Sydonia von Borck

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
"Sidonia von Bork" według Edwarda Burne-Jonesa z 1860 roku
Podwójny portret Sydonii von Borck jako młodej i starej kobiety, autor nieznany, XVIII w., Muzeum Narodowe w Szczecinie
List Sydonii von Borck do księcia szczecińskiego Filipa II – skarga na współtowarzyszki w klasztorze w Marianowie (Archiwum Państwowe w Szczecinie, Archiwum Książąt Szczecińskich)

Sydonia von Borck (ur. 1545 lub 1548[1], Strzmiele, zm. 19 sierpnia 1620, Szczecin) – szlachcianka pomorskiego rodu, ścięta i spalona na stosie jako czarownica.

Rodzinne Strzmiele i dwór Filipa I w Wołogoszczy[edytuj]

Była córką hrabiego Otto Borcka (ur. ok. 1490, zm. 1551[2] lub 1568) i Anny zd. von Schwiecheld (ur.?, zm. 1553 lub 1568[3]). Urodziła się na zamku w Strzmielach zw. Wilczym Gniazdem – siedzibie mateczniku rycerskiego rodu Borków wywodzącego się z okolic Kołobrzegu, należącego do najświetniejszych rodów na Pomorzu Zachodnim, niechętnego obcemu rycerstwu, krzyżakom. Jej pradziad Matzko von Borck był sławnym w Europie rycerzem, posłem i rozbójnikiem[4][5]. W wieku 8 lat została osierocona przez matkę. Obdarzona nieprzeciętną urodą i zdolnościami, rozpieszczana przez ojca – jako najmłodsza z dzieci (Urlich, Anna, Dorota i Sydonia[6]) wychowywała się w przeświadczeniu, że jest najpiękniejszą na Pomorzu.

Ojciec wyjednał jej miejsce na dworze księcia Filipa I w Wołogoszczy, została dwórką księżnej Amelii saskiej. Przyjęła oświadczyny syna księcia – Ernesta Ludwika (1545-1592). Do ślubu jednak nie doszło, gdyż książę pod naciskiem rodziny wycofał się z obietnicy i w 1577 r. ożenił się z Zofią Jadwigą – córką księcia brunszwickiego.

Wędrówka z domu brata Ulricha do klasztoru w Marianowie[edytuj]

Sydonia wyjechała z Wołogoszczy i osiadła w Strzmielach. W 1568 umarł jej ojciec, a Sydonia wraz z siostrą Dorotą (zm. 1600 lub 1602[7]) znalazła się pod opieką niechętnego im brata Ulricha. Wymusił on na siostrach zrzeczenie się do praw majątkowych po rodzicach, gdzie w spadku dostały pobliskie wsie, Siedlice i Rogowo[8]. Gdy w 1569 r. ożenił się z Otylią von Dewitz, siostry nie mogąc zgodzić się z bratową opuściły zamek w Strzmielach. W 1570 r. książę pomorski Jan Fryderyk ustanowił Martina i Hasse von Wedel prawnymi opiekunami sióstr Borck. Dalsze losy Sydonii to ciągłe procesy sądowe, zacząwszy od dochodzenia spadku po rodzicach, potem po siostrze zmarłej w 1600 r., liczne zatargi i konflikty z sąsiadami, w końcu proces o czary. Początkowo zamieszkała w Szczecinie, gdzie została wciągnięta w proces o zniesławienie księcia Jana Fryderyka oraz malwersacje finansowe. Potem mieszkała kolejno w Stargardzie, Krępcewie, Chociwlu, Resku i w Marianowie. Dwukrotnie traciła majątek w wyniku pożaru domów w Stargardzie i w Resku. Z akt sądowych można wyczytać, że od młodości nie miała stałego miejsca zamieszkania, była konfliktowa i agresywna. Początkowo przyjazne sądy stawały się coraz mniej przychylne. Spadku po siostrze nie udało się jej uzyskać, była w stałych kłopotach finansowych, prześladowana przez ludzi najprawdopodobniej nasyłanych przez brata. Aby wymusić na bracie wypłatę posagu postanowiła wyjść za mąż. Miała co najmniej 15 narzeczonych, nawet będąc w podeszłym wieku, do ślubu jednak nie doszło. W 1604 r. na wniosek krewnych została przyjęta do klasztoru w Marianowie, przemianowanego na zakład dla panien szlachetnego rodu. Z racji wieku została zastępczynią przełożonej, lecz po roku pozbawiono ją tej funkcji. Uznano ją za konfliktową i zgryźliwą, wszczynała liczne procesy sądowe i przysparzała sobie coraz więcej wrogów.

