Sydonia von Borck

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
„Sidonia von Bork” według Edwarda Burne-Jonesa z 1860 roku
Podwójny portret Sydonii von Borck jako młodej i starej kobiety, autor nieznany, XVIII w., Muzeum Narodowe w Szczecinie
List Sydonii von Borck do księcia szczecińskiego Filipa II – skarga na współtowarzyszki w klasztorze w Marianowie (Archiwum Państwowe w Szczecinie, Archiwum Książąt Szczecińskich)

Sydonia von Borck (Sidonia von Borcke) (ur. 1548, zamek Strzmiele[1], zm. 19 sierpnia 1620, Szczecin) – szlachcianka pomorskiego rodu, ścięta i spalona na stosie jako czarownica.

Rodzinne Strzmiele i dwór Filipa I w Wołogoszczy[edytuj | edytuj kod]

Była córką hrabiego Otto Borcka (ur. ok. 1490, zm. 1551[2]) i Anny zd. von Schwiecheld (ur.?, zm. 1568). Urodziła się na zamku w Strzmielach zw. Wilczym Gniazdem, który szedł powoli w ruinę i kilka lat po narodzinach Sydonii został czasowo opuszczony, a utrata oszczędności w 1572 roku na skutek upadku banku braci Loitzów tylko pogłębiła zły stan obiektu i problemy finansowe rodziny. Zamek ten był od XIII w. siedzibą rycerskiego rodu Borków wywodzącego się z okolic Kołobrzegu, należącego do najświetniejszych rodów na Pomorzu Zachodnim, niechętnego obcemu rycerstwu, krzyżakom. Jej pradziad Matzko von Borck był sławnym w Europie rycerzem, posłem i rozbójnikiem[3][4]. Obdarzona nieprzeciętną urodą i zdolnościami, rozpieszczana przez ojca i matkę – jako najmłodsza z dzieci (Urlich, Dorota i Sydonia[5]) wychowywała się w przeświadczeniu, że jest najpiękniejszą na Pomorzu.

Mieszkała na dworze księcia Filipa I w Wołogoszczy i została dwórką księżnej Amelii saskiej. Przyjęła oświadczyny syna księcia – Ernesta Ludwika (1545–1592). Do ślubu jednak nie doszło, gdyż książę pod naciskiem rodziny wycofał się z obietnicy i w 1577 ożenił się z Zofią Jadwigą – córką księcia brunszwickiego.

Wędrówka z domu brata Ulricha do klasztoru w Marianowie[edytuj | edytuj kod]

Sydonia wyjechała z Wołogoszczy, osiadła w Strzmielach i wraz z siostrą Dorotą (zm. 1600[6]) znalazła się pod opieką niechętnego im brata Ulricha. Wymusił on na siostrach zrzeczenie się praw majątkowych po rodzicach, gdzie w spadku dostały pobliskie wsie, Siedlice i Rogowo[7]. Gdy w 1569 ożenił się z Otylią von Dewitz, siostry, nie mogąc zgodzić się z bratową, opuściły zamek w Strzmielach, który był już ruiną, a brat zamieszkał w zamkowym młynie wodnym Mühlenstrom i był nękany przez wierzycieli[8]. W 1570 książę pomorski Jan Fryderyk ustanowił Martina i Hasse von Wedel prawnymi opiekunami sióstr Borcke.

Dalsze losy Sydonii to ciągłe procesy sądowe, począwszy od dochodzenia spadku po rodzicach, potem po siostrze zmarłej w 1600, liczne zatargi i konflikty z sąsiadami, w końcu proces o czary. Początkowo zamieszkała w Szczecinie, gdzie została wciągnięta w proces o zniesławienie księcia Jana Fryderyka oraz malwersacje finansowe. Potem mieszkała kolejno w Stargardzie, Krępcewie, Chociwlu, Resku i Marianowie. Dwukrotnie traciła majątek w wyniku pożaru domów w Stargardzie i w Resku. Z akt sądowych można wyczytać, że od młodości nie miała stałego miejsca zamieszkania, była konfliktowa i agresywna. Początkowo przyjazne sądy stawały się coraz mniej przychylne. Spadku po siostrze nie udało się jej uzyskać, była w stałych kłopotach finansowych, prześladowana przez ludzi najprawdopodobniej nasyłanych przez brata. Aby wymusić na bracie wypłatę posagu, postanowiła wyjść za mąż. Miała co najmniej 15 narzeczonych, nawet będąc w podeszłym wieku, do ślubu jednak nie doszło.

