Stowarzyszenie Memoriał

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Stowarzyszenie Memoriał
Общество Мемориал
Ilustracja
Państwo

 Rosja

Siedziba

Moskwa,
Karietnyj rjad 5/10

Data założenia

28 stycznia 1989

Zakończenie działalności

5 kwietnia 2022

Rodzaj stowarzyszenia

non-profit

Profil działalności

historyczno-oświatowy

Prezes

Jan Raczynski

Powiązania

Ośrodek Karta

brak współrzędnych
Strona internetowa

Międzynarodowe Stowarzyszenie Historyczno-Oświatowe, Dobroczynne i Obrony Praw Człowieka „Memoriał”[1][2] (ros. Международное историко-просветительское, правозащитное и благотворительное общество «Мемориал») – rosyjskie stowarzyszenie[3] powstałe formalnie 26–28 stycznia 1989 roku, zajmujące się badaniami historycznymi i propagowaniem wiedzy o ofiarach represji radzieckich, w tym w okresie stalinowskim, a także ochroną praw człowieka w krajach byłego ZSRR.

Przewodniczącym Stowarzyszenia jest Jan Raczynski[4], a wiceprzewodniczącymi Nikita Pietrow i Konstantin Morozow[5]. Przy Stowarzyszeniu działa muzeum „Sztuka i życie Gułagu” (ros. Музей «Творчество и быт ГУЛАГа»), którego dyrektorem jest Nikita Ochotin[6]. Funkcję koordynatora Komisji Polskiej Stowarzyszenia pełni Aleksandr Gurjanow.

Działalność[edytuj | edytuj kod]

Stowarzyszenie Memoriał ma własne archiwum i bibliotekę, gromadzące dane i literaturę na tematy związane w represjami w czasach ZSRR. Organizuje wystawy i konferencje im poświęcone, wydaje także publikacje książkowe i nieregularne czasopisma. Istotną częścią działalności Memoriału są studia nad polskimi ofiarami represji, w tym zbrodni katyńskiej. W tym celu działa Komisja Polska Stowarzyszenia Memoriał, której koordynatorem jest Aleksandr Gurjanow. Memoriał ściśle współpracuje z Ośrodkiem Karta od 1992 roku tworząc Indeks Represjonowanych, który jest całościową imienną dokumentacją losów obywateli polskich represjonowanych przez organa władzy sowieckiej w latach 1939–56. Zweryfikowane dane publikowane są w postaci tomów obejmujących ofiary różnych kategorii represji. Do tej pory przygotowano piętnaście tomów[7].

Drugim kierunkiem prac Memoriału jest monitoring praw człowieka w krajach byłego ZSRR. W praktyce zajmuje się głównie prawami człowieka w Rosji.

Działa głównie na terenie Rosji, ale ma też oddziały w takich państwach jak: Białoruś (koordynatorem białoruskiego oddziału Memoriału jest historyk Ihar Kuzniacou), Ukraina, Kazachstan, Łotwa, Gruzja, Niemcy. W obręb Memoriału wchodzą, częściowo autonomiczne, organizacje lokalne, jak np. organizacja Sowiest' z Kotłasu[8], którą kieruje Irina Dubrowina[9].

Rosyjscy członkowie Komisji Polskiej stowarzyszenia Memoriał są pierwszymi obywatelami byłego Związku Radzieckiego, którzy oficjalnie wyrazili ubolewanie z powodu cierpień doznanych przez obywateli polskich z winy Stalina, a także jako nieliczni obywatele byłego ZSRR przyznali winę Związku Radzieckiego w kontekście zbrodni i zesłań dokonanych na polskich ofiarach w tym kobietach i dzieciach.

W 1994 roku Stowarzyszenie podpisało umowę o współpracy z Ośrodkiem Karta.

