Sycylia

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Sycylia
region
ilustracja
Herb Flaga
Herb Flaga
Państwo  Włochy
Siedziba Palermo
Prezydent Nello Musumeci
Powierzchnia 25 710 km²
Populacja (1 stycznia 2021)
• liczba ludności

4 840 876
Szczegółowy podział administracyjny
Liczba prowincji 9
Liczba gmin 391
Położenie na mapie Włoch
Położenie na mapie
Prowincje Sycylii
Krajobraz środkowej Sycylii
Rzeka Simeto

Sycylia[1] (łac. Sicilia, wł. Sicilia, w starożytności Trinacria) – największa wyspa na Morzu Śródziemnym (25 tys. km²), położona we Włoszech na południe od Półwyspu Apenińskiego, od którego oddziela ją wąska Cieśnina Mesyńska.

Razem z Wyspami Liparyjskimi, Egadami, Wyspami Pelagijskimi i Pantellerią tworzy od 1946 roku tworzy specjalny region autonomiczny (o powierzchni 25,7 tys. km² i 5,1 mln ludności) ze stolicą w Palermo.

Najwyższym wzniesieniem na wyspie jest Etna (3323 m n.p.m.) – najwyższy aktywny wulkan na terenie Europy.

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Starożytni Grecy nazywali wyspę Trinacrią (τρεῖςἄκρα, od τρεῖ „trzy” i ἄκρα „cypel”)[2], co było nawiązaniem do jej trójkątnego kształtu, wyznaczanego przez trzy cyple: Capo Peloro na północnym wschodzie, Capo Boeo na północnym zachodzie i Capo Passero na południowym wschodzie[3]. Starożytni Rzymianie nazywali wyspę Triquetrą[3].

Nazwa łacińska Sicilia (pol. Sycylia) pochodzi od łacińskiej nazwy ludu zamieszkującego wschodnią część wyspy – Siculli (pol. Sykulowie)[4].

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Położenie i powierzchnia[edytuj | edytuj kod]

Sycylia położona jest w środkowej części Morza Śródziemnego, pomiędzy Morzem Tyrreńskim a Morzem Jońskim, od kontynentalnej części Włoch oddzielona jest Cieśniną Mesyńską (o szerokości 3 km na północy i 16 km na południu[4]) a od Afryki Cieśniną Sycylijską o szerokości 148 km[5]. Z powierzchnią 25,7 tys. km² jest to największa wyspa na Morzu Śródziemnym[5].

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

Wyspa leży na południu Włoch i wraz z Egadami, Wyspami Liparyjskimi, Wyspami Pelagijskimi i Pantellerią tworzy specjalny region autonomiczny ze stolicą w Palermo[4].

Region Sycylii podzielony jest na dziewięć prowincji[6]:

     Prowincje miejskie

Nazwa włoska[7] Skrót[a] Nazwa polska[8][b] Mieszkańcy[9][c] Powierzchnia
(km²)[6][10]
Liczba gmin[6]
Agrigento AG 419 847 3052,82 43
Caltanissetta CL 252 803 2138,47 22
Catania CT Katania 1 066 765 3573,51 58
Enna EN 158 183 2574,67 20
Messina ME Mesyna 609 223 3266,07 108
Palermo PA 1 275 051 5009,21 82
Ragusa RG 314 950 1623,91 12
Siracusa SR Syrakuzy 386 451 2124,19 21
Trapani TP 418 363 2469,70 25
Razem Sycylia 4 840 876 25832,4 391

Budowa geologiczna i rzeźba terenu[edytuj | edytuj kod]

Wyspa zbudowana jest przede wszystkim z wapieni i piaskowców, przy czym na północnym wschodzie występują także gnejsy i łupki krystaliczne[5].

Przeważają tereny górzyste (górskie zajmują 24,4% powirzchni a pagórkowate 61,4%[3]) i wyspa odznacza się intensywną aktywnością sejsmiczną i wulkaniczną[4]. Masywy górskie biegną ze wschodu na zachodu na północy wyspy i podzielone są na trzy odrębne pasma[3]:

Na północnym wschodzie znajduje się masyw wulkanu Etna (3323 m n.p.m.)[5] – najwyższego aktywnego wulkanu na terenie Europy[4], który w 2013 roku został wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO[11]. W części zachodniej, środkowej i południowej rozciągają się wyżyny, a na wschodzie Nizina Katańska[5].