Coraz częściej odgrażała się ludziom, wiele jej przepowiedni się sprawdzało. Otaczała się zwierzętami, kontaktowała z zielarkami, interesowała się właściwościami ziół, udzielała porad lekarskich. Wynikiem tego została oskarżona o czary – po raz pierwszy w 1612 r. Najpoważniejszym z zarzutów, którym ją pogrążono było oskarżenie o rzucenie klątwy na rodzinę książąt pomorskich z rodu Gryfitów – miała przepowiedzieć po rozstaniu z Ernestem Ludwikiem, że nie minie 50 lat jak ród księcia wyginie. Uznano to za przestępstwo polityczne, zwłaszcza w kontekście niewyjaśnionych zgonów kolejnych książąt, ostatni – Bogusław XIV zmarł bezpotomnie po jej śmierci w 1637 r.

Uwięzienie, proces i śmierć[edytuj]

W 1619 r. osadzono ją w więzieniu na zamku Oderburg w Grabowie pod Szczecinem. W wyniku nieuczciwego procesu, kiedy to świadczyło przeciwko niej ok. 50 świadków m.in. jej opiekunowie prawni – oskarżono ją z 74 artykułów o trucicielstwo, czary, obcowanie ze złymi duchami. Długo utrzymywała dobrą formę – odpowiadała na zarzuty bardzo rozsądnie. Pogrążyły ją tortury i zeznania świadków, zwłaszcza zielarki – Wolde Albrechts, którą uznano za czarownicę. Sydonia na torturach przyznała się. W 1620 r. uznano ją winną śmierci dziewięciu osób i skazano na ścięcie mieczem. Wyrok wykonano 19 sierpnia za murami miejskimi, przy Bramie Młyńskiej (zob. bramy miejskie Szczecina)[a]. Jej ciało spalono na stosie i pogrzebano na średniowiecznym cmentarzu biedoty, który znajdował się w miejscu współczesnej ulicy Sowińskiego.

1
Portrety książąt pomorskichgmachu szczecińskiej giełdy
Ród Grifitów zaczął wygasać pod koniec XVI w. Synowie Bogusława XIII zmarli bezpotomnie. Ostatnim z rodu był Bogusław XIV (zm. 1637). Polityczny upadek Pomorza potwierdził pokój westfalski z 1648 roku[b].
2
Siedziba książąt pomorskich w Grabowie[c] i miejsce uwięzienia Sydonii von Borck, oskarżonej m.in. o klątwę – zapowiedź wymarcia rodu – rzuconą na Gryfitów za niedopuszczenie do jej małżeństwa z Ernestem Ludwikiem.
3
Brama Młyńska – fragment mapy Szczecina
z atlasu Brauna & Hogenberga
Civitates Orbis Terrarum”.
Za bramą wykonywano wyroki śmierci.

Upamiętnienie[edytuj]

Kilkadziesiąt lat po śmierci Sydonii Borck piszący o niej udowadniali jej niewinność, chętnie powielano jej wizerunek, stała się bohaterką poczytnych romansów i legend. Jest jedną z najbardziej popularnych postaci pomorskiej literatury i malarstwa. Jej losy są wiązane z dziejami Pomorza – jego rozbioru i upadku po śmierci księcia Bogusława XIV (zob. historia Pomorza Zachodniego).

Przyjął się zwyczaj, że w rocznicę jej śmierci członkowie Szczecińskiego Towarzystwa Historycznego składają kwiaty w pobliżu miejsca stracenia.

