Przejdź do zawartości

Swastyka

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Podstawowe warianty swastyki:
lewoskrętna (na górze)
prawoskrętna (na dole)

Swastyka (dewanagari स्वस्तिक, transliteracja svastika, transkrypcja swastika, 卐 lub 卍) – znak zazwyczaj w kształcie równoramiennego krzyża, o ramionach zagiętych pod kątem prostym. Nazwa svastika pochodzi z sanskrytu i oznacza „przynoszący szczęście” (svasti „powodzenie, pomyślność”[1], od su „dobry” i asti „jest”, -ka sufiks rzeczownikowy).

Swastyka jest symbolem religijnym, obecnym w różnych kulturach i religiach na całym świecie. W Azji jest powszechnie stosowanym symbolem szczęścia i pomyślności. W cywilizacji zachodniej pierwotnie również funkcjonująca jako symbol pozytywny i jako taki nadal wykorzystywana jest przez wyznawców religii rdzennych i neopogańskich. Od II wojny światowej utożsamiana jest jednak głównie ze zbrodniczym reżimem III Rzeszy i nazizmem a także ruchami neonazistowskimi[2], przez co jej używanie w takim kontekście jest w wielu państwach zakazane.

Nazewnictwo

[edytuj | edytuj kod]
  • niem. Hakenkreuz – hakowaty krzyż (nazwa stosowana również w języku kaszubskim i etnolekcie śląskim),
  • gr. gammadion – oznaczająca złożenie czterech liter gamma (Γ), stąd również nazwa francuska: croix gammée (krzyż gamma),
  • ang. fylfot – anglosaska i skandynawska wersja swastyki, czasem słowo używane jako jej synonim,
  • fiń. hakaristi – fińska swastyka, pierwotnie symbol szczęścia. Formę swastyki miały amulety i talizmany mające chronić przed złem. W latach 1918–1944 niebieska swastyka na białym tle była symbolem fińskiego lotnictwa,
  • bask. lauburu baskijska swastyka w formie czterech kropel,
  • swarga[3], cyrylickie сварга – nazwa słowiańska, podobnie jak polskie świąszczyca, używana współcześnie przez organizacje i ruchy odwołujące się do kultury słowiańskiej; również swarożyca, swarzyca, czy regionalne góralskie krzyżyk niespodziany[4], wariant ośmioramienny nazywany jest również słoneczko[5],
  • jap. Manji.

Symbolika i formy

[edytuj | edytuj kod]

Swastyka może mieć ramiona zgięte w prawo albo w lewo. Postać „prawoskrętna”, naśladująca kształtem ramion ruch Słońca (widziany z półkuli północnej Ziemi), kojarzona jest najczęściej z kultami solarnymi, jako symbol ognia i Słońca (krąg promieni); jest talizmanem przynoszącym szczęście; bywała symbolem bogiń, a więc płodności. Swastyka z ramionami skierowanymi w lewo (nazywana sauvastika) jest znakiem nocy i magii, emblematem straszliwej bogini Kali, żony Śiwy.

Wybrane przykłady spośród licznych zróżnicowanych form swastyk:

Historia

[edytuj | edytuj kod]

Jedno z najstarszych malowideł z motywem swastyki pochodzi z paleolitu – ma więc około 10 000 lat. Swastykę odkrywano w znaleziskach z późnego neolitu na Bliskim Wschodzie, w późniejszych w Babilonie i u Hetytów. W epoce brązu znana była już w Troi, Mykenach, Skandynawii, później w Grecji, Italii, Chinach, Japonii. Znak ten odkryto również na palestyńskich synagogach sprzed 2000 lat[potrzebny przypis].

Na skutek zaanektowania symbolu swastyki przez III Rzeszę, symbol ten czasami błędnie uważa się za znak germański. Swastyka występuje jednak na całym świecie (poza Australią) od pradawnych czasów.

W Azji

[edytuj | edytuj kod]

W hinduizmie swastyka jest często stosowanym znakiem. Jest uznawana za symbol Ganapatiego[6], słoniogłowego bóstwa o ludzkim ciele, ku któremu kierowana jest początkowa mantra lub recytacja w większości praktyk religijnych hindusów. Podobnie, w nowożytnym hinduizmie, znak swastyki pojawia się na pierwszej karcie ksiąg.

W Chinach znak swastyki pojawił się ok. 2000 lat temu, wraz ze sprowadzeniem buddyzmu z Indii. Za czasów dynastii Tang z woli jedynego w historii Chin kobiety cesarza Wu Zetian znak ten trafił do chińskiego pisma wraz z lekcją „wan”, zapożyczoną od znaku „万” (dosł. dziesięć tysięcy)[7]. Dziesięć tysięcy to w Chinach symbol pełni, kompletności, a znaczenie znaku „卍” to „pomyślne zgromadzenie dziesięciu tysięcy cnót” (chiń. 吉祥万德之所集). Mnich Xuanzang, jeden z najważniejszych chińskich tłumaczy literatury buddyjskiej w epoce Tang, tłumaczył znaczenie swastyki terminem „德” (cnota). Wraz z innymi chińskimi znakami lewoskrętna postać swastyki trafiła do Korei (만 – man), gdzie jest najbardziej znanym symbolem buddyjskim, a potem także do Japonii. Manji wymawia się „man” lub „ban” po sinojapońsku i manji po japońsku[8].