W części zachodniej, środkowej i południowej rozciągają się wyżyny, a na wschodzie Nizina Katańska[5].

Klimat[edytuj | edytuj kod]

Na wybrzeżach Sycylii panuje typowy klimat śródziemnomorski z łagodną i wilgotną zimą oraz suchym i gorącym latem[3]. W głębi wyspy warunki klimatyczne determinują rzeźba terenu i odległość od morza[3]. Na wybrzeżach średnia roczna temperatura wynosi 17–18°C, zimą 10-11°C a latem 25-27°C[3].

Opady są na ogół rzadkie, oscylują między 500 a 750 mm rocznie[3]. Na obszarach górskich wynoszą 1200–1400 mm, natomiast na wschodzie wyspy opady nie przekraczają 400–600 mm[4]. Opady występują przede wszystkim jesienią i zimą, a w okresie letnim panuje susza[3].

Wody[edytuj | edytuj kod]

W systemie rzecznym najważniejsze rzeki to:

Flora i fauna[edytuj | edytuj kod]

Charaktyerstyczne dla wyspy są formacje roślinne typu makia i frygana[5]. Na obszarach górskich zachowały się lasy dębowe i kasztanowe[5]. Naturalne lasy zajmują 4% powierzchni wyspy[4].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Z uwagi na swoje strategiczne położenie, wyspa zamieszkana była już 10 tys. lat temu[4]. Przed przybyciem Greków wyspę zamieszkiwały trzy ludy:

  • Sykanowie – zajmowali część środkowo-południową i południowo-zachodnią, pozostałości ich osadnictwa odkryto w dolinach w głębi wyspy; przypisuje się im kulturę Polizello-Sant’Angelo Muxaro, charakteryzującą się ceramiką pomalowaną na czerwono lub ozdobioną grawerunkiem[15]
  • Sykulowie – zamieszkujący wschodnią część wyspy, prawdopodobnie Italikowie, którzy przybyli na Sycylię pod koniec II tysiąclecia p.n.e.[16]
  • Elymowie – zamieszkujący zachodni kraniec wyspy, tradycyjnie uważani za uchodźców z Troi, a przez innych za przybyłych z terenów Półwyspu Apenińskiego[17]; posługiwali się językiem typu indoeuropejskiego[17]; miastami Elymów były: Erice, Segesta i Entella[17].

Grecka kolonizacja[edytuj | edytuj kod]

Świątynie greckie (zogodnie z ruchem wskazówek zegara): Hera Lacinia w Agrigento, świątynia w Segeście, świątynia E w Selinunt i świątynia Concordii w Agrigento
 Osobny artykuł: Syrakuzy.

Od X wieku p.n.e. wyspa była kolonizowana przez Fenicjan[5], którzy osiedlali się na północno-zachodnich wybrzeżach – kolonie Soluntum, Motja i Panormos[3]. W VIII wieku p.n.e. rozpoczęła się grecka kolonizacja wschodniego i południowego wybrzeża[3]. Powstały kolonie Naksos, Leontini, Katania, Zankle, Syrakuzy, Megara Hyblaja i Gela[3]. Środkowa część wyspy pozostawała w rękach Sykanów i Sykulów, którzy stopniowo ulegli hellenizacji[4]. Grecy wprowadzili pismo, rozpowszechnili wyroby żelazne i rękodzieło, i rozwinęli miasta[3]. Greckie miasta prowadziły ekspansję na wyspie – Syrakuzy założyły kolonie Akraj, Kamarinę i Kasmene, Megara Hyblaja – Selinunt, Gela – Agrigento[3].

Okres największego rozwoju greckich polis na wyspie przypada na V w. p.n.e. – okres dominacji Syrakuzy[3]. W okresie tym próby kolonizacji wyspy podejmowali Kartagińczycy, co zapoczątkowało długotrwałe walki z Grekami[5]. W 480 roku p.n.e. Syrakuzy pokonały Kartaginę w bitwie pod Himerą[3]. W IV w. p.n.e. Kartaginie udało się zająć i zniszczyć Agrigento, Gelę i Kamarinę[3]. Inwazję powstrzymał tyran Syrakuz Dionizjos I (ok. 430–367 p.n.e.)[3]. Jego syn Dionizjos II (405–343 p.n.e.) został zmuszony do oddania władzy Timoleonowi (zm. ok. 336 p.n.e.), korynckiemu przywódcy, który przybył do Syrakuz wesprzeć buntowników przeciwko tyranowi[3]. Timoleon kontynuował walki z Kartaginą[3]. Po jego śmierci do władzy doszedł kolejny tyran – Agatokles (360–289 p.n.e.), który skutecznie zwalczał Kartagińczyków[3]. Następnie Syrakuzy pod panowaniem najpierw Pyrrusa (319–272 p.n.e.) a później Hierona II (ok. 306–215 p.n.e.) przez wiele lat toczyły walki z mertynami, którzy na pomoc wezwali najpierw Rzym a potem Kartaginę, co doprowadziło do I wojny punickiej (264–241 p.n.e.)[3].

