Stosunki polsko-ukraińskie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Polska i Ukraina na mapie Europy
Polsko-ukraińskie konsultacje międzyrządowe z udziałem prezydenta Ukrainy Wołodymyra Zełeńskiego i premiera Polski Mateusza Morawieckiego w Kijowie, 1 czerwca 2022

Stosunki polsko-ukraińskie – relacje między państwem polskim a państwem ukraińskim, uwzględniając także relacje między społeczeństwami obu krajów, od ukształtowania się obu państwowości.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Trudno ustalić historyczne początki stosunków polsko-ukraińskich. W Rzeczypospolitej Obojga Narodów Rusini stanowili dużą część społeczeństwa.

W okresie, gdy Polska znajdowała się pod zaborami zaczął się rozwijać ukraiński ruch narodowy, nierzadko antagonistycznie nastawiony do Polaków.

W listopadzie 1918, po ogłoszeniu odrodzenia państwa polskiego, wybuchła wojna polsko-ukraińska[1], w której przeciwnikiem Polski była głównie Zachodnioukraińska Republika Ludowa, a po zjednoczeniu Ukraińska Republika Ludowa[potrzebny przypis].

Okres międzywojenny[edytuj | edytuj kod]

Józef Piłsudski i Symon Petlura w Winnicy, 16 maja 1920

W latach 1918–1920 Ukraińcy podjęli wysiłek utworzenia własnego państwa. Elementem tych starań była w 1920 r. wyprawa kijowska, w której wzięły wraz z Ukraińcami udział wojska niepodległego państwa polskiego. Porażka wyprawy przekreśliła możliwość utworzenia państwowości ukraińskiej[1]. Polska zawarła traktat ryski (formalnie sygnowany również przez radziecką Ukrainę), krytykowany przez wielu Ukraińców[2].

W II Rzeczypospolitej 5 milionów obywateli utożsamiało się z narodowością ukraińską. Relacje między tą mniejszością a Polakami naznaczone były licznymi napięciami (zob. Akcja polonizacyjno-rewindykacyjna 1938 roku, Akcja rewindykacji cerkwi prawosławnych w II Rzeczypospolitej). Państwo polskie nie miało możliwości utrzymywać bezpośrednich stosunków z Ukraińską Socjalistyczną Republiką Radziecką, gdyż ta była częścią ZSRR i musiała realizować politykę zagraniczną kierownictwa sowieckiego[1].

Do 1925 r. działał we Lwowie Tajny Uniwersytet Ukraiński.

Działał kościół greckokatolicki. Na Wołyniu kompromisową politykę prowadził dwukrotny wojewoda Henryk Józewski.

Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów walczyła m.in. z Polską stosując terror. Aktywiści byli więzieni m.in. w Berezie Kartuskiej. Ukraińskim politykiem i ideologiem nacjonalizmu ukraińskiego był Dmytro Doncow.

W latach 1925–1939 działała partia Ukraińskie Zjednoczenie Narodowo-Demokratyczne.

Za Wielki głód na Ukrainie współodpowiedzialny był pochodzący z Podlasia Stanisław Kosior, a wśród ofiar głodu byli Polacy. Polscy dyplomaci wiedzieli o głodzie[3], reakcja Polski była ograniczona[4].

W USRR powołano Polski Rejon Narodowy im. Juliana Marchlewskiego, zlikwidowany w 1935. Podczas operacji polskiej NKWD (1937–1938) zginęło i zostało wysiedlonych wielu Polaków z Ukrainy[5].

Okres II wojny światowej[edytuj | edytuj kod]

II wojna światowa była okresem nowego kształtu stosunków polsko-ukraińskich. Część społeczeństwa ukraińskiego na polskim obszarze państwowym stanęła po stronie okupanta niemieckiego. Po walkach między frakcjami OUN banderowcy przejęli i rozbudowali Ukraińską Powstańczą Armię. Nad relacjami Ukraińców i Polaków w tym czasie zaciążyły wydarzenia rzezi wołyńskiej i czystki etnicznej w Małopolsce Wschodniej[1]. Zbrodnie na Polakach i Ukraińcach popełniła Służba Bezpieczeństwa OUN. Rewanż AK obejmował akcję przeciwko ukraińskiej policji i kilka zbrodni (Zbrodnia w Chlebowicach Świrskich, Zbrodnia w Szołomyi).

Akcja „Burza” na Wołyniu spowodowała także walki z UPA[potrzebny przypis].

