Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Strażnica
Zwiastująca Królestwo Jehowy
Watchtower - 1 july 1879.jpg
„Strażnica” z lipca 1879 roku
(wygląd strony tytułowej do 1890 roku)
Częstotliwość 18 numerów w roku:
w. do roz. – dwumiesięcznik
w. do studium – miesięcznik
Kraj ogólnoświatowy zasięg
Wydawca Towarzystwo Strażnica
Organ Świadkowie Jehowy
Rodzaj czasopisma religijne
Język 274 języki[1]
(w tym polski, polski migowy również w polskim alfabecie Braille'a)
Pierwsze wydanie lipiec 1879
Średni nakład 58 987 000 (wyd. do rozpow.)
15 252 000 (wyd. do studium) egz.
Format 7" na 9"
Liczba stron 16 (wyd. do rozpow.),
32 (wyd. do studium)
ISSN 1234-1150
Strona internetowa czasopisma
Świadkowie Jehowy
 PortalKategoria

Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy (ang. The Watchtower Announcing Jehovah’s Kingdom) – czasopismo religijne wydawane od lipca 1879 roku przez Towarzystwo Strażnica, oficynę wydawniczą Świadków Jehowy[a]. Jest wydawane jednocześnie[2] w 274 językach[1]. Rocznik „Strażnicy” zawiera 18 numerów w dwóch wydaniach: wydanie dwumiesięczne „do rozpowszechniania” (osiąga przeciętny nakład około 59 000 000 egzemplarzy[1] co czyni je czasopismem o najwyższym nakładzie na świecie)[3] i „Strażnica” (wydanie do studium), która ukazuje się jako miesięcznik o przeciętnym nakładzie około 15 252 000 egzemplarzy[4][5]. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy” jest jedynym, regularnie wydawanym periodykiem w około 50 językach[2][6].

„Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy” jest udostępniana nieodpłatnie wszystkim zainteresowanym podczas służby kaznodziejskiej, czasopismo nie jest przeznaczone na sprzedaż. Przyjmuje się jedynie dobrowolne datki na pokrycie kosztów działalności wydawniczej. Poza tym czasopismo nie zawiera reklam. Jego publikowanie wchodzi w zakres ogólnoświatowej biblijnej działalności edukacyjnej prowadzonej przez Świadków Jehowy, wspieranej dobrowolnymi datkami. W drugim numerze czasopisma z sierpnia 1879 roku zamieszczono zdanie: „Wierzymy, iż ‚Strażnica Syjońska’ cieszy się poparciem JEHOWY i dlatego nigdy nie będzie prosić ani błagać ludzi o protekcję. Kiedy Ten, który mówi: ‚Moje jest wszystko złoto i srebro gór’, przestanie dostarczać koniecznych funduszów, zrozumiemy, że nadeszła pora na wstrzymanie wydawania tego pisma” (Ag 2:8)[7]. Czasopismo stawia sobie za cel uwydatnianie pozycji Jehowy jako Władcy Wszechświata[8].

„Strażnica”, razem z czasopismem „Przebudźcie się!”, przedstawia poglądy religijne Świadków Jehowy, jednak – w porównaniu do drugiego pisma – koncentruje się w większym stopniu na aspektach religijnych i biblijnych. Wydanie do studium służy do przeprowadzania w każdym zborze raz w tygodniu studium Strażnicy.

Historia[edytuj]

W latach 1876–1878 Charles Taze Russell publikował swoje artykuły w czasopiśmie religijnym „Herald of the Morning” („Zwiastun Poranka”) wydawanym przez Nelsona H. Barboura oraz pojedyncze artykuły w czasopiśmie „Bible ExaminerGeorge’a Storrsa. W okresie tym pittsburska klasa studiów biblijnych, której przewodził Russell była połączona z grupą religijną Barboura z Rochester. Kiedy jednak w 1878 roku N.H. Barbour opublikował w „Zwiastunie Poranka” artykuł, w którym podważał naukę o okupie C.T. Russell postanowił się z nim rozstać i rozpocząć wydawanie swojego czasopisma. Do współpracy Russell zaprosił redaktorów Johna H. Patona (były współpracownik N.H. Barboura), Williama I. Manna (późniejszy wiceprezes Towarzystwa Strażnica), Benjamina W. Keitha, Hugha Browna Rice’a (wcześniej wydawca czasopisma „The Last Trump” [„Ostatnia Trąba”]), Alberta D. Jonesa (były współpracownik N.H. Barboura)[9].