Cesarstwo Rzymskie[edytuj | edytuj kod]

Z wojny zwycięsko wyszedł Rzym, wypierając Kartaginę z wyspy, czyniąc Sycylię pierwszą rzymską prowincją[3]. Do 215 roku p.n.e. rządy sprawował Gelon II (ok. 230-215 p.n.e.), a następnie jego siostrzeniec Hieronim (231–214 p.n.e.), który doprowadził do zbliżenia z Kartaginą[3]. W 212 roku p.n.e., podczas II wojny punickiej (218–201 p.n.e.), Syrakuzy zostały splądrowane i zdobyte przez wojska Marka Klaudiusza Marcellusa (ok. 268–208 p.n.e.), który dwa lata później zajął również Agrigento[3]. Sytuacja na wyspie ulegała stopniowemu pogorszeniu – spadła liczba mieszkańców, mnożyły się bunty niewolników i doszło do upadku gospodarczego[3].

Wczesne średniowiecze[edytuj | edytuj kod]

Zachowana dekoracja arabska – mukarnas w pałacz La Cuba w Palermo
 Osobny artykuł: Emirat Sycylii.

W 280 roku n.e. Sycylię najechali Frankowie, a w V w. Wandalowie, którzy osiedlili się na zachodnim wybrzeżu[3]. Pod koniec V w. wyspę zdobyli Ostrogoci, a w 535 roku Sycylia została wcielona do Bizancjum przez Belizariusza (ok. 505–565)[4].

W VII–VIII wieku wyspę sporadycznie najeżdżali Arabowie, którzy rozpoczęli systematyczny jej podbój w 827 roku[3]. W 831 roku zajęli Palermo, które uczynili stolicą podbitych terenów[3]. W 878 roku zdobyli Syrakuzy, w 902 roku Taorminę[3], a w 965 roku całą wyspę[4]. Rządy na wyspie sprawowali najpierw Fatymidzi, a od połowy X w. Kalbidzi z Palermo (948-1040), wasalowie Fatymidów[3]. Na panowanie Kalibidów przypadał okres największej świetności arabskiej Sycylii[3]. Po upadku dynastii władza została podzielona między lokalnych władców, którzy popadli w konflikt[3]. W 1061 roku emir Katanii w czasie wojny z emirem Girgenti wezwał na pomoc Normanów z Mesyny, którzy w ciągu 30 lat odbili wyspę[3] i dokonali jej stopniowej latynizacji[4].

Królestwo Sycylii[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Królestwo Sycylii.
Koronacja Rogera II, mozaika, katedra w Palermo

Normanowie założyli Królestwo Sycylii, a pierwszym królem został Roger II (1095–1154), za którego rządów Sycylia przeżywała kolejny okres świetności[3]. Rogera koronowanał antypapież Anaklet II, co potwierdził później, po śmierci Anakleta, papież Innocenty II[3]. Następnie rządy sprawowali potomkowie Rogera – Wilhelm I Zły (zm. 1166) i jego syn Wilhelm II Dobry (1155–1189), a po jego śmierci tron objął Henryk VI Hohenstauf (1165–1197) wraz z żoną Konstancją Sycylijską (1154–1198), córką Rogera II[3]. Później rządy sprawował Fryderyk II (1194–1250), za którego panowania doszło do rozkwitu Sycylii[3]. Po jego śmierci doszło do kryzysu, który został zażegnany przez Manfreda (1232–1266), który ogłosił się królem w 1258 roku[3].

