Strzybóg

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Strzybóg
Стрибогъ
Bóg wiatru
Ilustracja
Strzybóg, Andriej Szyszkin, 2014
Teren kultu słowiańszczyzna wschodnia, być może Polska
Odpowiednik Eol, Anemoi (grecki)
Wenti (rzymski)
Waju (hinduski)

Strzybóg (ros. Стрибог, Stribog, staroruski. Стрибогъ) – w mitologii słowiańskiej bóg występujący w trzech źródłach wschodniosłowiańskich, którego kult mógł istnieć także w Polsce. Współcześnie interpretuje się go jako boga wiatrów, który rozprowadza bogactwa[1][2].

Źródła[edytuj | edytuj kod]

Strzybóg pierwszy raz w zapiskach pojawia się w XI-wiecznej Powieści minionych lat razem z innymi bogami, którym Włodzimierz Wielki postawił posągi[3]:

I postawił bałwany na wzgórzu za dworem teremnym: Peruna drewnianego z głową srebną i wąsem złotym, i Chorsa, Dadźboga i Strzyboga, i Simargła, i Mokosz. I składali im ofiary, nazywając ich bogami, i przywodzili syny swoje i córy na ofiarę biesom i plugawili ziemię ofiarami swymi. I splugawiła się krwią ziemia ruska i wzgórze to. Lecz przełaskawy Bóg nie chciał śmierci grzeszników, na tym wzgórzu dziś cerwkiew stoi, św. Wasyla.

W Słowie o wyprawie Igora wiatry nazywana są Strzybożymi wnukami[2]:

Być gromowi wielkiemu, iść deszczowi strzałami od Donu [...] o ziemio ruska, jużeś zaszła za góry; oto wiatry, Striboży wnuki, wieją od morza strzałami na chrobre pułki Igorowe, ziemia tętni, rzeki mętnie cieką prochy pola przykryły, łopocą chorągwie.

Strzybóg wymieniany jest również w Słowie Jana Złotoustego[4]:

drudzy wierzą w Striboga, Bażboga i Perepłuta, którzy wiercąc się jemu piją w rogach, zapomniawszy o Bogu stwórcy (...) i tak weseląc się o swoich bałwanach

Dodatkowymi dowodami na kult Strzyboga ma być Striboż (Стрибож) w obwodzie nowogrodzkim oraz wieś w obwodzie żytomierskim, rzeka Stribożskaja (Стрибожская) w obwodzie kijowskim, jezioro Striboże (Стрибоже) w Rosji oraz polska wieś Strzyboga i wzmiankowany w XIII wieku strumień Striboc (= Stribog) pod Tczewem. Polska toponimia może być dowodem na ogólnosłowiański zasięg kultu Strzyboga[5][2].

Etymologia i interpretacje[edytuj | edytuj kod]

Chrześcijańskie, propagandowe przedstawienie Strzyboga, Georg A. Schleusing, Starożytna i współczesna religia Moskali, 1698

Istnieje wiele interpretacji imienia boga. Według Romana Jakobsona rdzeń stri- pochodzić może z praindoeuropejskiego rdzenia *ster-, które w łacinie występuje w czasowniku sterno oznaczającym „rozpościerać", „rozdawać", „rozszerzać", „siać"[2], a w językach słowiańskich występuje np. jako polskie rozpostrzeć, czy rosyjskie простереть/prosteret'[6]. W takim przypadku Strzybóg byłby bogiem rozdzielającym [bogactwa], bogiem uzupełniającym Daćboga – boga bogactwa. Taką interpretację wspiera większość współczesnych badaczy[1][2]. Jakobson wiąże parę Daćboga i Strzyboga z wedyjską parą Bhaga i Amça czy z grecką parą Aisa i Poros. Dowodem na związek Strzyboga z wiatrem ma być jego irański odpowiednik Waju, który w Aweście mówi „jestem nazywany tym, co rozpościera”[2]. Iwanow i Toporow umiejscowili Strzyboga w pierwszej grupie tzw. trójpodziału funkcji Dumézila, która grupuje bóstwa naczelne, opiekujące się społecznością oraz czuwające nad podziałem dóbr[7]. W Bułgarii wiatr tъmičarin niesie ciemność i oślepia, a w Serbii wiatr południowy nazywa się „jednookim” (ćoravac), co może być echem jakiegoś dawnego motywu mitologicznego i może być związany z jednookim Odynem[2], który podobnie jak Strzybóg umiejscawiany jest w pierwszej grupie trójpodziału Dumézila[7], i którego czasami interpretowano jako boga wiatru, oddechu[8]. Berneker wyprowadził człon od słowa strój (w znaczeniu „czynić, działać”) i zinterpretował imię jako „zarządca dobra”, Schütz wywodził imię z tego samego słowa, ale interpretował je jako „biorca dobra”, co mogło odpowiadać roli Strzyboga w Słowie o wyprawie Igora[9].