Pierwszy numer czasopisma wydawanego przez C.T. Russella ukazał się w lipcu 1879 roku w nakładzie 6000 egzemplarzy[10], pod pierwotną nazwą „Zion’s Watch Tower and Herald of Christ’s Presence” („Strażnica Syjońska i Zwiastun Obecności Chrystusa”). Zawierał on osiem stron. Dołączono do niego również specjalny dodatek przeznaczony wyłącznie dla wcześniejszych czytelników „Herald of the Morning”[11]. Począwszy od wydania z dnia 1 stycznia 1892 roku „Strażnica Syjońska i Zwiastun Obecności Chrystusa” zaczęła się ukazywać dwa razy w miesiącu.

W 1920 roku wydano 7-tomową publikację, zawierającą reprinty „Strażnicy” z lat 1879–1919[12]. W czasie II wojny światowej i po jej zakończeniu czasopismo to – z narażaniem życia – było przemycane do obozów koncentracyjnych, łagrów i więzień, często w formie zminiaturyzowanej lub jako mikrofilmy. W różnych okresach było ono w wielu krajach zakazane przez władze, dlatego też Świadkowie Jehowy zmieniali tytuł czasopisma lub drukowali je w podziemiu[13][14].

Historia czasopisma w Polsce[edytuj]

W języku polskim miesięczne wydania „Strażnicy” zaczęły się ukazywać w 1915 roku. Pierwszym tłumaczem i redaktorem czasopisma był mieszkający w Chicago Hipolit Oleszyński[15]. W połowie 1918 roku gdy w Stanach Zjednoczonych aresztowano członków zarządu Towarzystwa Strażnica przez kilka miesięcy „Strażnica” nie ukazywała się w języku polskim. By temu przeciwdziałać powołano w Detroit korporację Strażnica – Towarzystwo Biblijne i Broszur, a od stycznia 1919 roku „Strażnica” zaczęła się ukazywać dwa razy w miesiącu[16]. W 1937 roku w Polsce minister spraw wewnętrznych zakazał wydawania „Strażnicy”, a czasopismo zaczęto wydawać nieoficjalnie. W okresie II wojny światowej Strażnica była powielana lub przepisywana ręcznie i rozprowadzana konspiracyjnie z zachowaniem najwyższej ostrożności – w niektórych wypadkach za posiadanie jednego egzemplarza czasopisma groziło umieszczenie w obozie koncentracyjnym.

Po wojnie gdy w 1950 roku Urząd do Spraw Wyznań zdelegalizował działalność Świadków Jehowy, czasopismo produkowano w tajnych drukarniach nazywanych „piekarniami”. Za udział w produkcji literatury groziły kary więzienia, a w latach 1956–1969 służba bezpieczeństwa wykryła i zlikwidowała 34 ośrodki produkcji i dystrybucji publikacji biblijnych Świadków Jehowy. Do roku 1957 edycja czasopisma wydawana w Polsce nosiła tytuł „Strażnica Zwiastuje Królestwo Jehowy”. W latach zakazu działalności Świadków Jehowy pojawiły się również fałszywe wydania „Strażnicy” publikowane przez służbę bezpieczeństwa, których celem miało być wywołanie wrażenia istnienia podziału wśród polskich Świadków Jehowy.

W latach 80. XX wieku gdy sprzeciw ze strony władz zelżał Świadkowie Jehowy cieszyli się względną swobodą działalności. Umożliwiło to rejestrację w roku 1985 spółki „Strażnica – Wydawnictwo Wyznania Świadków Jehowy w Polsce”, która ułatwiła import publikacji zza granicy. Dzięki temu w połowie 1988 roku oficjalnie zezwolono na regularne sprowadzanie z drukarni Biura Oddziału w Niemczech czterobarwnych czasopism: wydawanej dwa razy w miesiącu „Strażnicy” oraz miesięcznika „Przebudźcie się!”. W kwietniu 1989 roku polska edycja „Strażnicy” zaczęła się ukazywać równocześnie z wydaniem angielskim. Od lutego 2014 „Strażnica” jest dostępna również w polskim alfabecie Braille'a. Natomiast od listopada 2015 roku, w polskim języku migowym[17].