Następnie tron Sycylii zdobył Karol I Andegaweński (1226–1285), który pokonał Manfreda w bitwie pod Benewentem w 1266 roku[3]. Jego rządy zostały przyjęte z dużą powściągliwością i w 1282 roku wybuchła rewolta, która określana jest w literaturze jako nieszpory sycylijskie[3]. Po sukcesie rewolty, Sycylijczycy powołali na króla Piotra III (1239/1240–1285)z Aragonii[3]. Wywołało to wojnę między Andegawenami i Aragonią, którą zakończył traktat pokojowy podpisany w Caltabellocie[3]. Władcą Sycylii został Fryderyk II (1296–1337) z Aragonii, a południowe Włochy pozostały w rękach Andegawenów[3]. Po jego śmierci królestwo podupadło, utraciło autonomię, dołączając do korony Aragonii w 1412 roku, a następnie do Hiszpanii[3].

W 1442 roku Alfons V Aragoński (1396–1458) zjednoczył Sycylię z królestwem Neapolu[3]. Za rządów hiszpańskich wprowadzono inkwizycję, wypędzeno Żydów i podniesiono podatki[3]. Pogarszające się warunki życia klasy średniej i niższej doprowadziły do ​​buntów antyhiszpańskich[3]. W XVIII w. doszło do wojen o sukcesję – Sycylia przeszła w ręce sabaudzkie (1712–1718), następnie w ręce austriackie (1718–1734) a w 1735 roku rządy nad wyspą przejęli Burbonowie[3]. Wyspa była siedzibą dworu burbońskiego w okresie najazdu francuskiego (1799–1802) i panowania Napoleona (1806–1815)[3]. W 1812 roku przy wsparciu lorda Williama Bentincka (1774–1839), który dowodził siłami brytyjskimi na Sycylii podczas wojny na Półwyspie Iberyjskim, Sycylia otrzymała konstytucję na wzór angielski[3].

Królestwo Obojga Sycylii[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Królestwo Obojga Sycylii.

W roku 1816 południowe Włochy i Sycylia zostały zjednoczone przez Ferdynanda I (1751–1825), tworząc Królestwo Obojga Sycylii[3]. W pierwszej połowie XIX wieku wyspą wstrząsały rebelie (w roku 1820 oraz w latach 1848–1849)[3].

Zjednoczenie Włoch[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Zjednoczenie Włoch.

W maju 1860 roku, podczas wyprawy tysiąca w Marsali wylądowały oddziały Garibaldiego, które w ciągu 3 miesięcy zajęły wyspę[18]. W sierpniu przeprawiły się do Kalabrii, a we wrześniu dotarły do Neapolu, by miesiąc później pokonać głównie siły burbońskie[18]. Po pozytywnym wyniku plebiscytu[18], w roku 1860 Sycylia weszła do zjednoczonych Włoch[3].

Sytuacja na wyspie była napięta – w 1866 roku doszło do rewolty w Palermo, a w 1893 roku do buntu chłopskiego[3]. W kolejnych latach wskutek ciężkich warunków życia doszło do fali emigracji[3].

XX wiek[edytuj | edytuj kod]

Podczas II wojny światowej, w roku 1943, na wyspie wylądował silny desant aliancki i po trwających blisko miesiąc walkach opanował Sycylię[3]. Zajęcie Sycylii doprowadziło do upadku Mussoliniego i utworzenia rządu Pietro Badoglia, który we wrześniu podpisał rozejm a w październiku wypowiedział wojnę Niemcom[19].

W 1947 roku wyspa otrzymała autonomię[4]. Sycylia borykała się z problemami gospodarczymi, na jej terenie działała bardzo silna mafia[5]. Po zabójstwach włoskich sędziów śledczych Giovanniego Falcone (1939–1992) i Paolo Borsellino (1940–1992) w 1992, władze przystąpiły do zdecydowanej walki ze zorganizowaną przestępczością na wyspie i mafia została znacznie osłabiona[20].

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Sycylia należy do najsłabiej rozwiniętych gospodarczo i najbiedniejszych regionów Włoch[5][21]. Panuje tu wysokie bezrobocie, a obecność mafii odstrasza inwestycje włoskie i zagraniczne[21].

Podstawą gospodarki jest rolnictwo – oparte na uprawie pszenicy, jęczmienia, roślin strączkowych, drzew cytrusowych, winorośli, oliwek, bawełny i warzywy oraz na hodowli owiec, bydła, osłów i mułów[5]. Dobrze rozwinięte jest też rybołówstwo[5]. Na wyspie wydobywane są również surowce mineralne takie jak ropa naftowa i gaz ziemny, sól kamienna i potasowa, czy marmur[5].