Według Marka Veya Strzybóg mógł być w istocie pierwotnie epitetem oznaczającym dosłownie „bóg ojciec”, który był stosowany w religiach Indoeuropejczyków do określania boga dziennego nieba. Zrekonstruowaną praindoeuropejską formą oznaczającą „bóg ojciec” jest *Dyḗus ph₂tḗr (por. z rzymskim Jowiszeszm (Iūpiter, Diespiter), greckim Zeusem (Zeus Pater) i wedyjskim Djausem (Dyáuṣ-pitṛ́); czasami w odwrotnej kolejności) oraz jego lokalna odmiana *ph₂tḗr bhagos. Ludy słowiańskie po tzw. inwersji irańskiej porzuciły słowo *dyḗus oraz zastąpiły go słowem bóg, które jest zapożyczeniem z języków irańskich (z pie. *bhagos) i które występuje jako drugi człon imienia. Praindoeuropejskie *ph₂tḗr („ojciec”) generalnie również uważa się za niewystępujące u Słowian (zastąpione przez synonim *áttaojciec) lub nawet u Bałtosłowian[a], lecz według Veya *ph₂tḗr przekształciło się w ogólnosłowiańskie słowo stryj, które obecnie oznacza „wuj, brat ojca” (*ph₂tḗr*ptri-stri-) i stanowi pierwszy człon imienia. Strzybóg więc mógł być słowiańskim bogiem nieba[10]. Na prawdopodobieństwo takiej etymologii pierwszego członu wskazują też inni religioznawcy i slawiści[2][11], lecz jest ona krytykowana większość językoznawców[1][12][b]. Brückner w swoim Słowniku zauważa, że słowem stryj nazywano czasami „pomyślny wiatr” i połączył to z rdzeniem stru- „płynąć” (por. Stryj na Ukrainie)[13].

Istnieją także inne interpretacje imienia: Zelenin połączył imię ze słowem стрити/stryty (prasł. *sъtьri) „unicestwiać, niszczyć” i uznał Strzyboga jako „unicestwiającego, niszczącego boga”, boga wojny. Jego pogląd wspierali Orłow i Borowski[5], wskazywać może też na to fakt, że Waju również czci się jako boga wojny, zmarłych, urodzaju ale także losu złego i dobrego, gdyż łączy niebo i ziemię[2]. Imię wiązano też z przydomkiem Ahura Mazdy Śribaya/Stribaya („bóg piękna”, „bóg godny czci”, por. śri (श्री, „piękno”)), co ma być wpływem irańskim i ostatecznie pochodzić od *ph₂tḗr bhagos[5][14], lecz ta etymologia jest problematyczna. Brückner zasugerował także związek z rdzeniem strib- związanym ze skakaniem (por. ukraiński стрибати/strybaty „skakać”)[15], lecz tłumaczono to także jako „bóg ożywiający naturę”[5]. Vittore Pisani rekonstruował imię jako *strigo-bogъ, w którym *strigo- odpowiadałoby łac. frigus („mróz, chłód”) i w takim wypadku Strzybóg byłby bogiem zimna[2].

Wpływy[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Według niektórych językoznawców bałtyjskie słowa w znaczeniu „ojciec” (lit. tėvas, łot. tēvs, prus. tāws) mogą pochodzić od *ph₂tḗr przez przesunięcie w *te.
  2. Słowiańskie słowo stryj wywodzi się z praindoe. *stru-io- i łączy się z lit. strùjus „wujek, starzec”, st. irl. sruith „stary, czcigodny”, st. wal. strutiu „starzec”.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]