W 1604 na wniosek krewnych została przyjęta do klasztoru w Marianowie, przemianowanego na zakład dla panien szlachetnego rodu. Z racji wieku została zastępczynią przełożonej, lecz po roku pozbawiono ją tej funkcji. Uznano ją za konfliktową i zgryźliwą, wszczynała liczne procesy sądowe i przysparzała sobie coraz więcej wrogów.

Coraz częściej odgrażała się ludziom, wiele jej przepowiedni się sprawdzało. Otaczała się zwierzętami, kontaktowała z zielarkami, interesowała się właściwościami ziół, udzielała porad lekarskich. Wynikiem tego została oskarżona o czary – po raz pierwszy w 1612. Najpoważniejszym z zarzutów było oskarżenie o rzucenie klątwy na rodzinę książąt pomorskich z rodu Gryfitów – po rozstaniu z Ernestem Ludwikiem miała przepowiedzieć, że nie minie 50 lat, jak ród księcia wyginie. Uznano to za przestępstwo polityczne, zwłaszcza w kontekście niewyjaśnionych zgonów kolejnych książąt, ostatni – Bogusław XIV zmarł bezpotomnie po jej śmierci w 1637.

Uwięzienie, proces i śmierć[edytuj | edytuj kod]

W 1619 osadzono ją w więzieniu na zamku Oderburg w Grabowie pod Szczecinem. W wyniku nieuczciwego procesu, w którym zeznawało przeciwko niej ok. 50 świadków, m.in. jej opiekunowie prawni, oskarżono ją z 74 artykułów o trucicielstwo, czary, obcowanie ze złymi duchami. Długo utrzymywała dobrą formę – odpowiadała na zarzuty bardzo rozsądnie. Pogrążyły ją tortury i zeznania świadków, zwłaszcza zielarki Wolde Albrechts, którą uznano za czarownicę. Sydonia na torturach przyznała się. W 1620 uznano ją winną śmierci dziewięciu osób i skazano na ścięcie mieczem. Wyrok wykonano 19 sierpnia za murami miejskimi, przy Bramie Młyńskiej (zob. bramy miejskie Szczecina)[a]. Jej ciało spalono na stosie i pogrzebano na średniowiecznym cmentarzu biedoty, który znajdował się w miejscu współczesnej ulicy Sowińskiego.

1
Portrety książąt pomorskichgmachu szczecińskiej giełdy
Ród Gryfitów zaczął wygasać pod koniec XVI w. Synowie Bogusława XIII zmarli bezpotomnie. Ostatnim z rodu był Bogusław XIV (zm. 1637). Polityczny upadek Pomorza potwierdził pokój westfalski z 1648 roku[b].
2
Siedziba książąt pomorskich w Grabowie[c] i miejsce uwięzienia Sydonii von Borck, oskarżonej m.in. o klątwę – zapowiedź wymarcia rodu – rzuconą na Gryfitów za niedopuszczenie do jej małżeństwa z Ernestem Ludwikiem.
3
Brama Młyńska – fragment mapy Szczecina
z atlasu Brauna & Hogenberga
Civitates Orbis Terrarum”.
Za bramą wykonywano wyroki śmierci.

Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

Kilkadziesiąt lat po śmierci Sydonii Borck piszący o niej udowadniali jej niewinność, chętnie powielano jej wizerunek, stała się bohaterką poczytnych romansów i legend. Jest jedną z najbardziej popularnych postaci pomorskiej literatury i malarstwa. Jej losy są związane z dziejami Pomorza – jego rozbioru i upadku po śmierci księcia Bogusława XIV (zob. historia Pomorza Zachodniego).