Przemysł winiarski[edytuj | edytuj kod]

Winorośl była tu uprawiana od czasów greckich[22]. Przez długi czas Sycylia była największym regionem winiarskim we Włoszech[23]. Deserowe wino marsala jest produkowane od XVIII wieku[22]. Większość win sycylijskich nie cieszyła się uznaniem[24] i była sprzedawana w hurcie, lecz od lat 90. XX wieku producenci coraz częściej zaczęli stawiać na jakość, a nie ilość[25]. Popularnymi lokalnymi odmianami winorośli są: białe catarratto bianco, inzolia, grillo i grecanico dorato (garganega) oraz czerwone nero d'avola, frappato i nerello mascalese[25].

Polityka[edytuj | edytuj kod]

Sycylia jest jednym z pięciu regionów Włoch o specjalnym statusie autonomicznym[26]. Ma własny parlament i rząd regionalny[26]. Do 1994 roku rząd pozostawał w rękach Chrześcijańskiej Demokracji, która po skandalach korupcyjnych z udziałem mafii, musiała oddać władzę w wyborach partii Forza Italia[26]. Forza Italia sprawowała władzę do roku 2018, kiedy to przegrała w wyborach z Ruchem Pięciu Gwiazd[26].

Prezydentem regionu jest Nello Musumeci (DB) – stan na 2021 rok[27].

Kultura[edytuj | edytuj kod]

Na Sycylii zachowało się wiele pozostałości architektury z okresu kolonizacji greckiej[21].

Pięć miejsc o wyjątkowych walorach kulturowych zostało wpisanych na listę światowego dziedzictwa UNESCO[28]:

Nr ref. Obiekt Zdjęcie Położenie Typ Rok Opis
831 Strefa archeologiczna w Agrigento
Archaeological Area of Agrigento
Temple of Concordia, Agrigento.jpg ItAgrigento
37°17′23″N 13°35′36″E/37,289722 13,593333
KIt
(i)(ii)(iii)(iv)
1997 Pozostałości Agrigento – jednego z głównych miast basenu Morza Śródziemnego w czasach antyku, z dobrze zachowanymi świątyniami doryckimi[29].
832 Villa Romana del Casale
Villa Romana del Casale
Bikinimaedchen.jpg ItProwincja Enna
37°21′58,0″N 14°20′03,0″E/37,366110 14,334170
KIt
(i)(ii)(iii)
1997 Pozostałości willi rzymskiej z IV w. n.e. zdobionej licznymi mozaikami[30].
1024 Miasta późnego baroku w dolinie Noto (południowo-wschodnia Sycylia)
Late Baroque Towns of the Val di Noto (South-Eastern Sicily)
San domenico church01.jpg ItMetropolitalne miasto Katania
Prowincja Ragusa
Prowincja Syrakuzy
36°53′35,5″N 15°04′08,1″E/36,893194 15,068917
KIt
(i)(ii)(iv)(v)
2002 Osiem miast południowo-wschodniej Sycylii: Caltagirone, Militello in Val di Catania, Katania, Modica, Noto, Palazzolo Acreide, Ragusa i Scicli, odbudowane w stylu późnego baroku po trzęsieniu ziemi w 1693 roku[31].
1200 Syrakuzy i skalna nekropolia w Pantalica
Syracuse and the Rocky Necropolis of Pantalica
Syracuse theatre2.jpg ItSyrakuzy
Prowincja Syrakuzy
37°03′34,0″N 15°17′35,0″E/37,059440 15,293060
KIt
(ii)(iii)(iv)(vi)
2005 Nekropolia w Pantalica z ponad 5 tys. grobów wykutych w skałach z okresu XIII–VII w. p.n.e. oraz Syrakuzy z licznymi pozostałościami antycznej świetności miasta – świadectwo rozwoju cywilizacji śródziemnomorskiej na przestrzeni trzech tysięcy lat[32].
1487 Arabo-normańskie zabytki Palermo z katedrami w Cefalú i Monreale
Arab-Norman Palermo and the Cathedral Churches of Cefalú and Monreale
Monreale Cathedral exterior BW 2012-10-09 10-23-10.jpg ItProwincja Palermo
38°06′39″N 13°21′11″E/38,110833 13,353056
KIt
(ii)(iv)
2015 9 zespołów z zabytkami świeckimi i sakralnymi pochodzącymi z okresu Normańskiego Królestwa Sycylii (1130–1194), obejmujące m.in. normańskie katedry w Cefalú i Monreale[33].

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Na podstawie normy ISO 3166-2, zob. http://www.iso.org/iso/iso_3166-2_newsletter_i-1_en.pdf.
  2. Niewymienienie danego obiektu jest jednoznaczne ze stwierdzeniem, że Komisja nie zaleca dla niego polskiej nazwy, nawet jeżeli taka spotykana jest w niektórych publikacjach, zob. Urzędowy wykaz polskich nazw geograficznych świata ↓, s. XXI.
  3. Liczba mieszkańców podana jest na dzień 1 stycznia 2021 roku.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Urzędowy wykaz polskich nazw geograficznych świata ↓, s. 360.
  2. Enciclopedia Treccani – Trinacria ↓.
  3. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab ac ad ae af ag ah ai aj ak al am an ao ap aq ar as at au av aw ax ay az ba bb bc bd be bf Enciclopedia Treccani – Sicilia ↓.
  4. a b c d e f g h i j k l m Encyclopædia Britannica ↓.
  5. a b c d e f g h i j k l m n o Encyklopedia PWN ↓.
  6. a b c tuttitalia.it ↓.
  7. Popolazione Residente al 1° Gennaio 2021. ISTAT. [dostęp 2021-07-29].
  8. Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicami Rzeczypospolitej Polskiej przy Głównym Geodecie Kraju: Zmiany polskich nazw zawartych w „Urzędowym wykazie polskich nazw geograficznych świata”. Warszawa: 2017, s. 26–27. [dostęp 2021-07-21].
  9. Resident population on 1st January 2021 by sex, age and marital status - estimate; Region: Sicilia. demo.istat.it. [dostęp 2021-07-29].
  10. Principali statistiche geografiche sui comuni. www.istat.it. [dostęp 2021-07-29].
  11. UNESCO: Mount Etna (ang.). [dostęp 2021-07-28].
  12. Enciclopedia Treccani – Simeto ↓.
  13. Enciclopedia Treccani – Salso ↓.
  14. Enciclopedia Treccani – Alcantara ↓.
  15. Enciclopedia Treccani – Sicani ↓.
  16. Enciclopedia Treccani – Siculi ↓.
  17. a b c Enciclopedia Treccani – Elimi ↓.
  18. a b c Encyklopedia PWN – tysiąca wyprawa ↓.
  19. Encyklopedia PWN – sycylijska operacja ↓.
  20. Gilbert i Lamberti Moneta 2020 ↓, s. 244–245.
  21. a b c Gilbert i Lamberti Moneta 2020 ↓, s. 386.
  22. a b Karen MacNeil: The Wine Bible. Nowy Jork: Workman Publishing, 2001, s. 405–407. ISBN 978-1-56305-434-1. (ang.)
  23. Hugh Johnson, Jancis Robinson: Wielki atlas świata win. Buchmann, 2008, s. 186. ISBN 978-83-7670-164-6. (pol.)
  24. Tom Stevenson: The Sotheby’s Wine Encyclopedia. Wyd. 4. Londyn: Dorling Kindersley, 2005, s. 293. ISBN 0-7566-1324-8. (ang.)
  25. a b Eckhard Supp, Steffen Maus: Włochy. W: André Dominé: Wino. Wyd. 2. Ożarów Mazowiecki: Wydawnictwo Olesiejuk, 2009, s. 443. ISBN 978-83-7626-712-8. (pol.)
  26. a b c d Gilbert i Lamberti Moneta 2020 ↓, s. 387.
  27. Regione Sicilia – Sito Ufficiale. [dostęp 2018-07-28].
  28. UNESCO: Italy (ang.). [dostęp 2021-07-30].
  29. UNESCO: Archaeological Area of Agrigento (ang.). [dostęp 2021-07-30].
  30. UNESCO: Villa Romana del Casale (ang.). [dostęp 2021-07-30].
  31. UNESCO: Late Baroque Towns of the Val di Noto (South-Eastern Sicily) (ang.). [dostęp 2021-07-30].
  32. UNESCO: Syracuse and the Rocky Necropolis of Pantalica (ang.). [dostęp 2021-07-30].
  33. UNESCO: Arab-Norman Palermo and the Cathedral Churches of Cefalú and Monreale (ang.). [dostęp 2021-07-30].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]