Historia działalności[edytuj | edytuj kod]

Demonstracja „Nie damy zgasić Memoriału” przed ambasadą Rosji w Warszawie, 21 listopada 2021

Początkiem Memoriału było powstanie w 1987 roku w Moskwie nieformalnej grupy osób chcącej doprowadzić do budowy w Moskwie centrum pamięci ofiar stalinowskich represji, obejmującego muzeum, archiwum i bibliotekę. Początkowo zajmowała się ona głównie organizowaniem ogólnoradzieckiej akcji zbierania podpisów pod petycją do władz, w tym też czasie powstały liczne grupy memorialne w innych miastach ZSRR. W 1988 roku postanowiono rozpocząć własne działania zmierzające do zbierania i archiwizacji dokumentów dotyczących zesłań i uwięzień w ZSRR. Oficjalnie stowarzyszenie Memoriał zarejestrowano w 1989 roku. 29 stycznia 1989 roku odbyła się konferencja założycielska Ogólnokrajowego Stowarzyszenia Historyczno-Oświatowego „Memoriał”. Inicjatorami powołania stowarzyszenia byli m.in. Andriej Sacharow, Jewgienij Jewtuszenko i Andriej Wozniesienski. Od tego roku Memoriał podjął działania monitorujące i nagłaśniające aktualny stan praw człowieka w państwach byłego ZSRR, nasilone zwłaszcza po 1991 roku.

W 2016 roku Memoriał został uznany przez władze i sądy za „organizację pozarządową pełniącą funkcje zagranicznego agenta”[10].

28 grudnia 2021 roku rosyjski Sąd Najwyższy nakazał likwidację Memoriału, argumentując, że organizacja „spekuluje wokół tematu represji i tworzy fałszywy obraz ZSRR jako terrorystycznego państwa, zniekształca historię Wielkiej wojny ojczyźnianej i rehabilituje nazistowskich zbrodniarzy[11][12][13]. Jeszcze tego samego dnia likwidację Memoriału potępił prezydent Polski Andrzej Duda, oświadczając, że „Polska jest wdzięczna organizacji «Memoriał», która przez lata przyczyniła się do odkrywania prawdy o sowieckich zbrodniach na wielu narodach, w tym na Polakach. «Memoriał» nie bez przyczyny nazywany jest «sumieniem Rosji», a sumienia nie da się ani zdusić, ani zdelegalizować”[14]. 29 grudnia Biuro Praw Człowieka ONZ w Genewie określiło orzeczenie rosyjskiego sądu jako „dalsze osłabienie zmniejszającej się społeczności praw człowieka w Rosji”[15][16]. Następnie Europejski Trybunał Praw Człowieka zastosował nadzwyczajny środek tymczasowy, nakazując rządowi rosyjskiemu wstrzymanie likwidacji Memoriału[16]. 31 grudnia 2021 roku Unia Europejska, Stany Zjednoczone, Australia, Kanada i Wielka Brytania wydały wspólne oświadczenie krytykujące decyzję rosyjskiego sądu o zamknięciu Memoriału i wzywające Rosję „do przestrzegania międzynarodowych standardów i zobowiązań w zakresie praw człowieka”[17][18].

Memoriał został oficjalnie zamknięty i zlikwidowany decyzją sądu 5 kwietnia 2022 roku[19][20].

Wyróżnienia[edytuj | edytuj kod]