Zmiany szaty graficznej i nazwy[edytuj]

Od lipca 1879 do końca roku 1890 czasopismo „Strażnica” miało skromną oprawę graficzną. Na jego stronie tytułowej, pomiędzy słowami „Watch” a „Tower”, znajdowało się logo przedstawiające strażnicę i wschodzące słońce[18]. Począwszy od roku 1879 do wydania z 15 grudnia 1938 roku, na stronie tytułowej każdego numeru znajdował się cytat biblijny: „‚Stróżu! Co się stało w nocy?’ ‚Przychodzi poranek a także i noc!’ (Izajasza 21:11)”[19]. Od roku 1895 na stronie tytułowej znajdowały się jeszcze dwa cytaty – w ramce ze spisem treści cytat z Księgi Habakuka 2:2[b] oraz na dole strony tytułowej cytat z Ewangelii według Łukasza 21:25–28,31[c]. Począwszy od wydania z 15 października 1931 roku na okładce zamieszczono cytat z Księgi Izajasza 43:12 odnoszący się do imienia Bożego. Od wydania z 1 stycznia 1939 roku okładka „Strażnicy” zawierała dwa cytaty biblijne: z Księgi Izajasza 43:12 oraz Ezechiela 35:15[20].

1 stycznia 1909 roku z nazwy czasopisma zostało usunięte słowo Zion („The Watch Tower and Herald of Christ’s Presence” – „Strażnica i Zwiastun Obecności Chrystusa”), 15 października 1931 roku nazwę zmieniono na „Watchtower and Herald of Christ’s Presence” (zmieniła się pisownia słowa „Strażnica”), 1 stycznia 1939 roku na „Watchtower and Herald of Christ’s Kingdom” („Strażnica i Zwiastun Królestwa Chrystusa”)[d], a 1 marca 1939 roku została przyjęta obecna nazwa, „The Watchtower Announcing Jehovah’s Kingdom” („Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”)[e][21][22][23].

W styczniu 1891 roku na stronie tytułowej „Strażnicy” pojawił się krzyż w koronie, a tytuł został zapisany literami ozdobnymi[24][18]. 1 stycznia 1895 roku symbolowi dodano wiązkę zieleni, która utworzyła charakterystyczny wieniec[24]. Symbol ten widniał na tytułowej stronie „Strażnicy” do wydania z dnia 1 października 1931 roku włącznie[25]. W styczniu 1895 roku, na okładce czasopisma pojawiła się latarnia morska postawiona na skalistym brzegu wraz z jego podpisem „Opoka Wieków. Gruntu innego nikt nie może założyć. Okup za wszystkich” zwracająca uwagę na ofiarę „okupu” stanowiącą fundament nauk Badaczy Pisma Świętego w postaci śmierci Jezusa, która stanowiła cenę za potomstwo Adama. Światło latarni morskiej oświetlało spis treści czasopisma[18].

Po II wojnie światowej w czasopiśmie zaczęto zamieszczać więcej ilustracji. Począwszy od 15 sierpnia 1950 roku „Strażnica” otrzymała inną stronę tytułową, zawiera kolorowe ilustracje, zwiększono również objętość czasopisma z 16 do 32 stron[f]. W 1981 roku rozpoczęto wydawanie techniką czterobarwną (pełny kolor) (od numeru z 1 kwietnia 2011 roku wszystkie składki są wydawane w tej technice).

Niektóre zmiany szaty graficznej

Edycje[edytuj]

