Symphysodon

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Symphysodon[1]
Heckel, 1840
Typowy przedstawiciel rodzaju - Symphysodon discus
Typowy przedstawiciel rodzaju - Symphysodon discus
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Podgromada promieniopłetwe
Rząd okoniokształtne
Rodzina pielęgnicowate
Podrodzina Cichlinae
Rodzaj Symphysodon
Zasięg występowania
Mapa występowania
Kolor żółty – S. aequifasciatus,
pomarańczowy – S. discus

Symphysodonrodzaj południowoamerykańskich ryb z rodziny pielęgnicowatych (Cichlidae), charakteryzujących się wysokim, bocznie ścieśnionym ciałem o prawie kulistym profilu, różnorodnym ubarwieniu i specyficznej metodzie karmienia potomstwa, w starszej literaturze w języku polskim nazywanych dyskowcami lub paletkami[2] – obecnie obydwie nazwy przypisywane są konkretnym gatunkom zaliczanym do tego rodzaju. Rodzaj jest blisko spokrewniony z grupą obejmującą rodzaje Heros, Mesonauta, Pterophyllum i Uaru (plemię Heroini).

Występowanie[edytuj | edytuj kod]

W warunkach naturalnych Symphysodonendemitami dorzecza Amazonki, szeroko rozprzestrzenionymi w jej dopływach[3]. Występują we wszystkich trzech dominujących typach wód amazońskich: „czarnych”, „białych” i czystych wodach stojących lub wolno płynących[3]. Są to zazwyczaj wody bardzo miękkie i kwaśne, nasycone garbnikami[4]. Twardość wody wynosi zwykle poniżej 1°n, a temperatura poniżej 28 °C[5]. Przebywają w strefie przybrzeżnej (litoral), przy stromych brzegach, wśród dających im schronienie zwalonych do wody gałęzi i korzeni, na głębokości 3–5 m[5].

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Historia badań[edytuj | edytuj kod]

Odkrycia Symphysodon discus dokonał w 1833 roku Johann Natterer w dolnym biegu Rio Negro w Brazylii. Naukowy opis gatunku sporządził Johann Jakob Heckel w 1840 roku[6]. W 1904 roku[7] Jacques Pellegrin opublikował pierwszy opis Symphysodon aequifasciatus. Dalsze badania prowadzili m.in. Schultz, Axelrod, Geisler i Burgess. W obrębie gatunku S. aequifasciatus wyróżniono (oprócz nominatywnego) podgatunki: S. a. axelrodi i S. a. haraldi, zasiedlające odpowiednio wschodnią i zachodnią część dorzecza Amazonki, natomiast w obrębie S. discus wyróżniono S. d. willischwartzi – opisany z rzeki Abacaxis w Brazylii – oraz S. d. tarzoo[8]. Gatunki i podgatunki były wyodrębniane na podstawie ubarwienia i deseni na ciele, a także na podstawie rozmieszczenia geograficznego[3]. Główną cechą rozróżniającą S. discus od S. aequifasciatus jest obecność szerokiego, ciemnego pasa, przebiegającego pionowo przez środek boku u pierwszego z nich.

W literaturze popularnej wyróżniono 5 głównych fenotypów[8]:

  • „zielony” (green phenotype) – z zachodniej części dorzecza Amazonki,
  • „niebieski” (blue phenotype) – ze środkowej części dorzecza Amazonki,
  • „brązowy” (brown phenotype) – ze wschodniej części dorzecza Amazonki,
  • „Heckla” (Heckel phenotype) – z dorzecza Rio Negro i Trombetas,
  • „abacaxi” (abacaxi phenotype) – z rzeki Abacaxis, dopływu dolnej Madeiry.

Nazwy zwyczajowe[edytuj | edytuj kod]

Nazw dyskowiec i paletka nie należy przyjmować jako polskich nazw rodzajowych dla Symphysodon, choć takie propozycje pojawiały się w starszej literaturze. Binominalne nazwy (np. paletka brązowa, p. niebieska, p. zielona) nadawane były wyróżnianym wówczas podgatunkom lub odmianom barwnym. W tej kwestii od wielu lat toczą się dyskusje zarówno w kręgach naukowych, jak i wśród miłośników akwarystyki. W nowszej literaturze (od 1990 roku) obydwie nazwy traktowane są jako zwyczajowe nazwy 2 powszechnie akceptowanych gatunków podanych poniżej. Dodatkowym utrudnieniem stały się, nawiązujące do ubarwienia, nazwy niekonsekwentnie stosowane w literaturze popularnej[3].

