Surtsey

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Surtsey[a]
Obiekt z listy światowego dziedzictwa UNESCO
Ilustracja
Państwo

 Islandia

Typ

przyrodniczy

Spełniane kryterium

IX

Numer ref.

1267

Region[b]

Europa i Ameryka Północna

Historia wpisania na listę
Wpisanie na listę

2008
na 32. sesji

Położenie na mapie Islandii
Mapa konturowa Islandii, blisko dolnej krawiędzi nieco na lewo znajduje się punkt z opisem „Surtsey”
Ziemia63°18′00,0″N 20°36′00,0″W/63,300000 -20,600000

Surtsey (z isl. „wyspa Surtra”) – wyspa wulkaniczna u południowych wybrzeży Islandii[1], jednocześnie ze względu na położenie geograficzne (63°18′00″N 20°36′00″W/63,300000 -20,600000) najdalej na południe wysunięta część tego kraju[2]. Powstała na skutek podmorskiej erupcji wulkanicznej, która rozpoczęła się na głębokości 130 metrów i wyłoniła się na powierzchnię 14 listopada 1963[2][3]. Erupcja mogła rozpocząć się kilka dni wcześniej, a zakończyła się 5 czerwca 1967[4], kiedy to wyspa osiągnęła największą powierzchnię – 2,7 km²[2][3]. Od tego czasu wpływy fal i wiatru powodują erozję i stałe zmniejszanie się powierzchni wyspy (w 2002 pozostało 1,4 km² powierzchni)[5][4].

Nowa wyspa została nazwana imieniem boga ognia Surtra z mitologii nordyckiej[6] i podczas jej tworzenia była obiektem intensywnych badań wulkanologów[7], a od zakończenia erupcji stanowiła przedmiot zainteresowania botaników i biologów, obserwujących stopniowy rozwój życia na początkowo jałowej powierzchni[7]. Podmorskie kominy wulkaniczne, które utworzyły wyspę Surtsey stanowią część podmorskiego systemu wulkanicznego archipelagu wysp Vestmannaeyjar znajdującego się na śródoceanicznym grzbiecie nazywanym Grzbietem Śródatlantyckim[8]. W 1973 w archipelagu tym miał miejsce wybuch wulkanu Eldfell na wyspie Heimaey[9]. Erupcja, która uformowała wyspę Surtsey, stworzyła kilka innych małych wysp wzdłuż tego łańcucha wulkanicznego, takich jak Jólnir i innych bezimiennych szczytów[8]. Większość z nich dość szybko uległa erozji.

W 2008 roku wyspę wpisano na listę światowego dziedzictwa UNESCO[10].

Początki erupcji[edytuj | edytuj kod]

Lokalizacja Surtsey względem Islandii

14 listopada 1963 o godzinie 7:15 kuk z trawlera Ísleifur II odpływającego z archipelagu Vestmannaeyjar na południe od Islandii zauważył na południowy zachód od statku coś, co zaczęło przyjmować formę kolumny ciemnego dymu[11]. Kapitan statku zdecydował o zbadaniu zjawiska sądząc, że jest to dym z płonącej łodzi, ale zamiast tego natknął się na erupcję wulkaniczną wydzielającą słupy czarnego popiołu, które wskazywały, iż pod powierzchnią morza rozpoczęła się aktywność wulkaniczna[11].

Surtsey

Mimo że erupcja była nieoczekiwana, kilka faktów wskazywało z wyprzedzeniem na zbliżającą się aktywność wulkaniczną. Tydzień wcześniej sejsmograf w Reykjavíku zanotował słabe wstrząsy, których dokładnej lokalizacji nie ustalono[12]. Dwa dni przed erupcją morski statek badawczy zauważył, iż morze w rejonie było cieplejsze niż zazwyczaj[13], jednocześnie ludzie w nadbrzeżnej miejscowości Vík í Mýrdal położonej 80 km dalej na Islandii wyczuli w powietrzu zapach siarkowodoru[11].