W 2004 Stowarzyszenie Memoriał zostało nagrodzone nagrodą Right Livelihood Award, w 2005 otrzymało tytuł „Organizacja Pozarządowa Roku” 2004 Forum Ekonomicznego[21], w 2008 Medalem Dnia Pamięci Ofiar Zbrodni Katyńskiej od Polskiej Fundacji Katyńskiej[22][23], w 2009 Nagrodą Sacharowa[24], w 2010 Odznaką honorową „Za Zasługi dla Ochrony Praw Człowieka”[25][26], a w 2012 nagrodą Kustosza Pamięci Narodowej[27].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Stowarzyszenie „Memoriał”. Instytut Pamięci Narodowej. [dostęp 2021-07-01].
  2. „Memoriał” Kustoszem Pamięci Narodowej!. Ośrodek Karta. [dostęp 2021-07-01].
  3. Stowarzyszenie „Memoriał” | Rzecznik Praw Obywatelskich. rpo.gov.pl. [dostęp 2019-01-27]. [zarchiwizowane z tego adresu (2019-01-27)].
  4. Мемориал - Правление Международного Мемориала, memo.ru [dostęp 2018-04-16] (ang.).
  5. Московский „Мемориал”. memo.ru. [dostęp 2011-06-06]. [zarchiwizowane z tego adresu (1 maja 2011)].
  6. Музей «Творчество и быт ГУЛАГа» (ros.). memo.ru. [dostęp 2011-07-21]. [zarchiwizowane z tego adresu (31 stycznia 2011)].
  7. Spis tomów: XV tomów Indeksu Represjonowanych.
  8. Struktura Memoriału. [dostęp 2013-08-10]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-08-28)].
  9. Strona Sowiesti na stronie Memoriału
  10. Rosyjski Memoriał uznany za zagranicznego agenta. „To surrealizm”, www.tvp.info, 5 października 2016 [dostęp 2020-07-12].
  11. Stowarzyszenie Memoriał do likwidacji. Decyzja rosyjskiego Sądu Najwyższego. polsatnews.pl, 28.12.2021. [dostęp 2022-01-08].
  12. Sąd Najwyższy Rosji nakazał likwidację stowarzyszenia Memoriał. Dziennik Gazeta Prawna, 28.12.2021. [dostęp 2022-01-08].
  13. Rozpoczął się proces likwidacji "Memoriału". Co z archiwami?. polskieradio.pl, 23.11.2021. [dostęp 2022-01-08].
  14. Andrzej Duda o decyzji w sprawie likwidacji Memoriału: sumienia nie da się ani zdusić, ani zdelegalizować. tvn24.pl, 28.12.2021. [dostęp 2022-01-08].
  15. Andrews Roth: Russian court orders closure of country's oldest human rights group (ang.). The Guardian, 28.12.2021. [dostęp 2022-01-08].
  16. a b Ingrid Burke Friedman: As Russia shutters respected NGOs, European Court of Human Rights intervenes (ang.). jurist.org, 30.12.2021. [dostęp 2022-01-08].
  17. U.S, EU condemn decision to shut Russian human rights group Memorial (ang.). Reuters, 31.12.2021. [dostęp 2022-01-08].
  18. Russia: Joint Statement on Court Decisions to Liquidate Memorial (ang.). European External Action Service, 31.12.2021. [dostęp 2022-01-08].
  19. The Organization Has Been Liquidated by a Court Decision. Memorial Society. [dostęp 2022-04-17].
  20. Anna Chernova: Historic Russian Human Rights Center Closes, Warns of "Return to the Totalitarian Past". CNN. [dostęp 2022-04-17].
  21. Nagrody Forum Ekonomicznego. forum-ekonomiczne.pl. [dostęp 2022-06-18].
  22. Pierwsze nadanie Medalu Dnia Pamięci Ofiar Zbrodni Katyńskiej 8 kwietnia 2008 r., [w:] Zeszyty Katyńskie (nr 24), Warszawa 2008, s. 253–255
  23. Lista osób, którym Rada Polskiej Fundacji Katyńskiej nadała w 2008 r. Medal Dnia Pamięci Ofiar Zbrodni Katyńskiej, [w:] Zeszyty Katyńskie (nr 24), Warszawa 2009, str. 254–255
  24. Memorial, Sakharov Prize Network [dostęp 2017-11-01] [zarchiwizowane z adresu 2019-01-26] (ang.).
  25. Honorowa Odznaka „Za Zasługi dla Ochrony Praw Człowieka” dla Olega Zakirowowa. rebis.com.pl, 10 marca 2010. [dostęp 2010-07-08]. [zarchiwizowane z tego adresu (7 kwietnia 2016)].
  26. Lista osób odznaczonych odznaką honorową „Za Zasługi dla Ochrony Praw Człowieka”. rpo.gov.pl. [dostęp 2010-07-08].
  27. Stowarzyszenie Memoriał. ipn.gov.pl. [dostęp 2012-05-30]. [zarchiwizowane z tego adresu (23 października 2012)].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]