Strój rozbarski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Strój rozbarski – jeden ze strojów ludowych z Górnego Śląska, często błędnie nazywany strojem bytomskim, rozpowszechniony na Rozbarku, przysiółkach Rozbarku: Brzozowice, Kamień, Dąbrówka Wielka, Brzeziny Śląskie…., rozbarskich garnizonach granicznych: Żychcice, Wojkowice i okolicach: Nakła, Kozłowej Góry, Świerklańca… Strój rozbarski jest ściśle związany z prastarym rozbarskim rodem Spyra spokrewnionym z wygasłą w XVII wieku dynastią Piastów i prastarym rodem Dzierżoniów, do 1945 roku właścicielami większości rozbarskich dóbr. Słowiańska kultura zachowała się na Rozbarku pomimo 800 letniej dominacji niemieckiej na tych ziemiach, rozpoczętej przez zakon krzyżacki po pierwszych najazdach mongolskich i została zniszczona dopiero po 1945 roku.[1][2][3]

Strój kobiecy[edytuj]

Śląskie stroje kobiece różnią się w zależności od regionu, a nawet poszczególnych miast i wsi, z jakich pochodzą. Warto też zauważyć, że sposoby ubierania wzajemnie przenikały się wraz z przemieszczaniem się ludności w XIX i XX wieku. Mieszkanki Śląska zaczęły także dostosowywać swoje stroje do mody miejskiej, co zmieniło wygląd stroju jeszcze bardziej. Generalnie Ślązaczka mogła ubrać się na trzy sposoby:

  • kiecka, zopaska, kabotek i wierzcheń
  • kiecka, zopaska i jakla
  • kiecka, zopaska, kabotek i merynka (chusta)

Kiecka,Mazylonka - sięgająca do kostek spódnica, zapinana na guzik z prawej strony. W miejscu zapięcia znajdowała się kieszeń na pieniądze. Spódnice te były proste, czasem marszczone, zaś najdroższe były plisowane. Zazwyczaj były jednokolorowe, przy czym w jasnych chodziły młode kobiety, w ciemnych - starsze. Dół obszywano pliśbortami zwanymi też szczotkami', aby zabezpieczyć spódnice przed zniszczeniem.

Zopaska - fartuch, sięgający kostek kawałek materiału przewiązany w pasie. Oprócz ochrony kiecki, zopaska służyła przede wszystkim do ozdoby. Była ręcznie malowana w motywy kwiatowe, wyszywana, ozdabiana koralikami, lub doszywano do niej koronki. Zopaskę zakładało się na wierzcheń.

Kabotek - biała bluzka, noszona pod jaklą lub merynką była bardzo skromna, natomiast ta, która ubierano pod wierzcheń była bogato zdobiona, miała pufiaste rękawy wykończone haftem i koronką, oraz ozdobny kołnierz.

Wierzcheń - rodzaj kamizelki czy bezrękawnika zapinany z przodu na pięć guzików, dekolt ozdobiony wstążką. Wierzcheń był jednokolorowy, zazwyczaj czerwony, wiśniowy, granatowy lub czarny. Był elementem stroju "paradnego" w przeciwieństwie do skromniejszej w formie jakli.

Jakla - sięgający bioder kaftan, żakiet, w typie rozbarskim zapinany z przodu na guziki, tył nieznacznie dłuższy od przodu. Nazwa pochodzi z innych języków np. łac. iacca czy niem. jacke - żakiet, marynarka. Jakle ozdabiano malowanymi kwiatami, naszywanymi koronkami. Czasem miały one pufiaste rękawy lub koronkę doszytą do dolnej krawędzi, zwaną szpicą. Te formy zdobienia były jednak rzadkie w jakli typu rozbarskiego, która była najczęściej pozbawiona tego typu ozdób. Była także krótsza od jakli w typie pszczyńskiej. Najbardziej elegancka była jakla z grubego, czarnego jedwabiu. W niej to Ślązaczki chodziły do kościoła. Był to także element stroju ślubnego.

Charakterystyczną cechą stroju rozbarskiego było kilka warstw kiecek, zazwyczaj utrzymanych w ciemnych tonacjach błękitu, t.zw. modro kiecka' delikatnie zdobiona drobnymi motywami roślinnymi i szlaczkami o orientacji pionowej. Kiecka noszona była zazwyczaj na kiełbaśnicy, opinającym biodra i wypchanym gęsim puchem wałku. Wokół szyi noszone były kilkurzędowo prawdziwe korale, które były zazwyczaj dużo większe niż widoczne na zdjęciach stroju beskidzkiego i ściślej opinały szyję.

Bielizna[edytuj]

Pod kiecką kobiety nosiły co najmniej dwie spodnice, czerwoną i białą. Był to rodzaj halki. Pod nią zakładały galoty czyli majtki, których wykończone ozdobnymi falbankami nogawki sięgały za kolana. Obowiązkowe były też kiełbaśnice. Był to płócienny wałek o średnicy od 5 - 10 cm, wypychano go wełną, pierzem lub watą. Na obu końcach znajdowały się sznurki służące do zawiązywania kiełbaśnicy na biodrach. Jej zadaniem było poszerzyć biodra, co według ówczesnych Ślązaków sprawiało, że kobieta była piękniejsza.

Zamiast biustonoszy i gorsetów Ślązaczki nosiły płócienny pas zakładany na piersi i zapinany z przodu na haftki. Służył on spłaszczeniu biustu. Na pas ubierały lajbik. Była to płócienna lub jedwabna koszula bez rękawów, do której doszywano czasem kiełbaśnicę, kieckę albo pas do pończoch.