Czasopismo to jest również dostępne w formie elektronicznej. Od 1976 roku jest też wydawane w alfabecie Braille’a po angielsku (wersje brajlowskie są dostępne wydaniu „do rozpowszechniania” w języku: angielskim oraz wydaniu „do studium” w języku: angielskim, francuskim, greckim, gruzińskim, hiszpańskim, japońskim, koreańskim, niderlandzkim, niemieckim, polskim, portugalskim, ukraińskim, węgierskim, włoskim), w 1988 roku powstała wersja audio na kasecie magnetofonowej, a w 1996 roku na płycie CD. W 2003 roku powstała wersja VHS w amerykańskim języku migowym, która doczekała się także edycji na DVD w 2004 roku. Ponadto w tym samym roku ukazała się edycja płytowa w formacie MP3, a w 2005 roku została wydana edycja DVD w brazylijskim języku migowym, wersje DVD oraz online – w wydaniu „do studium” – są dostępne w 25 językach migowych[g] (w tym polskim)[26]. Od stycznia 2008 roku czasopismo jest również dostępne online na oficjalnej stronie internetowej jw.org (również w języku polskim oraz polskim języku migowym [w wydaniu „do studium”]), w tym jako audiobook[h] oraz w wersji HTML. Od 2008 roku czasopismo dostępne jest również w plikach z tekstem transkrybowanym na wersje brajlowskie (BRL) (w tym język polski) oraz w wersji audio na CD-ROMie, od grudnia 2009 roku w wersji PDF, od lipca 2011 roku w wersji EPUB, od stycznia 2014 roku w wersji MOBI, a od czerwca 2014 roku w wersji RTF. Od lipca 2011 roku „Strażnica” – w wydaniu „do studium” – ukazuje się także w wersji uproszczonej[i][27]. W języku polskim poza wersją tradycyjną dostępne są wydania dużym drukiem[j], oraz w wersji audio na płytach CD lub MP3 lub online na stronie jw.org[k][28]. Czasopisma z poszczególnych lat są również dostępne w formie oprawnego tomu oraz w wersji elektronicznej na DVD (poprzednio na CD) (jako część komputerowej bazy publikacji Biblioteka Strażnicy) oraz w Bibliotece Internetowej Strażnicy[29] oraz w darmowych aplikacjach dla urządzeń cyfrowych JW Library oraz JW Library Sign Language.

Od numeru z 1 stycznia 2008 roku czasopismo ukazuje się w dwóch edycjach:

  • Dwumiesięczne wydanie do rozpowszechniania o objętości 16 stron jest przewidziane dla wszystkich (nie zawiera artykułów analizowanych na zebraniu Świadków Jehowy studium „Strażnicy”)[l]. Posiada stałe rubryki np.: „Temat z okładki”, „Biblia pomaga zmienić życie”, „Czy o tym wiedziałeś?”, „Zbliż się do Boga”, „Naśladujmy ich wiarę”, „Starożytna mądrość dla współczesnego człowieka” i na ostatniej strona okładki – „Czego uczy Biblia?”. Od stycznia 2013 roku wybrane rubryki – m.in.: „Dla młodych czytelników”, „Uczę się z Biblii”, „Listy od misjonarzy”, „Jak zabiegać o szczęście w rodzinie”, „Ucz swoje dzieci”, „Odpowiedzi na inne pytania biblijne” – ukazują się jedynie w wersji elektronicznej[30]. Od 2008 do końca roku 2015 wydanie do rozpowszechniania ukazywało się co miesiąc.
  • Miesięczne wydanie do studium o objętości 32 stron zawiera cztery lub pięć artykułów do analizy na zebraniu studium „Strażnicy” w miesiącu oraz inne artykuły (np. seria: „Z naszych archiwów”, „Czy sobie przypominasz?”, „Słowo Jehowy jest żywe”, „Chętnie stawili się do dyspozycji”), na pierwszej stronie (okładce) zamieszczono ilustracje, przedstawiającą scenkę z głoszenia (co miesiąc inna), która ma przypominać o działalności kaznodziejskiej. Na stronie 2 znajduje się opis strony tytułowej z danymi statystycznymi o działalności kraju, skąd pochodzi ta ilustracja, wraz z krótkim opisem prezentowanej sytuacji; podane są też krótkie streszczenia artykułów do studium z jego planem na poszczególne tygodnie. W artykułach do studium od 2012 roku pytania powtórkowe są umieszczone na początku, a marginesy są szersze niż przy innych artykułach. Przy każdym z artykułów do studium podano dwa numery pieśni przewidziane na dane studium.

Cel czasopisma[edytuj]

W czasopiśmie można przeczytać następujące wyjaśnienie idei publikacji:

Strażnica uwydatnia pozycję Boga Jehowy, Władcy Wszechświata. Pociesza wszystkich dobrą nowiną, że niebiańskie Królestwo Boże, wkrótce usunie z ziemi zło i przeobrazi ją w raj. Umacnia wiarę w już panującego Króla, Jezusa Chrystusa, który poniósł męczeńską śmierć, by ludzie mogli osiągnąć życie wieczne. Świadkowie Jehowy wydają to czasopismo od roku 1879. Jest ono całkowicie apolityczne i uznaje wyłącznie autorytet Biblii[1].

Czasopismo (podobnie jak inne publikacje Świadków Jehowy) nie publikuje nazwisk autorów artykułów, którzy, jak sami wyjaśniają, nie chcą przysparzać chwały sobie, tylko Bogu[31][32].

Galeria[edytuj]

Uwagi

  1. Wydawca na Polskę: Świadkowie Jehowy w Polsce; ogólnoświatowy wydawca: Strażnica – Towarzystwo Biblijne i Traktatowe
  2. „Na straży swej stać będę, i stanę na baszcie wyglądając, abym obaczył, co będzie Bóg mówił, cobym miał odpowiedzieć tym, którzy mnie przeczą.”
  3. „Na ziemi uciśnienie narodów z rozpaczą gdy zaszumi morze i wały [niespokojne, niezadowolone masy]: tak, iż ludzie drętwieć będą, przed strachem i oczekiwaniem tych rzeczy, które przyjdą na wszystek świat; albowiem mocy niebieskie [władze duchowe] poruszą się. A gdy ujrzycie, iż to się dzieje, wiedzcie że blisko jest Królestwo Boże. Spoglądajcie a podnoście głowy wasze radując się albowiem zbliża się wybawienie wasze.”
  4. Równocześnie od numeru z 1 stycznia 1939 roku „Strażnica” miała kolorową okładkę.
  5. W edycji polskiej zmiana nastąpiła od 1 października 1939 roku. Nadano nazwę „Strażnica Zwiastuje Królestwo Jehowy”, która obowiązywała w wydaniach krajowych do roku 1957, a wydaniach polonijnych do roku 1951.
  6. Wydanie to ukazało się na zgromadzeniu Świadków Jehowy „Rozrost Teokracji”.
  7. Wersje DVD oraz online – w wydaniu „do studium” – są dostępne w następujących językach migowych: amerykańskim, angolskim, argentyńskim, australijskim, boliwijskim, brazylijskim, brytyjskim, chilijskim, chińskim, ekwadorskim, fińskim, hiszpańskim, japońskim, kolumbijskim, koreańskim, meksykańskim, niemieckim, paragwajskim, peruwiańskim, polskim, południowoafrykańskim, rosyjskim, wenezuelskim, włoskim i zimbabweńskim
  8. „Strażnica” jest dostępna także w plikach audio online w językach: ajmara, albańskim, angielskim, arabskim, azerskim, chińskim (mandaryńskim, kantońskim), chorwackim, czeskim, duńskim, estońskim, ewe, fińskim, francuskim, ga, greckim, gruzińskim, guarani, hindi, hiszpańskim, indonezyjskim, japońskim, kazachskim, keczua (Boliwia), koreańskim, litewskim, malgaskim, nahuatl (Huasteca), niderlandzkim, niemieckim, norweskim, ormiańskim, pedi, pidżin (Kamerun), polskim, portugalskim, rosyjskim, rumuńskim, serbskim, słowackim, słoweńskim, syngaleskim, szwedzkim, tagalskim, tatarskim, twi, ukraińskim, węgierskim, włoskim i zuluskim
  9. „Strażnica” – w wydaniu „do studium” – w wersji uproszczonej dostępna jest w językach: angielskim, francuskim, hiszpańskim i portugalskim
  10. „Strażnica” – wydanie dużym drukiem „do studium” – dostępna jest w językach: albańskim, angielskim, cebuańskim, chińskim uproszczonym Pinyin, chorwackim, czeskim, duńskim, fińskim, francuskim, greckim, gruzińskim, hiszpańskim, japońskim, koreańskim, niderlandzkim, niemieckim, norweskim, ormiańskim, polskim, portugalskim, rosyjskim, rumuńskim, słowackim, srańskim, suahili, szwedzkim, tagalskim, ukraińskim, węgierskim, wietnamskim i włoskim
  11. „Strażnica” w języku polskim, angielskim, czeskim, duńskim, francuskim, hiszpańskim, japońskim, koreańskim, niderlandzkim, niemieckim, norweskim, portugalskim, rosyjskim, szwedzkim, węgierskim i włoskim do końca 2008 roku była dostępna również w wersji audio na kasetach magnetofonowych
  12. Od numeru 1 z 2016 roku wydanie „do rozpowszechniania” ukazuje się w: styczniu, marcu, maju, lipcu, wrześniu i listopadzie.