Jest symbolem religijnym w dźinizmie i buddyzmie, a także w tybetańskiej tradycji bon. Podobnie jak w Korei, gdzie symbol swastyki widnieje na wielu świątyniach buddyjskich, także w Japonii związany jest z buddyzmem.

Swastyka także pojawia się na godle Mongolii, co nawiązuje do symboliki buddystycznej.

W Europie

[edytuj | edytuj kod]
Swastyka na starożytnej rzymskiej mozaice

U plemion germańskich w I–IV w. n.e. pojawiła się forma trójramienna (triskelion). Do dziś wzór ten przetrwał w herbach Sycylii i Wyspy Man. Jeszcze w 1918 roku, przed niemieckimi nazistami, swastyka w kolorze niebieskim (jak na fińskiej fladze) została przyjęta jako znak przynależności państwowej fińskich wozów bojowych. Miała ona zagięte ramiona krótsze od ramion krzyża. Następnie stała się znakiem rozpoznawczym fińskich samolotów, z ramionami długości równej ramionom krzyża, lecz w odróżnieniu od niemieckiej, malowana jako krzyż prosty, a nie ukośny. Jako znak rozpoznawczy fińskich sił zbrojnych, swastyka zniknęła w 1944 roku, jako jednoznacznie kojarzona z nazizmem. Fińska ochotnicza organizacja pomocnicza kobiet Lotta Svärd, działająca od początku lat 20. do 1944 r. przyjęła w 1921 r. jako swój symbol niebieską swastykę z różami. Lotnictwo Łotwy znakowało w latach 1935–1940 swoje samoloty ciemnoczerwoną (jak kolory łotewskiej flagi) swastyką. Islandzka firma transportowa Eimskip używała od czasu swego powstania w 1914 roku, starego nordyckiego symbolu oznaczającego Młot Thora, który jest swastyką o skróconych ramionach.

Odmianą swastyki jest również słowiańskie Słoneczko (znane również pod nazwą kołowrót), które ma osiem ramion.

Także Baskowie mają swój, ważny i pochodzący z dawnych czasów znak lauburu nazywany czasem baskijską swastyką.

Na ziemiach polskich

[edytuj | edytuj kod]
Denar Mieszka II z widoczną swastyką, XI wiek

Znak swastyki znany był wśród Słowian, również na ziemiach polskich – zwana była też swargą[3].

Znak swastyki pojawia się na jednej z najstarszych monet polskich, denarze z imieniem Misico (Mieszko). We wcześniejszych opracowaniach, emisję tej monety przypisywano Mieszkowi I (dlatego jej wizerunek znajduje się na banknocie 10 złotych z 1994 roku). Obecnie uważa się, że jest to moneta Mieszka II Lamberta[9]. Ponieważ moneta ta jest znana ze skarbów datowanych na lata 1017–1025, więc uważa się, że była emitowana przez Mieszka II jako następcę tronu jeszcze za rządów jego ojca Bolesława Chrobrego[10]. Na rewersie monety widać w środku równoramienny krzyż, a w otoku cztery swastyki, które wówczas występowały jako odmiana krzyża chrześcijańskiego[11].

W okresie I Rzeczypospolitej symbol swastyki widniał również na herbie szlacheckim Boreyko. W swej starożytnej roli talizmanu przetrwała na Podhalu, gdzie nazywana jest „krzyżem niespodzianym”; nazwę tę zaproponował prof. Antoniewicz (w latach 20. XX w.), w różnych kształtach rzezana lub malowana na belkach stropu i w innych zakamarkach, miała – jako symbol Słońca – płoszyć „złe”, które by chciało się zagnieździć w domu. Można ją zobaczyć m.in. w schronisku „Murowaniec” na Hali Gąsienicowej w postaci elementu dekoracyjnego kutej z żelaza barierki klatki schodowej.

Góralskie krzyże podczas defilady święta pułkowego – 2. PSP, Sanok, 1936

W dwudziestoleciu międzywojennym symbol swastyki pojawił się w Wojsku Polskim jako część emblematu noszonego na kołnierzu munduru przez artylerzystów 21 i 22 Dywizji Piechoty Górskiej oraz odznak pułkowych: 1, 2, 3, 4, 5 i 6 Pułku Strzelców Podhalańskich i 4 Pułku Piechoty Legionów. Granatowa swastyka była tłem odznaki instruktorskiej Ligi Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej. Znak ten widniał także na odznace ZHP „Wdzięczności” oraz był symbolem założonego w 1920 Towarzystwa Wydawniczego „Ignis” (łac. ogień).