3 marca 1945 oddział Bissa popełnił zbrodnię w Pawłokomie.

Lata 1945–1991[edytuj | edytuj kod]

Po zakończeniu okupacji niemieckiej Polska znalazła się w strefie wpływów sowieckich, zaś granica z ZSRR (w tym terenów Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej) została przesunięta na zachód 9 września 1944 Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego i władze USRR – realizując wytyczne najwyższego kierownictwa radzieckiego – podpisały układ w sprawie wzajemnych przesiedleń ludności (polskiej do Polski i ukraińskiej na Ukrainę)[6]. Na terenach przejętych przez USRR pozostało też mienie ruchome o ogromnej wartości dla polskiego dziedzictwa narodowego. W wyniku polsko-ukraińskich rozmów zwrócono Polsce część zbiorów Ossolineum, Panoramę Racławicką, jak również trzy lwowskie pomniki; pierwszy sekretarz KP Ukrainy Nikita Chruszczow unikał przekazywania stronie polskiej obiektów istotnych również z punktu widzenia kultury ukraińskiej[7][8].

Po II wojnie światowej próby dialogu polsko-ukraińskiego podejmowały środowiska emigracyjne. 28 listopada 1979 w Londynie przedstawiciele emigracyjnych władz Ukraińskiej Republiki Ludowej prezydent Mykoła Liwycki, premier Teofil Łeontij i minister spraw zagranicznych Jarosław Rudnycki i polskich prezydent Edward Raczyński, premier Kazimierz Sabbat i wiceminister Tadeusz Lasko podpisali wspólną deklarację[9].

Okres od 1991 r.[edytuj | edytuj kod]

Współpraca polityczna[edytuj | edytuj kod]

Prezydent Ukrainy Petro Poroszenko podczas spotkania z marszałkiem Senatu RP Bogdanem Borusewiczem, 2014

Przełom lat 80. i 90. przyniósł zakończenie sowieckiej dominacji w Europie Środkowo-Wschodniej, transformację polityczną i gospodarczą w Polsce oraz procesy niepodległościowe na Ukrainie. 2 grudnia 1991 roku Polska uznała powstałe w wyniku rozpadu ZSRR państwo ukraińskie. 2 stycznia 1992 nawiązane zostały stosunki między oboma państwami. 18 maja 1992 zawarto umowę o dobrosąsiedztwie, przyjaźni i współpracy.

Do zinstytucjonalizowanych form kontaktów politycznych należą m.in.: Komitet Konsultacyjny przy prezydentach obu państw, Polsko-Ukraińskie Zgromadzenie Parlamentarne, komisje i rady międzyrządowe (w tym Międzyrządowa Komisja Współpracy Gospodarczej, Międzyrządowa Rada Koordynacyjna ds. Współpracy Międzyregionalnej)[10].

Polska popierała demokratyczne i proeuropejskie dążenia społeczeństwa ukraińskiego w trakcie pomarańczowej rewolucji (2004) i rewolucji godności (2013–2014)[10]. W kontekście wstąpienia Polski do NATO i Unii Europejskiej Rzeczpospolita stała się rzecznikiem integracji Ukrainy z UE[11] współinicjując program Partnerstwa Wschodniego. Od 2020 roku Polska i Ukrainą wspólnie z Litwą współpracują w ramach nowego formatu współpracy politycznej – Trójkąta Lubelskiego.

Premierzy Polski, Czech i Słowenii podczas rozmowy z prezydentem i premierem Ukrainy w Kijowie, 15 marca 2022

Podczas wojny rosyjsko-ukraińskiej w 2022 roku (kiedy to Polska opowiedziała się po stronie Ukrainy, unikając jednak bezpośredniego zaangażowania militarnego) w Polsce zanotowano napływ uchodźców. 23 lutego 2022 (dzień przed rozpoczęciem inwazji) Sejm w przyjętej przez aklamację uchwale poparł suwerenność i integralność terytorialną Ukrainy[12]. Polska udzieliła Ukrainie pomocy w formie dostaw uzbrojenia, finansowej i humanitarnej[13][14]. W marcu 2022 roku premier Polski Mateusz Morawiecki, premier Czech Petrem Fialą i premier Słowenii Janezem Janšą złożyli wizytę na Ukrainie jako pierwsi przywódcy zagraniczni od wybuchu wojny[15].