W 2010 roku polski zespół heavymetalowy Crystal Viper umieścił na swym albumie studyjnym „Legends” utwór poświęcony Sydonii, zatytułowany „Sydonia Bork”. Losy Sydonii i jej portretów są jednym z wątków debiutanckiej powieści Leszka Hermana (szczecińskiego architekta, nazywanego „polskim Danem Brownem”) pt. „Sedinum. Wiadomość z podziemi” – książki sensacyjnej przypominającej Kod Leonarda da Vinci[14].

Uwagi

  1. Brama Młyńska – istniejąca do lat 1726–1727 brama miejska Szczecina. Wykonywano przy niej wyroki śmierci. Współcześnie w pobliżu miejsca stracenia Sydonii Borck znajduje się m.in. Brama Królewska, Muzeum Narodowe z Centrum Dialogu „Przełomy” i Filharmonia
  2. Pomorze podzielono między Szwecję i Brandenburgię. Szczecin przyznano Szwedom, którzy w okresie wojny trzydziestoletniej mieli układ sojuszniczy z Bogusławem IV (m.in. rozpoczęli budowę nowoczesnej twierdzy)[9], jednak Branderburczycy nie zrezygnowali ze starań o miasto[10].
  3. Fragment miedziorytu, wykonanego przez Heinricha Kotego (nadwornego malarza książąt pomorskich)[11] i miedziorytnika Petrusa Rollosa[12].
    W Grabowie, prawdopodobnie w okolicy dzisiejszej ul. Łyskowskiego (dawne biurowce Stoczni Szczecińskiej), istniał do czasów reformacji ufundowany przez Barnima III (1360) klasztor Kartuzów „Łaska Pańska” (Gottes Gnade), który sekularyzowano po roku 1534. W 1551 roku stał się zamkiem Barnima Pobożnego (pierwszego protestanckiego księcia Pomorza z dynastii Gryfitów). Był nazywany Oderburg lub Aderburg. Został zniszczony w czasie oblężenia miasta w 1677 roku przez wojska Fryderyka Wilhelma I[13].

Przypisy

  1. Sidonie von Borcke [1]
  2. Otto von Borcke [2]
  3. Riedl, Gerda (2004). " " Alles von rechts wegen! Frühneuzeitliches Hexenprozeß- (UN) wesen am Beispiel des Falles der Sidonia von Borcke ". W George, Marion; . Rudolph, Andrea Hexen: Historische Faktizität und fiktive Bildlichkeit. JHRöll Verlag. ​ISBN 3-89754-225-0​, s. 139
  4. Miejska Biblioteka Publiczna w Łobzie [3]
  5. Zbigniew Harbuz - Łabuź - Kalendarium[4] (PDF; 592 kB)
  6. Rodzeństwo Sydonii von Borcke [5]
  7. Dorothea von Borcke [6]
  8. Wulf-Dietrich von Borcke: Familie von Borcke (niem.). 2006. [dostęp 2013-03-05].
  9. Stanisław Horoszko: Szwedzi w Szczecinie. W: Encyklopedia Szczecina, P–Ż. op.cit., 2000, s. 667–670. ISBN 83-7241-089-5.
  10. Kalendarium historii Zamku. W: Strona internetowa [on-line]. Zamek Książąt Pomorskich w Szczecinie. [dostęp 2016-09-26].
  11. Jan Iwańczuk: Heinrich Kote. W: pomeranica.pl [on-line]. [dostęp 2016-09-22].
  12. Dirk Alvermann,Jürgen Regge: Justitia in Pommern. Münster: LIT Verlag, 2004.
  13. Łasztownia. W: Jarosław Kociuba: Szczecin - praktyczny przewodnik turystyczny (wyd. III zmienione). Szczecin: Walkowska Wydawnictwo / JEŻ, 2016, s. 156-160. ISBN 978-83-61805-76-2.
  14. Jerzy Połowniak. "Sedinum" Leszka Hermana, czyli magiczny Szczecin. Polski Dan Brown i jego miasto. „Wyborcza.pl, Magazyn Szczeciński”, 2016-03-02. 

Linki zewnętrzne[edytuj]

Bibliografia[edytuj]

Linki zewnętrzne[edytuj]