Przypisy

  1. a b c d Watchtower. stopka redakcyjna. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”. CXXXVII, s. 2, nr 5/2016. Towarzystwo Strażnica. 
  2. a b Dobra nowina w 500 językach. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, s. 24, 1 listopada 2009. Watchtower. 
  3. Mariam Ibrahim: Top 10 Most Popular Magazines of 2013, Click Top 10 (www.clicktop10.com), 16 lipca 2013 (ang.)
  4. Watchtower. stopka redakcyjna. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”. CXXXVII, s. 2, styczeń 2016. Towarzystwo Strażnica (ros.). 
  5. Watchtower. „Idźcie (...) i czyńcie uczniów z ludzi ze wszystkich narodów”. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”. CXXXVII, s. 8–12, maj 2016. Towarzystwo Strażnica. 
  6. Watchtower: ‛Dobra nowina dla każdego narodu, plemienia i języka’. jw.org, 2013. [dostęp 2015-11-10].
  7. „Moje jest srebro i moje jest złoto”. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, s. 17, 1 listopada 2007. Watchtower. 
  8. stopka redakcyjna. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, s. 2, 1 września 2010. Watchtower. 
  9. Strażnica Syjonu. „Straż”, lipiec–sierpień–wrzesień 2009. Wydawnictwo Straż. 
  10. Strażnica — wydawana od roku 1879. jw.org. [dostęp 2014-09-10].
  11. W tym numerze.... „Straż”. LXXIII, s. 51, 53, lipiec - sierpień - wrzesień 2009. Wydawnictwo Straż. 
  12. Church Schism & Corruption. Lulu.com, s. 538. ISBN 9781409221869.
  13. Watchtower: Rocznik Świadków Jehowy 2008. Towarzystwo Strażnica, 2008, s. 173, 174.
  14. Watchtower. Jakaż to radość zasiadać przy stole Jehowy!. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, s. 27, 28, 1 sierpnia 1991. Towarzystwo Strażnica. ISSN 1234-1150. 
  15. Watchtower: Rocznik Świadków Jehowy: 1994. Nowy Jork: Towarzystwo Strażnica, 1994, s. 178.
  16. Watchtower: Rocznik Świadków Jehowy: 1994. Nowy Jork: Towarzystwo Strażnica, 1994, s. 178.
  17. Watchtower: Czasopisma Strażnica i Przebudźcie się!. jw.org, wrzesień 2015. [dostęp 2015-09-04].
  18. a b c Okładki i nie tylko. „Na Straży”, s. 33, styczeń 2006. Na Straży. 
  19. Watchtower. Służenie razem ze strażnikiem. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, s. 6–11, 1 stycznia 2000. Towarzystwo Strażnica. ISSN 1234-1150. 
  20. Watchtower: Królestwo Boże panuje!. Towarzystwo Strażnica, 2014, s. 44.
  21. Jehovah’s Witnesses and the Third Reich: sectarian politics under persecution. Toronto: University of Toronto Press, 2004, s. 384, 385. ISBN 0-8020-8678-0.
  22. Heather Denise Harden Botting, Gary Norman Arthur Botting: The Orwellian world of Jehovah’s Witnesses. Toronto: University of Toronto Press, 1984, s. 204, 205. ISBN 0-8020-6545-7.
  23. Edmond C. Gruss: Jehovah’s Witnesses: Their Claims, Doctrinal Changes, and Prophetic Speculation. What Does the Record Show. Xulon Press, s. IX. ISBN 1-931232-30-X.
  24. a b Czy pastor Russell należał do tzw. „Loży Masońskiej”, czy podzielał ich nauki?
  25. Świadkowie Jehowy – głosiciele Królestwa Bożego. Nowy Jork: Strażnica – Towarzystwo Biblijne i Traktatowe, 1995, s. 200. ISBN 83-903551-0-8.
  26. Czasopisma Strażnica i Przebudźcie się!. jw.org. [dostęp 2015-08-18]., polski język migowy
  27. Strażnica w wersji uproszczonej. jw.org. [dostęp 2015-08-15].
  28. „Strażnica” w plikach audio (MP3 i AAC (M4B)) i PDF (także po polsku)
  29. Biblioteka Internetowa Strażnicy w: jw.org
  30. Mniej stron, więcej języków. jw.org. [dostęp 2014-09-10].
  31. Narzędzie do przekazywania pouczeń sługom Jehowy. „Świadkowie Jehowy – głosiciele Królestwa Bożego”. s. 146. 
  32. Jak jest redagowana i tłumaczona nasza literatura?. „Kto dzisiaj wykonuje wolę Jehowy?”. , jw.org

Linki zewnętrzne[edytuj]