Symbol swastyki szczególnie lubił Mieczysław Karłowicz, kompozytor i taternik, autor licznych pionierskich wejść i przejść tatrzańskich. Sygnował nim górskie szlaki, bilety wizytowe i listy do przyjaciół. Gdy w 1909 zginął w lawinie pod Małym Kościelcem, przyjaciele postawili w miejscu jego śmierci głaz z pamiątkowym napisem i znakiem swastyki. Podobnie znakiem tym posługiwał się Walery Eliasz-Radzikowski, umieszczając swastykę przy podpisie.

Swastyka nadal widnieje na sztandarach i odznakach pamiątkowych współczesnych jednostek strzelców podhalańskich. Po II wojnie światowej na skutek uwarunkowań historycznych symbol ten został wycofany jako element umundurowania (zastąpiony przez szarotkę alpejską)[12]

Symbol nazizmu

[edytuj | edytuj kod]
Swastyka III Rzeszy

Niemieccy naziści, tworząc ideologię wyższości „rasy aryjskiej”, zaczerpnęli z tradycji Ariów również ten starożytny symbol, czyniąc zeń w 1920 roku godło NSDAP, a następnie symbol państwowy III Rzeszy. Hitler prawdopodobnie zetknął się ze swastyką w dziełach Guido von Lista. List popularyzował swastykę jako symbol niezwyciężonego niemieckiego herosa[13]. Za osobę, która namówiła Hitlera do użycia swastyki, uważa się współtwórcę DAP, Antona Drexlera. Związany był on pośrednio z Towarzystwem Thule, gdzie po raz pierwszy użyto tego symbolu w kontekście narodowym. W odróżnieniu jednak od tradycyjnej swastyki, rysowanej jako krzyż prosty, swastyka hitlerowska rysowana była zazwyczaj ukośnie, obrócona o 45°. Miała ona ramiona zagięte w prawo, długości równej ramionom krzyża. Skojarzona ze zbrodniami niemieckiego systemu nazistowskiego, swastyka obecnie uważana jest za symbol nazistowski i konkretnie jako taki (w stylistyce używanej przez nazistów) jest prawnie zabroniona w wielu krajach (np. w Niemczech regulują to przepisy §86 i §86a niemieckiego kodeksu karnego StGB). Niektóre organizacje neonazistowskie odwołują się do symboliki swastyki, używając zbliżonych symboli wpisanych w plan koła, a nie kwadratu lub swastyk trójramiennych (triskelionów).

Heraldyka

[edytuj | edytuj kod]
herb Boreyko XIV–XV w.

Niektóre godła pochodzące od „trifosu” przypominają polskie herby Brodzic (odmiana bez kółka), Kroje, Trąby, Cielątkowa i Drogomir (Złota Goleń). Natomiast różne kształty „fyrfosu” odpowiadają herbom Boreyko[3] i Jelce[14].

Zobacz też

[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

[edytuj | edytuj kod]
  1. ↑ swastyka, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2022-10-16].
  2. ↑ Ratomir Wilkowski. Uratować swastykę. „Gniazdo”. 1(6), 2009. ISSN 2081-9072.
  3. 1 2 3 Słownik języka polskiego pod red. Niedźwiedzkiego; tom VI (Warszawa 1916), s. 524.
  4. ↑ Zofia i Witold H. Paryscy, Wielka encyklopedia tatrzańska, hasło: swastyka.
  5. ↑ Słoneczko.
  6. ↑ Icons of Ganapathi. W: Swami Harshananda: A Concise Encyclopedia of Hinduism. Wyd. 1. T. 1. Bangalore: Ramakrishna Math, April 2008, s. 604. ISBN 978-81-7907-057-4. (ang.).
  7. ↑ Wolfram Eberhard: Symbole chińskie. Słownik. Kraków: Wydawnictwo Universitas, 2007, s. 244. ISBN 978-83-242-0766-4.
  8. ↑ Andrew Nelson: Japanese-English Character Dictionary. Tokyo: Charles E. Tuttle Company: Publishers, 1974, s. 33, 55.
  9. ↑ Spór o pierwszy polski pieniądz [online], www.skarbnicanarodowa.pl [dostęp 2021-07-31] (pol.).
  10. ↑ Stanisław Suchodolski, Początki polskiego mennictwa w świetle najnowszych badań, Slavia Antiqua LX 2019, s. 196.
  11. ↑ Stanisław Suchodolski Denar w kalecie, Ossolineum 1981, s. 6.
  12. ↑ „Rocznik Przemyski – Historia Wojskowości”, t. 49, z. 1, Wydawnictwo Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Przemyślu, Przemyśl 2013, s. 197.
  13. ↑ Ian Kershaw: Hitler 1889–1936: hybris. Poznań: 2017, s. 44. ISBN 978-83-7120-927-7.
  14. ↑ [w: Piekosiński. Herbarz szlachty polskiej Nr. 1037 i 1039], „Die ario-germanische Bilderschrift. Die Hieroglyphik in der Heraldik als Schlüssel zur Lösung und Lesung der Wappen” 1910.

Linki zewnętrzne

[edytuj | edytuj kod]
Źródło: „https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Swastyka&oldid=80805279”