Przyjął się zwyczaj, że w rocznicę jej śmierci członkowie Szczecińskiego Towarzystwa Historycznego składają kwiaty w pobliżu miejsca stracenia.

W 2010 polski zespół heavymetalowy Crystal Viper umieścił na swym albumie studyjnym „Legends” utwór poświęcony Sydonii, zatytułowany „Sydonia Bork”. Losy Sydonii i jej portretów są jednym z wątków debiutanckiej powieści Leszka Hermana (szczecińskiego architekta, nazywanego „polskim Danem Brownem”) pt. „Sedinum. Wiadomość z podziemi” – książki sensacyjnej przypominającej Kod Leonarda da Vinci[14]. Postać ta pojawia się także w powieści „Życie i przygody Remusa", będącej wybitnym przykładem literatury kaszubskiej.

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Brama Młyńska – istniejąca do lat 1726–1727 brama miejska Szczecina. Wykonywano przy niej wyroki śmierci. Współcześnie w pobliżu miejsca stracenia Sydonii Borck znajduje się m.in. Brama Królewska, Muzeum Narodowe z Centrum Dialogu „Przełomy” i Filharmonia
  2. Pomorze podzielono między Szwecję i Brandenburgię. Szczecin przyznano Szwedom, którzy w okresie wojny trzydziestoletniej mieli układ sojuszniczy z Bogusławem IV (m.in. rozpoczęli budowę nowoczesnej twierdzy)[9], jednak Branderburczycy nie zrezygnowali ze starań o miasto[10].
  3. Fragment miedziorytu, wykonanego przez Heinricha Kotego (nadwornego malarza książąt pomorskich)[11] i miedziorytnika Petrusa Rollosa[12].
    W Grabowie, prawdopodobnie w okolicy dzisiejszej ul. Łyskowskiego (dawne biurowce Stoczni Szczecińskiej), istniał do czasów reformacji ufundowany przez Barnima III (1360) klasztor Kartuzów „Łaska Pańska” (Gottes Gnade), który sekularyzowano po roku 1534. W 1551 roku stał się zamkiem Barnima Pobożnego (pierwszego protestanckiego księcia Pomorza z dynastii Gryfitów). Był nazywany Oderburg lub Aderburg. Został zniszczony w czasie oblężenia miasta w 1677 roku przez wojska Fryderyka Wilhelma I[13].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Siegfried Hannemann: Wo wurde Sidonia von Borcke geboren?, Barmstedt, 09.05.2018.
  2. Otto von Borcke [1]
  3. Miejska Biblioteka Publiczna w Łobzie [2]
  4. Zbigniew Harbuz - Łabuź - Kalendarium[3] (PDF; 592 kB)
  5. Rodzeństwo Sydonii von Borcke [4]
  6. Dorothea von Borcke [5]
  7. Wulf-Dietrich von Borcke: Familie von Borcke (niem.). 2006. [dostęp 2013-03-05].
  8. Siegfried Hannemann
  9. Stanisław Horoszko: Szwedzi w Szczecinie. W: Encyklopedia Szczecina, P–Ż. op.cit., 2000, s. 667–670. ISBN 83-7241-089-5.
  10. Kalendarium historii Zamku. W: Strona internetowa [on-line]. Zamek Książąt Pomorskich w Szczecinie. [dostęp 2016-09-26].
  11. Jan Iwańczuk: Heinrich Kote. W: pomeranica.pl [on-line]. [dostęp 2016-09-22].
  12. Dirk Alvermann,Jürgen Regge: Justitia in Pommern. Münster: LIT Verlag, 2004.
  13. Łasztownia. W: Jarosław Kociuba: Szczecin - praktyczny przewodnik turystyczny (wyd. III zmienione). Szczecin: Walkowska Wydawnictwo / JEŻ, 2016, s. 156-160. ISBN 978-83-61805-76-2.
  14. Jerzy Połowniak. "Sedinum" Leszka Hermana, czyli magiczny Szczecin. Polski Dan Brown i jego miasto. „Wyborcza.pl, Magazyn Szczeciński”, 2016-03-02. 

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]