Chusty[edytuj]

Plyjt - chusta wykonana z wełny o różnej grubości, w zależności od pory roku, w której się ją nosiło. Zazwyczaj była czarna, brązowa lub granatowa, często w kratę i ozdobiona frędzlami. Chustę tę nosiło się w ciągu tygodnia składając ja na pół i zarzucając na plecy, w czasie mrozów także na głowę.

Szpigeltuch - chusta zwana też szaltuchem, szpiglem, lub chustą turecką. Jest to chusta noszona w niedziele i święta, utkana była z wełny i bawełny lub z wełny i jedwabiu. Nazwa "szpigel" (niem. spiegel czyli lustro) i "szpigeltuch" wzięła się od czarnego miejsca na środku chusty, z którego jak w lustrzanym odbiciu rozchodziły się wzory - arabeski. Wzory te były pomarańczowe, zielone, czerwone, żółte i czarne. Wielkość chusty to 3 na 1,5 metra. Pierwotnie chusty te sprowadzano z Turcji, stąd nazwa "chusta turecka". Od XIX wieku zaczęto sprowadzać podobne produkty z Austrii, Czech i Francji. Chustę nosiło się w taki sam sposób jak plyjt.

Purpurka - ozdobna chustka o kształcie zbliżonym do kwadratu (bok ok. 80 - 90 centymetrów) noszona na głowie. Nazwa wzięła się od czerwonego, purpurowego koloru chustki. Była ona ozdobiona kwiatowymi wzorami. Wiązana była z tyłu głowy, dlatego bardzo trudno było zawiązać ją samemu. Nosiły ją mężatki związane ze środowiskiem robotniczym na terenie całego Śląska, głównie na terenach związanych ze strojem rozbarskim. W rejonach stroju pszczyńskiego i cieszyńskiego częściej spotykało się chusty czepcowe.

Szalinka - biała, kremowa brązowa lub czarna wełniana chustka w kształcie kwadratu o boku 90 lub 100 centymetrów. Wykończona jest frędzlami i ozdobiona wyhaftowanymi motywami kwiatowymi. Chustka noszona była na głowie, wiązana pod szyją.

Chustka plisiowo - chustka z czarnego lub bordowego aksamitu, ozdobiona haftami o motywach kwiatowych i frędzlami. Nazwa wzięła się stąd, iż na Śląsku aksamit nazywano plisiem lizanym.

Tybetka - czarna chustka z cienkiej wełenki noszona na głowie i wiązana pod szyją. Ozdobiona frędzlami i motywami kwiatowymi.

Pultok - chustka w jasnym kolorze noszona na głowie i wiązana pod szyją. Chustka wykończona szerokimi, półkolistymi koronkami, które układały się pod szyją przypominając szyję indyka, stąd nazwa chustki pultok, co w gwarze śląskiej znaczy indyk.

Merynka - duża, wełniana, kwadratowa chusta, najczęściej kremowa lub biała, ozdobiona drukowanymi czerwono-różowymi kwiatami i frędzlami. Noszona była przez młode kobiety zamiast jakli albo wierzchnia.

Strój męski[edytuj]

Żakiet - strój męski składa się z granatowego żakietu (szaketu), kamizelki (westy), białej konopnej lub lnianej koszuli, jedwabnej chustki (jedwobki) lub wstążki (szlajfki), galot czyli spodni lub bizoków czyli spodni prasowanych na kant oraz trzewików czy szczewików czyli butów.

Galoty - jasne, bladożółte spodnie szlachty i zacniejszych gospodarzy wykonane były ze skóry jelenia a buty stanowiły solidne wysokie buty jeździeckie - Rozbark słynął już od X wieku z hodowli koni, których stała liczba utrzymywała się aż do drugiej połowy XIX wieku na poziomie około 180 sztuk (ostatnio rasy koń oldenburski). Na głowie Ślązak z Rozbarku i okolic nosił hut czyli kapelusz a zimowym nakryciem głowy szlachty i zacniejszych gospodarzy była futrzana czapka wykonana z tchórzy.

Płaszcz - do zimowego stroju szlachty i zacniejszych gospodarzy należał również wykonany z granatowego wełnianego sukna płaszcz, lamowany i często z karminową (czerwoną) jedwabną podszewką skrojony podobnie jak płaszcze z rejonu północnego Kaukazu lub komtusz staropolski. Płaszcz zdobiony był haftami i złotymi guzikami.[4][5]

Rozbarczanie do 1945 roku podróżowali konno dysponując prostymi wozami, powozami, dorożkami a nawet małymi dyliżansami. Trudnili się sadownictwem, uprawą roli (żyto, owies, buraki, ziemniaki, konopie siewne…), hodowlą koni i drobiu oraz wydobyciem srebra. Okalające Rozbark rozlewiska dostarczały ryb i raków.

Najbardziej wartościowe stroje rozbarskiej szlachty przechowywane były w rozbarskim urzędzie gminy (obecnie zabytkowy budynek - "filia Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu") i po 1945 roku były przedmiotem międzynarodowego handlu prowadzonego przez, sprowadzone tu z Ukrainy okupujące Górny Śląsk, sowieckie "władze" .

Strój mężczyzny obecnie nazywany jest ancugiem, nazwa ta kojarzona jest głównie z garniturem. Jednak niewielu ludzi pamięta, że w gwarze śląskiej słowo ancug (z niemieckiego Anzug=ubranie, garnitur) oznaczało ogólnie strój męski jak i żeński.

Zobacz też[edytuj]

Literatura[edytuj]

Przypisy

Linki zewnętrzne[edytuj]

Galeria[edytuj]

Poniżej zdjęcia stroju rozbarskiego wykonane ok. roku 1935 w okresie III Rzeszy przez nadwornego fotografa Adolfa Hitlera Maksa Glauera oraz wykazujące podobne elementy współczesne stroje z Beskidu Śląskiego: