Strona (językoznawstwo)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Strona – kategoria gramatyczna właściwa czasownikowi, wyrażająca stosunek między czynnością oznaczaną przez ten czasownik a gramatycznym podmiotem i gramatycznym dopełnieniem.

Język polski[edytuj | edytuj kod]

W języku polskim wyróżnia się trzy strony[1]:

  1. strona czynna: podmiot jest wykonawcą czynności, dopełnienie jest odbiorcą czynności. Przykłady: Kot pije mleko. Karolina myje kota.
  2. strona bierna: podmiot jest odbiorcą czynności, dopełnienie jest wykonawcą czynności. Przykłady: Mleko jest pite przez kota. Kot jest myty przez Karolinę
  3. strona zwrotna: podmiot jest zarówno wykonawcą, jak i odbiorcą czynności. Przykład: Tata się myje.

Zasada tworzenia form poszczególnych stron jest następująca:

  1. odmieniony czasownik
  2. odmieniony czasownik być, bywać, zostać lub zostawać + imiesłów przymiotnikowy bierny utworzony od czasownika
  3. odmieniony czasownik + zaimek zwrotny się.

Inne języki[edytuj | edytuj kod]

Taka trójczłonowa kategoryzacja nie jest uniwersalna.

W klasycznym języku mongolskim wyróżnia się na przykład pięć stron. Podane niżej przykłady w języku polskim mają jedynie uzmysłowić, w jakich sytuacjach używa się poszczególnych stron w klasycznym języku mongolskim:

  1. strona czynna: podmiot jest wykonawcą czynności, dopełnienie jest odbiorcą czynności. Przykład: Kot liże psa.
  2. strona bierna: podmiot jest odbiorcą czynności, dopełnienie jest wykonawcą czynności. Przykład: Pies jest lizany przez kota.
  3. strona sprawcza: podmiot jest sprawcą czynności, jedno z dopełnień jest wykonawcą czynności, drugie z dopełnień jest odbiorcą czynności. Przykład: Pan kazał psu gonić kota.
  4. strona wzajemna: podmiot jest wykonawcą czynności i jednocześnie odbiorcą czynności wykonywanej przez innego wykonawcę oznaczanego przez podmiot. Przykład: Pies i kot liżą się nawzajem.
  5. strona wspólna: podmiot jest wykonawcą czynności, dopełnienie jest odbiorcą czynności, czynność jest wykonywana wspólnie przez co najmniej dwóch wykonawców. Przykład: Pies i kot wspólnie lizały rękę pana.

Strona bierna nie występuje we współczesnym języku węgierskim.

W języku łacińskim istnieje grupa czasowników zwanych verba deponentia występujących formalnie w stronie biernej ale mające znaczenie czynne[2].

Kategoria strony w perspektywie typologicznej[edytuj | edytuj kod]

Podstawą dla szerokiej, typologicznie umotywowanej definicji kategorii stron jest obserwacja, że istnieje pewna naturalna hierarcha argumentów czasownika, z których jeden (typowo: role semantyczne agensa oraz doświadczającego; ogólnie argument ten jest zwany aktorem) zajmuje najbardziej eksponowaną pozycję: pozycję podmiotu. W stronie biernej ten argument jest albo usuwany całkowicie, albo degradowany na mniej eksponowaną, nieobligatoryjną pozycję[potrzebny przypis].

Kot jest myty

albo przesuwany na mniej eksponowaną pozycję

Kot jest myty przez Karolinę.


Przyjmuje się[3][4], że, aby jakąś konstrukcję dowolnego języka uznano za stronę bierną powinna spełniać następujące kryteria:

1. Forma czasownika jest utworzona za pomocą środków morfologicznych ze strony czynnej.

2. Aktor albo nie jest wyrażony, albo jest wyrażony we frazie nieobligatoryjnej.

3. jeśli zdanie w ogóle ma podmiot, to nie jest on aktorem.

4. konstrukcja bierna jest w jakiś sposób ograniczona pod względem dystrybucji w porównaniu z konstrukcją czynną.

5. znaczenie zdania pozostaje niezmienione względem zdania w stronie biernej, w szczególności liczba uczestników opisywanego zdarzenia jest w obu stronach identyczna. Pozwala to odróżnić stronę bierną od czasowników opisujących sytuacje samoistne (typu Drzwi (same) się otwarły wobec Ktoś otwarł drzwi.

Jeśli przyjąć te kryteria to w języku polskim za przykłady strony biernej należy uznać również konstrukcje

Myje się kota

Umyto kota

Szkoła się buduje

Ograniczenia w tworzeniu strony biernej[edytuj | edytuj kod]

Języki dopuszczają przeniesienie do pozycji podmiotu różnych argumentów: język polski jest skrajnie restrykcyjny[potrzebny przypis] (przenieść można tylko dopełnienie bliższe), w innych językach można przenieść dopełnienie dalsze, np. w języku angielskim:

John gave Mary a bookMary was given a book

a nawet argument z frazy przyimkowej

They talked about the problem.The problem was talked about.

Z kolei w m.in. w niemieckim[5] i łacinie można utworzyć stronę bierną od czasowników czasowników nieprzechodnich:

Sic itur ad astra dosł. "Tak jest chodzone do gwiazd", polski odpowiednik tak idzie się do gwiazd

Es wurde getanzt dosł. "Było tańczone", polski odpowiednik tańczono.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Bąk 1977 ↓, s. 176-178.
  2. Wikarjak 1999 ↓, s. 50.
  3. Martin Haspelmath. The Grammaticization of Passive Morphology. „Studies in Language”. 14.1, s. 25-71, 1990. ISSN 0378-4177. 
  4. Konstantin Kazenin, The passive voice, Martin Haspelmath (red.), „Language typology and language universals: An international handbook”, red., Berlin: de Gruyter, 2001, s. 899–916.
  5. Gerhard Helbig: Die Deutsche Grammatik. Ein Handbuch fü den Ausländerunterricht. Berlin: Langenscheidt, 2007. ISBN 3-468-49493-9.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]