Erupcja prawdopodobnie rozpoczęła się kilka dni przed 14 listopada. Dno morskie znajduje się 130 metrów poniżej poziomu morza i na tej głębokości oznaki erupcji są tłumione przez ciśnienie wody[8][14]. W miarę powstawania stożka wulkanicznego głębokość zmniejszała się i ostatecznie lawa przedarła się przez barierę wody i wulkan wyłonił się na powierzchnię[14].

Początki istnienia wyspy[edytuj | edytuj kod]

Pył wznoszący się nad nowo uformowaną wyspą Surtsey

14 listopada 1963 do godziny 11:00 słup dymu i popiołu wybuchającego wulkanu osiągnął wysokość kilku kilometrów[8]. Na początku erupcja następowała z trzech oddzielnych kominów wulkanicznych wzdłuż północno-wschodniej i południowo-zachodniej szczeliny, ale do godzin popołudniowych oddzielne ujścia połączyły się wzdłuż szczeliny[14]. Przez następny tydzień eksplozje trwały nieustannie i po zaledwie kilku dniach nowa wyspa uformowana głównie ze scoria, porowatej formy bazaltu, osiągnęła ponad 500 metrów długości i 45 metrów wysokości[13]. Nowa wyspa została nazwana imieniem Surtra, w mitologii nordyckiej boga ognia[6]. Dalsza erupcja przebiegała z jednego szerokiego komina wzdłuż szczeliny, a wyspa zaczęła przybierać kształt zbliżony do owalu. Do 24 listopada wymiary wyspy wyniosły 900 na 650 metrów[15]. Gwałtowne zetknięcie się gorącej lawy z wodą morską skutkowało tym, że głównym budulcem wyspy była podobna do pumeksu bazaltowa skała wulkaniczna nazywana scoria, bardzo podatna na szybką erozję na skutek oddziaływań północnoatlantyckich sztormów zimowych[15]. Mimo to nawet przy ciągłym wymywaniu wyspy falami morskimi, bezustanna aktywność wulkaniczna powodowała wzrost powierzchni wyspy, która w lutym 1964 osiągnęła maksymalną średnicę ponad 1300 metrów[11].

Interesującym wydarzeniem, które miało miejsce na początku istnienia wyspy, był przyjazd 6 grudnia 1963 trzech francuskich dziennikarzy z magazynu Paris Match[16]. Spędzili oni na wyspie około 15 minut zanim wciąż trwająca aktywność wulkaniczna nie zmusiła ich do jej opuszczenia[16]. Dziennikarze żartobliwie ogłosili francuskie zwierzchnictwo nad wyspą, ale Islandczycy szybko zaprzeczyli tej informacji, stwierdzając, że Surtsey powstała na islandzkich wodach terytorialnych[16]. Podobny spór o przynależność wyspy powstałej na skutek erupcji wulkanicznej toczył się w lipcu 1831 wokół Ferdinandei, zlokalizowanej niedaleko Sycylii do której pretensje zgłosiły: Wielka Brytania, Królestwo Obojga Sycylii, Francja i Hiszpania[17].

Stała wyspa[edytuj | edytuj kod]

Wybuchowe erupcje freatyczne powstające na skutek zalania wodą kominów wulkanicznych powodowały rozrzucanie odłamków skalnych w promieniu 1 kilometra od wyspy, a chmura popiołu osiągnęła 10 kilometrów wysokości[18]. Luźna sterta materiałów piroklastycznych była zmywana otwierając drogę wodzie do gorącej lawy, dlatego w początkowym etapie erupcji widoczne były nad wyspą wielkie chmury pyłu wulkanicznego[18].

Do 1964 ciągła aktywność wulkaniczna spowodowała powiększenie wyspy do takich rozmiarów, że woda nie zalewała już kominów wulkanicznych, a erupcje zmieniły swój charakter z wybuchowych na łagodniejszy w postaci fontann i wylewów lawy[19][20]. W rezultacie powstał pewnego rodzaju czepiec z odporniejszych na erozję skał wylewnych pokrywający stos luźnych skał piroklastycznych, zapobiegając szybszemu ich wymyciu przez wodę[20]. Aktywność wulkaniczna na wyspie trwała do 1965 roku, gdy osiągnęła ona maksymalną powierzchnię 2,5 km²[11].

28 grudnia 1963 w odległości 2,5 km na północny wschód od Surtsey rozpoczął się proces podwodnej aktywności wulkanicznej, w wyniku którego na dnie morskim powstał grzbiet o wysokości 100 metrów[14]. Podwodną górę nazwano Sultra, ale nigdy nie osiągnęła ona powierzchni morza[14]. Erupcję wulkanu Sultra skończyły się 6 stycznia 1964 i od tego czasu uległ on erozji, a jego stożek obniżył się z głębokości 23 m pod powierzchnią morza na głębokość 47 metrów[14].

Stopniowe wygasanie erupcji[edytuj | edytuj kod]

Kratery wulkaniczne na Surtsey w 1999

W 1965 aktywność wulkaniczna na głównej wyspie zaczęła zanikać, ale pod koniec maja tego roku w kraterze oddalonym o 0,6 km od północnego brzegu rozpoczęła się kolejna erupcja[21]. Około 28 maja stożek wulkanu wynurzył się ponad powierzchnię wody i został nazwany mianem Syrtlingur[21]. Erupcje na wysepce trwały do początku października 1965, kiedy to jej powierzchnia osiągnęła obszar 0,15 km², ale na skutek erozji została szybko zniszczona przez morze znikając pod falami 24 października.

W grudniu 1965 wykryto kolejną podmorską aktywność wulkaniczną w odległości 900 metrów na południowy zachód od Surtsey, której efektem było uformowanie się kolejnej wyspy[22]. Tak jak Surtsey nazwana imieniem nordyckiego boga Jólnira (identyfikowanego jako drugie imię Odyna) wysepka powiększała swoje rozmiary przez kolejne osiem miesięcy osiągając wysokość 70 metrów i powierzchnię 300 m²[22]. Ostatecznie aktywność wulkaniczna na Jólnir zakończyła się 8 sierpnia 1966 i tak jak wcześniej Syrtlingur na skutek działania fal rozpoczął się proces jej gwałtownej erozji[20]. Wysepka zniknęła z powierzchni oceanu w październiku 1966[20].

19 sierpnia 1966 powróciła na Surtsey aktywność wulkaniczna, a kolejne erupcje pokryły jej powierzchnię kolejną warstwą lawy zapobiegającej jej szybkiej erozji[12]. Częstotliwość erupcji zmniejszała się stopniowo, aby 5 czerwca 1967 ustać całkowicie[12]. Od tego czasu wulkan uważany jest za drzemiący[12]. Całkowita objętość lawy jaka wypłynęła na Surtsey podczas trzyipółletniej aktywności wulkanicznej wynosi około jednego kilometra sześciennego, a najwyższy punkt wyspy znajdował się na poziomie 174 metrów powyżej powierzchni morza[19][12].

Od zakończenia erupcji erozja zmniejszyła powierzchnię wyspy[23]. Obszar w południowo-wschodniej części Surtsey uległ całkowitemu zniszczeniu, natomiast piaszczysta mierzeja zwana Norðurtangi (północny punkt) uformowała się w jej północnej części[23]. Szacuje się, że w wyniku erozji zostało utracone około 0,024 km³ materiału, co stanowi około jedną czwartą objętości znajdującej się ponad powierzchnią morza części wyspy[24].

Życie na wyspie[edytuj | edytuj kod]

Wyspa Surtsey została objęta ochroną w formie rezerwatu przyrody w 1965 roku, jeszcze zanim ustały ostatnie erupcje[25]. Stała się miejscem klasycznych studiów nad biokolonizacją z populacji założycielskiej, która przybyła z zewnątrz (gatunki alochtoniczne). Obecnie tylko nielicznym naukowcom zezwala się na lądowanie na wyspie, a pozostałym badaczom pozostaje możliwość kontaktu z Surtsey tylko poprzez obserwację z powietrza z małych samolotów[7][25].

Życie roślinne[edytuj | edytuj kod]

Stopniowo na Surtsey następowało zasiedlanie organizmami żywymi, z których pierwszymi były zaobserwowane już w 1965 mchy i porosty, pokrywające obecnie większość wyspy[26]. Podczas pierwszych 20 lat życia wyspy zaobserwowano pojawienie się 20 gatunków roślin, ale ostatecznie pozostało jedynie 10 z nich, zdolnych do przetrwania w ubogiej w związki organiczne inicjalnej glebie wulkanicznej[27].

W miarę zasiedlania Surtsey przez ptaki zasobność gleby zaczęła wzrastać, a to umożliwiło zasiedlenie się i przeżycie roślinom naczyniowym[28]. W 1998 zaobserwowano pierwsze krzewy – osiągające 4 metry wysokości wierzby z gatunku Salix phylicifolia. Ogółem na Surtsey zaobserwowano co najmniej 60 gatunków roślin, z których około 30 zaaklimatyzowało się[29]. Kolejne rośliny wciąż napływają z częstością od 2 do 5 gatunków rocznie[26].

Ptaki[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze gniazdo maskonura odkryto na wyspie Surtsey w 2004

Ekspansja ptaków na wyspę jednocześnie zależała od obecności roślin i pomogła rozprzestrzenić się kolejnym gatunkom[30]. Ptaki wykorzystywały rośliny jako materiał do budowy gniazd, jednocześnie pomagając rozsiewać nasiona, a także użyźniając glebę guanem[30]. Pierwsze gniazda ptasie pojawiły się na Surtsey trzy lata po ustaniu aktywności wulkanicznej, a pierwszymi gatunkami zaobserwowanymi na wyspie były petrele i ptaki z rodziny alkowatych[31]. Wyspę na stałe zamieszkuje osiem gatunków ptaków[31].

Pierwsza kolonia mew powstała w 1986, chociaż ptaki te widywano sporadycznie na brzegach Surtsey już kilka tygodni po jej wynurzeniu się z morza[31]. Kolonia ta była szczególnie ważna w procesie rozwoju życia roślinnego wyspy, a mewy wywarły znacznie większy wpływ niż inne gniazdujące tam gatunki głównie ze względu na ich dużą liczbę[30][31]. Ekspedycja naukowa z 2004 roku stwierdziła obecność maskonurów atlantyckich (Fratercula arctica), które są bardzo popularne na pozostałych wyspach archipelagu[32].

Surtsey stała się domem dla niektórych gatunków ptaków, jest także punktem przystankowym dla ptaków migrujących, głównie tych, których trasy przelotów wiodą z Islandii na Wyspy Brytyjskie[33]. Gatunkami, które sporadycznie zauważano na Surtsey były łabędzie krzykliwe, różne gatunki gęsi i kruki[34]. Chociaż Surtsey leży na wschód od głównych szlaków migracyjnych, wraz z rozwojem roślinności staje się coraz częstszym punktem przystankowym dla ptaków[34].

Zwierzęta morskie[edytuj | edytuj kod]

Wkrótce po uformowaniu się wyspy Surtsey wokół jej wybrzeży obserwowano ssaki z rodziny fokowatych[35]. Foki zaczęły przybywać na wyspę i wygrzewać się na niej, a głównie na powstałej w wyniku erozji mierzei w północnej części Surtsey. Zamieszkujące wyspę stado fok zauważono w 1983 roku, a 70 z nich traktuje Surtsey jako swoje siedlisko[36]. Stale zamieszkuje tam populacja foki szarej i znacznie mniejsza foki pospolitej[35]. Obecność fok wabi orki, które są często widywane w wodach wokół archipelagu Vestmannaeyjar i coraz częściej wokół Surtsey[36].

Także podmorska część wyspy stała się domem dla wielu gatunków zwierząt morskich[35]. Bardzo często występują tam rozgwiazdy, jeżowce i ślimaki. Podwodne stoki wulkanu pokryły się glonami i wodorostami tworząc zwartą pokrywę roślinną najgęstszą pomiędzy 10 i 20 metrem głębokości[35].

Pozostałe formy życia[edytuj | edytuj kod]

Owady przybyły na wyspę krótko po jej powstaniu i po raz pierwszy zostały zaobserwowane w 1964 roku[37]. Jako pierwsze pojawiły się owady latające przyniesione na wyspę przy pomocy podmuchów wiatru[37]. Niektóre z nich mogły zostać przywiane przez ocean aż z kontynentu europejskiego, a pozostałe dostały się na wyspę wraz z kawałkami pływającego drewna[37][38]. Kiedy duże kępy traw zostały wymyte z brzegu wyspy w 1974, naukowcy przeanalizowali niektóre z nich odkrywając 663 gatunki bezkręgowców, głównie roztoczy i skoczogonków, które w większości przeżyły tę swego rodzaju podróż morską[39].

Zadomowienie się na wyspie owadów dostarczyło pożywienia ptakom, które z kolei przyczyniły się do przetrwania na wyspie samych owadów[38]. Ciała martwych ptaków pozwoliły przetrwać owadom mięsożernym, użyźniając również glebę, co z kolei spowodowało wzrost roślin, które stały się pożywieniem owadów roślinożernych[40].

Pierwsza dżdżownica została znaleziona w próbce gleby w 1993, prawdopodobnie przyniesiona przez ptaki z pobliskiej wyspy Heimaey. Ślimaki znalezione w 1998 pochodziły z gatunków obecnych na południowym terytorium Islandii, odkryto również obecność pająków i chrząszczy[41][42].

Przyszłość Surtsey[edytuj | edytuj kod]

Wyspa Surtsey w 1999

W następstwie ustania aktywności wulkanicznej na Surtsey naukowcy opracowali szereg kryteriów, według których są mierzone zmiany kształtu wyspy[43]. W ciągu 20 lat po wygaśnięciu erupcji pomiary ujawniły, że wyspa ciągle obniża się i w chwili obecnej jej wysokość jest o około metr mniejsza[43]. Początkowo ubytek wysokości następował z prędkością 20 cm na rok, ale w latach 90. zmniejszył się do 1–2 cm rocznie[43]. Spowolnienie obniżania się wyspy jest spowodowane wieloma czynnikami: osiadaniem luźnych skał piroklastycznych, z których zbudowany jest stożek wulkaniczny, zagęszczaniem się osadów pokrywających dno morskie oraz uginaniem się litosfery pod wpływem ciężaru wulkanu[43].

Typowa aktywność wulkaniczna w archipelagu Vestmannaeyjar to pojedyncze erupcje w danym miejscu, dlatego jest mało prawdopodobne, aby w przyszłości rozmiary Surtsey zwiększyły się na skutek kolejnych wybuchów wulkanu[5]. Potężny wpływ morza powoduje ciągłą erozję wyspy już od pierwszych chwil jej powstania, a od zakończenia erupcji około połowa jej pierwotnej powierzchni została utracona[5]. Obecnie Surtsey zmniejsza się o około 10 tysięcy metrów kwadratowych rocznie[5].

Efekt kilkusetletniej erozji podobnych do Surtsey wysp w archipelagu Vestmannaeyjar

Mimo wszystko, całkowite zniknięcie wyspy z powierzchni morza w najbliższej przyszłości jest mało prawdopodobne[44]. Ulegające erozji powierzchnie są zbudowane z luźnych skał piroklastycznych łatwo poddających się niszczeniu przez fale i wiatr, ale większość pozostałego obszaru jest pokryta warstwą twardej lawy znacznie bardziej odpornej na wpływy przyrody[44]. Dodatkowo złożone reakcje chemiczne przebiegające w luźnych skałach wewnątrz wyspy powodują powstawanie w procesie poligonizacji bardzo odpornych na erozję tufów wulkanicznych. Na Surtsey proces ten przebiegł bardzo szybko, ze względu na wysoką temperaturę tuż pod powierzchnią[44].

Chociaż niewątpliwie wyspa będzie stale maleć, to prawdopodobnie będzie opierać się wpływom natury przez wiele stuleci, zanim całkowicie zniknie z powierzchni oceanu[44]. Jak będzie wyglądać Surtsey w przyszłości można sobie wyobrazić na podstawie innych wysepek archipelagu Vestmannaeyjar, które uformowały się dokładnie w ten sam sposób wiele tysięcy lat temu i erodowały do dzisiejszego stanu od początku swojego istnienia[5]. W 2001 wyspa Surtsey została zgłoszona przez rząd Islandii do wpisania na listę światowego dziedzictwa kulturalnego i przyrodniczego UNESCO. Siedem lat później została wpisana na listę[10].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Surtsey, Iceland, www.geonames.org [dostęp 2022-12-18].
  2. a b c A visit to the Surtsey Visitor Centre allows you to travel back in time, Icelandmag [dostęp 2022-12-18] (ang.).
  3. a b Iceland Review, Surtsey Island 50 Percent Original Size, Iceland Review, 13 sierpnia 2013 [dostęp 2022-12-18] (ang.).
  4. a b Vésteinsson, Árni, Surveying and charting the Surtsey area from 1964 to 2007, 2009 [dostęp 2014-08-15].
  5. a b c d e Sveinn. P. Jakobssen: Erosion of the Island. Witryna Towarzystwa Badawczego Wyspy Surtsey. [dostęp 2007-07-10]. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-09-27)]. (ang.).
  6. a b Time-Life books (1986), Folk och länder, Norden, Höganäs: Bokorama, str. 38, ISBN 978-91-7024-256-4
  7. a b c Clarín.com, Surtsey, la isla más joven del planeta que nadie puede visitar, Clarín, 9 stycznia 2019 [dostęp 2022-12-18] (hiszp.).
  8. a b c d VESTMANNAEYJAR VOLCANO SOUTH ICELAND, web.archive.org, 29 października 2013 [dostęp 2022-12-18] [zarchiwizowane z adresu 2013-10-29].
  9. Eldfell Volcano, web.archive.org, 12 maja 2017 [dostęp 2022-12-18] [zarchiwizowane z adresu 2017-05-12].
  10. a b UNESCO World Heritage Centre, Surtsey, UNESCO World Heritage Centre [dostęp 2022-12-18] (ang.).
  11. a b c d e Decker, Robert; Decker, Barbara (1997), Volcanoes, New York: Freeman, ISBN 978-0-7167-3174-0
  12. a b c d e Earth Tremors from the Surtsey Eruption 1963-1965: a preliminary survey, web.archive.org, 22 lipca 2011 [dostęp 2022-12-18] [zarchiwizowane z adresu 2011-07-22].
  13. a b Surtsey eruption: a report on the sea water, web.archive.org, 22 lipca 2011 [dostęp 2022-12-18] [zarchiwizowane z adresu 2011-07-22].
  14. a b c d e f Sveinn. P. Jakobssen: The Surtsey Eruption 1963-1967. Witryna Towarzystwa Badawczego Wyspy Surtsey. [dostęp 2007-07-10]. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-02-22)].
  15. a b Þorleifur Einarsson, Georg Douglas, Geology of Iceland : rocks and landscape, Reykjavík 2006, OCLC 1200470190.
  16. a b c Doutreleau, Vanessa, Surtsey, naissances d'une île, Presses Universitaires de France, 2006 [dostęp 2008-06-08] (fr.).
  17. Sicily - Ferdinandea isle - the disappered isle, www.grifasi-sicilia.com [dostęp 2022-12-18].
  18. a b Surtsey, Iceland, volcano.oregonstate.edu [dostęp 2022-12-18].
  19. a b Maurice Krafft, Guide des volcans d'Europe et des Canaries : 113 itinéraires en pays volcaniques, Lausanne ; Paris : Delachaux et Niestlé, 1999, ISBN 978-2-603-01155-3 [dostęp 2022-12-18].