1 czerwca 2022 po raz pierwszy w historii stosunków polsko-ukraińskich odbyło się spotkanie w formacie konsultacji międzyrządowych pod przewodnictwem premierów obu krajów z udziałem prezydenta Ukrainy Wołodymyra Zełenskiego. Podpisano bądź przyjęto szereg dokumentów międzyresortowych, wśród nich[16]:

  • memorandum pomiędzy Ministerstwem Kultury i Dziedzictwa Narodowego a Ministerstwem Kultury i Polityki Informacyjnej Ukrainy o współpracy w obszarze pamięci narodowej,
  • wspólną deklarację o współpracy pomiędzy Ministerstwem Funduszy i Polityki Regionalnej oraz Ministerstwem Rozwoju Wspólnot i Terytoriów Ukrainy,
  • wspólną deklarację ministrów spraw wewnętrznych dotyczącą współpracy służb granicznych,
  • memorandum intencyjne o współpracy w dziedzinie energii pomiędzy Ministerstwem Klimatu i Środowiska oraz Ministerstwem Energii Ukrainy,
  • memorandum intencyjne w zakresie ochrony środowiska pomiędzy Ministerstwem Klimatu i Środowiska oraz Ministerstwem Ochrony Środowiska i Zasobów Naturalnych Ukrainy,
  • memorandum pomiędzy Kancelarią Prezesa Rady Ministrów i Ministerstwem Aktywów Państwowych a Ministerstwem Przemysłu Strategicznego Ukrainy w sprawie powołania wspólnej polsko-ukraińskiej komisji stałej ds. współpracy polskich i ukraińskich podmiotów gospodarczych,
  • memorandum intencyjne w sprawie instrumentów ułatwiających handel pomiędzy Ministerstwem Rozwoju i Technologii i z Ministerstwem Gospodarki Ukrainy.

Współpraca gospodarcza[edytuj | edytuj kod]

Ze względu na członkostwo Polski w Unii Europejskiej relacje gospodarcze pomiędzy Polską i Ukrainą regulowane są częściowo przez umowy zawarte pomiędzy UE a Ukrainą[17].

Wartość polskiego eksportu na Ukrainę wyniosła 6,3 mld EUR, natomiast wartość importu z Ukrainy wyniosła 4,3 mld EUR (2021 rok). Ukraina była 14. partnerem Polski w eksporcie towarowym i 21. w imporcie, zaś dla Ukrainy Polska była drugim najważniejszym partnerem eksportowym i czwartym najważniejszym partnerem pod względem importu towarowego (2020 rok). W 2021 roku Ukraina była odbiorcą 20% polskiego eksportu nawozów oraz dostawcą 36% importu rud metali, 23% importu tłuszczów pochodzenia zwierzęcego oraz 12% importu drewna i artykułów z drewna[18].

Współpraca rozwojowa[edytuj | edytuj kod]

Od 2005 roku Ukraina znajduje się wśród krajów priorytetowych programu polskiej pomocy rozwojowej. Polska wspiera procesy reform (decentralizacji, edukacji i szkolnictwa zawodowego, finansów publicznych i walki z korupcją, systemów zarządzania kryzysowego) oraz prowadzi działania na rzecz profesjonalizacji kadry urzędniczej. Polska pomoc dociera także do osób poszkodowanych w wyniku działań zbrojnych oraz obejmuje stypendia[19].

Współpraca naukowa i kulturalna[edytuj | edytuj kod]

Podstawą współpracy dwustronne w sferze nauki i kultury jest umowa między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Ukrainy o współpracy w dziedzinie kultury, nauki i oświaty z 1997 roku. Kwestie uznawalności wykształcenia reguluje umowa z 2005 roku. Wśród programów stypendialnych dedykowanych naukowcom i studentom z Ukrainy są: Program Stypendialny im. Stefana Banacha, Program Stypendialny Rządu RP dla Młodych Naukowców, Program Stypendialny im. Lane’a Kirklanda[17].

W ramach programu polskiego Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego „Ochrona dziedzictwa kulturowego za granicą” podejmowane są także działania z zakresu ochrony zabytków i dziedzictwa historycznego[17].

