojnie. Wyd. 1. Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, 2010, s. 40. ISBN 978-83-60807-13-2.
  4. a b c Ryszard Zięba: Główne kierunki polityki zagranicznej Polski po zimnej wojnie. Wyd. 1. Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, 2010, s. 41. ISBN 978-83-60807-13-2.
  5. a b c d e Ryszard Zięba: Główne kierunki polityki zagranicznej Polski po zimnej wojnie. Wyd. 1. Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, 2010, s. 42. ISBN 978-83-60807-13-2.
  6. a b c Ryszard Zięba: Główne kierunki polityki zagranicznej Polski po zimnej wojnie. Wyd. 1. Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, 2010, s. 44. ISBN 978-83-60807-13-2.
  7. a b c d Ryszard Zięba: Główne kierunki polityki zagranicznej Polski po zimnej wojnie. Wyd. 1. Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, 2010, s. 45. ISBN 978-83-60807-13-2.
  8. a b Ryszard Zięba: Główne kierunki polityki zagranicznej Polski po zimnej wojnie. Wyd. 1. Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, 2010, s. 46. ISBN 978-83-60807-13-2.
  9. a b c Ryszard Zięba: Główne kierunki polityki zagranicznej Polski po zimnej wojnie. Wyd. 1. Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, 2010, s. 47. ISBN 978-83-60807-13-2.
  10. a b c d Ryszard Zięba: Główne kierunki polityki zagranicznej Polski po zimnej wojnie. Wyd. 1. Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, 2010, s. 48. ISBN 978-83-60807-13-2.
  11. Ryszard Zięba: Główne kierunki polityki zagranicznej Polski po zimnej wojnie. Wyd. 1. Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, 2010, s. 49. ISBN 978-83-60807-13-2.
  12. a b c Ryszard Zięba: Główne kierunki polityki zagranicznej Polski po zimnej wojnie. Wyd. 1. Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, 2010, s. 50. ISBN 978-83-60807-13-2.
  13. a b c d Ryszard Zięba: Główne kierunki polityki zagranicznej Polski po zimnej wojnie. Wyd. 1. Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, 2010, s. 51. ISBN 978-83-60807-13-2.
  14. Polska zabiegała również o udział w części dotyczącej niemieckich limitów uzbrojenia konwencjonalnego, lecz nie została dopuszczona do tej części obrad.
  15. a b c Ryszard Zięba: Główne kierunki polityki zagranicznej Polski po zimnej wojnie. Wyd. 1. Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, 2010, s. 52. ISBN 978-83-60807-13-2.
  16. Ryszard Zięba: Główne kierunki polityki zagranicznej Polski po zimnej wojnie. Wyd. 1. Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, 2010, s. 53. ISBN 978-83-60807-13-2.
  17. Zięba Ryszard: Główne kierunki polityki zagranicznej Polski po zimnej wojnie, Warszawa 2010, s. 57.
  18. Statistisches Bundesamt: Personen nach Migrationshintergrund (ausgew. Länder) für Deutschland, Schleswig-Holstein (Bundesland) und weitere Orte (niem.). 2011-05-09. [dostęp 2014-11-10].
  19. a b Raport Ambasady RP w Berlinie. W: Raport o sytuacji Polonii i Polaków za granicą 2012. Zespół pracowników Departamentu Współpracy z Polonią i Polakami za Granicą MSZ. Warszawa: Ministerstwo Spraw Zagranicznych, 2013, s. 177. ISBN 978-83-63743-17-8. [dostęp 2013-11-27]. (pol.)
  20. Polonia w liczbach (pol.). Stowarzyszenie Wspólnota Polska. [dostęp 2011-02-28].
  21. Czy w Niemczech jest polska mniejszość narodowa?. Stowarzyszenie Wspólnota Polska. [dostęp 2010-09-27].
  22. Ausländische Bevölkerung (niem.). Statistisches Bundesamt Deutschland.
  23. Vier Millionen Deutsche besitzen zwei Pässe (niem.). zeit.de. [dostęp 2014-04-10].

Bibliografia[edytuj]

  • Bogusław Drewniak: Polen und Deutschland 1919-1939. Wege und Irrwege kultureller Zusammenarbeit (Düsseldorf 1999)
  • Bogusław Drewniak: Polsko-niemieckie zbliżenia w kręgu kultury 1919-1939. Studia – szkice – sylwetki (Gdańsk 2005)
  • Jerzy Krasuski: Stosunki polsko-niemieckie 1919-1925 (Poznań 1962).
  • Jerzy Krasuski: Stosunki polsko-niemieckie 1926-1932 (Poznań 1964).
  • Jerzy Krasuski: Stosunki polsko-niemieckie 1919-1932 (Poznań 1975).
  • Jerzy Krasuski: Polska i Niemcy. Dzieje wzajemnych stosunków politycznych (do 1932 roku) (Warszawa 1989).
  • Jerzy Krasuski: Polska-Niemcy. Stosunki polityczne od zarania po czasy najnowsze (Poznań 2003).
  • Czesław Łuczak: Od Bismarcka do Hitlera. Polsko-niemieckie stosunki gospodarcze (Poznań 1988).
  • Dariusz Matelski: Niemcy w Polsce w XX wieku (Warszawa-Poznań 1999).
  • Marian Wojciechowski: Stosunki polsko-niemieckie 1933-1938, Poznań 1965 (wyd. II, Poznań 1980).
  • Marian Wojciechowski: The Role of Polish-German Relations in the Origin of World War II (Warszawa 1970).
  • Marian Wojciechowski: Die polnisch-deutschen Beziehungen 1933-1938 (Leiden [Holandia] 1971).
  • Stanisław Żerko: Stosunki polsko-niemieckie 1938-1939 (Poznań 1998).

Linki zewnętrzne[edytuj]