  20. a b c d Guðjón Ármann Eyjólfsson i inni, Jarðsaga Vestmannaeyja, Reykjavík 2009, ISBN 978-9979-9675-8-3, OCLC 1151899282.
  21. a b Landsbókasafn Íslands- Háskólabókasafn, Tímarit.is, timarit.is [dostęp 2022-12-18] (isl.).
  22. a b Surtseyjareldar, Surtsey Research Society [dostęp 2022-12-18] (ang.).
  23. a b James G. Moore, Sveinn Jakobsson, Josef Holmjarn, Subsidence of Surtsey volcano, 1967–1991, „Bulletin of Volcanology”, 55 (1), 1992, s. 17–24, DOI10.1007/BF00301116, ISSN 1432-0819 [dostęp 2022-12-18] (ang.).
  24. Wygenerowana komputerowo mapa topograficzna wyspy Surtsey. [dostęp 2007-07-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (2006-10-25)]. (ang.).
  25. a b Iceland’s new island is an exclusive club – for scientists only, „Christian Science Monitor”, ISSN 0882-7729 [dostęp 2022-12-18].
  26. a b Our Beautiful World: The volcano-island Surtsey, Iceland. Plants.. 2005-08-29. [dostęp 2007-07-09].
  27. Icelandic World Heritage Committee, Nomination of SURTSEY for the UNESCO World Heritage List, 2007.
  28. Lágplöntur, Surtsey Research Society [dostęp 2022-12-18] (ang.).
  29. Háplöntur, Surtsey Research Society [dostęp 2022-12-18] (ang.).
  30. a b c I.W.B. Thornton, T.R. New, Island Colonization: The Origin and Development of Island Communities, 2007, s. 178, ISBN 978-0-521-85484-9.
  31. a b c d Bird Life on Surtsey, surtsey.is, 6 maja 2007 [zarchiwizowane z adresu 2011-07-22] (ang.).
  32. Puffins - Iceland On The Web, www.icelandontheweb.com [dostęp 2022-12-18] (isl.).
  33. Volcano Surtsey, Iceland, www.vulkaner.no [dostęp 2022-12-18].
  34. a b The volcano island: Surtsey, Iceland: Birdlife. Our Beautiful World. 2005-09-29. [dostęp 2007-07-09].
  35. a b c d The volcano Island Surtsey, Iceland: Sealife. Our Beautiful World. 2005-08-29. [dostęp 2007-07-09]. (ang.).
  36. a b Hauksson, Erlingur, Observations on Seals on Surtsey in the Period 1980–1989, 1992 [dostęp 2008-06-14].
  37. a b c Skordýr, Surtsey Research Society [dostęp 2022-12-18] (ang.).
  38. a b The land-invertebrate fauna on Surtsey during 2002–2006, surtsey.is [dostęp 2011-09-17] (ang.).
  39. Erling Olafsson: Raport na temat rozwoju fauny na Surtsey w latach 1971-1976. [dostęp 2007-07-10]. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-07-10)]. (ang.).
  40. UNESCO, Nomination of SURTSEY for the UNESCO World Heritage List, 2007, s. 71–72 [dostęp 2011-09-17].
  41. The volcano island: Surtsey, Iceland: Insects. Our Beautiful World. 2005-08-09. [dostęp 2007-07-10]. (ang.).
  42. Finnur Gudmundsson: Surtsey Research Report No. XI. Islandia: Muzeum Historii Naturalnej w Reykjavíku, 2000. (ang.).
  43. a b c d JG Moore, Sveinn Jakobsson, Josef Holmjarn – Subsidence of Surtsey volcano, 1967–1991, Biuletyn wulkanologiczny (1992), str. 17–24 (ang.)
  44. a b c d Sveinn. P. Jakobssen: The Formation of Palagonite Tuffs. Witryna Towarzystwa Badawczego Wyspy Surtsey. [dostęp 2007-07-10]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-06-12)]. (ang.).

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]