Współpraca wojskowa[edytuj | edytuj kod]

Podstawą polsko-ukraińskiej współpracy wojskowej jest podpisana 2 grudnia 2016 roku umowa ogólna między Rzecząpospolitą Polską a Ukrainą w sprawie wzajemnej współpracy w dziedzinie obronności, która zastąpiła Porozumienie o współpracy w dziedzinie wojskowej z 3 lutego 1993 r. Na podstawie nowej umowy zostały ustanowione dwadzieścia cztery obszary współpracy wojskowej, realizowanej w różnych formach[20]. Polsko-ukraińska współpraca wojskowa obejmuje m.in. cyklicznie spotkania szefów obrony i wspólne ćwiczenia (m.in. ćwiczenia dowódczo-sztabowe CPX)[21].

Po agresji Rosji w 2022 roku Polska przekazała Siłom Zbrojnym Ukrainy m.in. 18 sztuk armatohaubic AHS Krab znajdujących zasobach Wojska Polskiego[22] oraz czołgi T-72. Według danych z maja 2022 Polska była drugim dostarczycielem sprzętu wojskowego dla Ukrainy. Wartość polskich dostaw wyniosła 1,6 mld USD[23]. W sierpniu 2022 roku wartość polskiej pomocy wojskowej przekroczyła 7 mld zł[24].

Polityka historyczna[edytuj | edytuj kod]

Tablica upamiętniająca zdobycie Żytomierza przez wojska polskie i ukraińskie w trakcie wyprawy kijowskiej w 1920 roku.

Jedną ze spornych płaszczyzn w relacjach dwustronnych jest polityka historyczna, w szczególności ocena rzezi wołyńskiej i działalności UPA.

W czerwcu 2005 roku z udziałem prezydentów obu państw roku uroczyście otwarto Cmentarz Orląt Lwowskich, zaś dwa lata później prezydenci we wspólnym oświadczeniu potępili Akcja „Wisła”.

Wołodymyr Wjatrowycz był prezesem Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej w latach 2014–2019, uznany przez Pera Andersa Rudlinga i Grzegorza Motykę za jednego z czołowych realizatorów ukraińskiej polityki historycznej i apologetę OUN i UPA[25][26]. Ukraina blokowała poszukiwania polskich ofiar, co miało związek z rozbiórką pomnika UPA w Hruszowicach, gdzie polski IPN nie znalazł ciał[27]. W październiku 2019 Ukraina wydała zezwolenia na ekshumacje[28].

W lipcu 2016 roku przebywający w Polsce w związku ze szczytem NATO w Warszawie prezydent Ukrainy Petro Poroszenko złożył kwiaty i zapalił znicze przed stołecznym Pomnikiem Rzezi Wołyńskiej[29].

Związek Harcerstwa Polskiego oraz ukraińska organizacja harcerska Płast zainicjowały akcję Płomień Braterstwa, której celem jest upamiętnienie wspólnej walki Polaków i Ukraińców w wojnie polsko-bolszewickiej[30].

Mniejszości narodowe i migracja ukraińska w Polsce[edytuj | edytuj kod]

Według ostatniego przeprowadzonego spisu powszechnego, w 2001 roku na Ukrainie mieszkało 147,9 tysiąca osób deklarujących polską narodowość. Najwięcej ukraińskich Polaków mieszka w obwodzie żytomierskim. Natomiast według polskiego spisu z 2011 roku ukraińska mniejszość narodowa w Polsce liczyła 51 tysięcy osób. Odrębną grupą, od mniejszości narodowej grupą ludności ukraińskiej w Polsce są migranci (według GUS w 2019 roku liczba cudzoziemców z Ukrainy wynosiła 1 351 418[31]) oraz uchodźcy wojenni, którzy przybyli do Polski po inwazji Rosji.

Placówki dyplomatyczne i konsularne[edytuj | edytuj kod]

Polskie[edytuj | edytuj kod]

Ukraińskie[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d Stanisław Stępień: O potrzebie periodyzacji stosunków polsko-ukraińskich. pwin.pl. [dostęp 2019-11-19].
  2. Piotr Zychowicz: Pakt Piłsudski-Lenin. Czyli jak Polacy uratowali bolszewizm i zmarnowali szansę na budowę imperium. Wyd. 1 rozszerzone. Poznań: Dom Wydawniczy Rebis, 2015, s. 251–259. ISBN 978-83-7818-782-0. (pol.).
  3. Polska dyplomacja i wywiad o Wielkim Głodzie na Ukrainie. zw.com.pl. [dostęp 2019-11-23]. (pol.).
  4. Polska wobec Wielkiego Głodu. new.org.pl. [dostęp 2019-11-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2019-11-23)].
  5. Z Kazachstanu do Polski – losy repatriantów. kurierhistoryczny.pl. [dostęp 2019-11-23].
  6. Jerzy Kochanowski. Deportacja zwana repatriacją. „POLITYKA – Pomocnik historyczny”. Z Kresów na Kresy. s. 35–36. ISSN 2391-7717. 
  7. Joanna Kuciel-Frydryszak. Wędrówki Ossolineum. „POLITYKA – Pomocnik historyczny”. Z Kresów na Kresy. s. 97. ISSN 2391-7717. 
  8. Joanna Kuciel-Frydryszak. Pomnikowi przesiedleńcy. „POLITYKA – Pomocnik historyczny”. Z Kresów na Kresy. s. 101. ISSN 2391-7717. 
  9. Deklaracja polsko-ukraińska. Protokół. „Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej”, s. 29, 30, nr 6 z 29 listopada 1979. 
  10. a b Polska i Ukraina – 30 lat partnerstwa i przyjaźni, gov.pl, 18 maja 2022 [dostęp 2022-11-12].
  11. Stan i perspektywy rozwoju stosunków polsko-ukraińskich. mfa.gov.ua. [dostęp 2019-11-19]. [zarchiwizowane z tego adresu (2019-09-30)].
  12. Uchwała Sejmu ws. agresji Rosji na Ukrainę. sejm.gov.pl, 2022-02-23. [dostęp 2022-06-01].
  13. Pomoc wojskowa dla Ukrainy. Te państwa wysyłają najwięcej wsparcia. forsal.pl. [dostęp 2022-05-08].
  14. Polska jednym z największych dostawców broni dla Ukrainy. rfm24.pl, 2022-04-11. [dostęp 2022-05-08].
  15. Premierzy Czech, Polski i Słowenii przybyli do Kijowa. rp.pl, 2022-03-15. [dostęp 2022-06-01].
  16. Premier na Ukrainie: podpisane dokumenty stanowią przedsionek do zupełnie innej współpracy, jakiej do tej pory Ukraina nie miała z żadnym innym państwem. gov.pl/premier, 2022-06-01. [dostęp 2022-06-09].
  17. a b c Relacje dwustronne. Ukraina. gov.pl. [dostęp 2022-06-01].
  18. Rynki zagraniczne. Ukraina. paih.gov.pl. [dostęp 2022-06-01].
  19. Polska pomoc. Ukraina. gov.pl. [dostęp 2022-06-01].
  20. Andrzej Sławiński, GŁÓWNE KIERUNKI POLSKO-UKRAIŃSKIEJ WSPÓŁPRACY WOJSKOWEJ PO 1991 ROKU [dostęp 2022-06-01].
  21. Polsko-ukraińska współpraca wojskowa. wojsko-polskie.pl. [dostęp 2022-06-01].
  22. dn: Polskie armatohaubice KRAB trafiły do ukraińskiej armii. Polskie Radio 24, 2022-05-29. [dostęp 2022-05-30]. (pol.).
  23. Polskie uzbrojenie w obronie Ukrainy [ANALIZA]. defence24.pl, 2022-05-21. [dostęp 2022-06-09].
  24. Tyle miliardów Polacy dali Ukraińcom. businessinsider.com.pl, 2022-08-22. [dostęp 2022-10-18].
  25. Per Anders Rudling, The OUN, the UPA and the Holocaust: A Study in the Manufacturing of Historical Myths, The Carl Beck Papers in Russian & East European Studies, No. 2107, November 2011, ISSN 0889-275X, s. 28.
  26. Grzegorz Motyka: Nieudana książka. zbrodniawolynska.pl. [dostęp 2014-05-04]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-05-08)]. (pol.).
  27. Szef UIPN wyjaśnił, kiedy zostanie odblokowana ekshumacja polskich obywateli na Ukrainie. zik.ua. [dostęp 2019-11-23]. (pol.).
  28. Wydano pierwsze pozwolenia na ekshumację szczątków Polaków na terytorium Ukrainy. tvp.info. [dostęp 2019-11-23]. (pol.).
  29. Prezydent Ukrainy oddał hołd ofiarom rzezi wołyńskiej. polskieradio.pl. [dostęp 2016-07-13].
  30. Akcja “Płomień Braterstwa – Полум’я Братерства”, odkrywcy.zhp.pl data dostępu = 2022-08-19.
  31. GUS podał szacowaną liczbę cudzoziemców w Polsce. Przekroczyła dwa miliony. businessinsider.com.pl.