Współczesna klasyfikacja[edytuj | edytuj kod]

Klasyfikacja biologiczna w obrębie rodzaju Symphysodon pozostaje sporna. Najszerzej akceptowany podział oparty jest na klasyfikacjach Schultza (1960), Silvy i Kotlara (1980) oraz Burgessa (1981). W obydwu wymienionych wyżej gatunkach wyróżnili oni 5 podgatunków, które jednak nie zostały powszechnie zaakceptowane przez taksonomów z powodu zbyt bliskiego pokrewieństwa oraz błędów formalnych wcześniejszych opisów taksonomicznych – opisy powstały w oparciu o zaledwie kilka osobników, często niepewnego pochodzenia[9]. W literaturze naukowej do 2006 roku uznawane były tylko 2 gatunki[8]. W 2006 Ready zaproponował podniesienie do rangi gatunku S. tarzoo tzw. fenotyp „zielony”, a rok później Bleher wyróżnił S. haraldi – odpowiednik fenotypu „niebieskiego” i „brązowego”[8].

Dane cytogenetyczne, molekularne i morfologiczne sugerują dużą zmienność w obrębie tego rodzaju[10], ale ryby te mogą się między sobą krzyżować, w warunkach naturalnych tworząc płodne hybrydy. Pod względem formalnym dotychczas opisano poprawnie 4 gatunki. Możliwe, że wszystkie one są odmianami barwnymi i rasami geograficznymi jednego gatunku. Liczba chromosomów u wszystkich badanych osobników, pochodzących z różnych miejsc naturalnego zasięgu występowania, wynosi 2n = 60[10]. Jedna z koncepcji (Mazeroll i Weiss, 1995; Allgayer, 2001) sugeruje istnienie 1 gatunku (S. discus) z 3 podgatunkami (S. d. discus, S. d. willischwartzi i S. d. aequifasciatus)[3].

Badania mtDNA sugerują podział rodzaju Symphysodon na 4 linie ewolucyjne, przy czym, według filogenetycznej koncepcji gatunku, różnice pomiędzy nimi nie dają podstaw do wyróżniania więcej niż jednego gatunku[3].

Kolejne badania przeprowadzone przez M. Amado i I. Fariasa oraz T. Hrbka, opublikowane w 2011 wyłoniły w obrębie rodzaju Symphysodon 5 gatunków[8]:

  1. Symphysodon discusdyskowiec[11][4][5], paletka Heckla[5], paletka Pompadour[5] – obejmuje fenotyp „Heckla” i „abacaxi”,
  2. Symphysodon tarzoo[12][13] – fenotyp „zielony”,
  3. Symphysodon aequifasciatus[13][14] (przez długi czas pisane błędnie Symphysodon aequifasciata – nazwa Symphysodon jest rodzaju męskiego, dlatego poprawna pisownia epitetu gatunkowego to aequifasciatus) – paletka[4][5][15] – fenotyp „brązowy”,
  4. Symphysodon sp. 1 – fenotyp „niebieski”,
  5. Symphysodon sp. 2 – częściowo odpowiadający proponowanemu przez Blehera Symphysodon haraldi, podniesionemu do rangi gatunku S. aequifasciatus haraldi.

Klasyfikacja[edytuj | edytuj kod]

Gatunki zaliczane do tego rodzaju [16]

Gatunkiem typowym rodzaju jest Symphysodon discus.

Cechy charakterystyczne rodzaju[edytuj | edytuj kod]

Budowa[edytuj | edytuj kod]

Przedstawiciele tego rodzaju mają wysokie ciało w kształcie dysku, o profilu niemal kolistym, silnie bocznie spłaszczone. Mają małą głowę, mały pysk i duże oczy. Płetwy grzbietowa i odbytowa są niskie, ale bardzo długie – otaczają niemal cały obwód tułowia[4]. Płetwy brzuszne długie i wąskie. Symphysodon spp. dorastają do ponad 20 cm.

Biologia i ekologia[edytuj | edytuj kod]

Żyją w stadach od 100 do 1000 osobników[5]. Stadu przewodzi intensywnie ubarwiony, silny i szybki samiec alfa. Przewodnik odwraca uwagę drapieżników swoim wyglądem i zachowaniem, co zwiększa szansę ucieczki pozostałych członków stada. Sam rzadko pada ofiarą napastnika[5].

Jak wszystkie pielęgnicowate, Symphysodon mają silnie rozwinięty instynkt opieki nad potomstwem, ale zachowania rozrodcze przebiegają u nich inaczej niż u większości pielęgnic. Para przystępująca do rozrodu oczyszcza miejsce planowanego złożenia ikry, nie wykazując przy tym szczególnej ekscytacji[4] (większość pielęgnicowatych staje się w tym czasie agresywna, a nawet terytorialna). Rodzice pomagają potomstwu już w czasie wylęgu – chwytając pyskiem jajo zmiękczają jego otoczkę, a wyklute larwy przenoszą i przyklejają do oczyszczonej powierzchni (zwykle jest to liść). Narybek ma ciało wydłużone. Owalny kształt przyjmuje po około 3 miesiącach[4].

Szczególną cechą rodzaju jest sposób karmienia narybku, gdy ten wykorzysta już zapasy żółtka. Skóra obojga rodziców zawiera szaro-żółtawą wydzielinę bogatą w odżywcze substancje proteinowe. Narybek żywi się tą wydzieliną, skubiąc boki obojga rodziców naprzemiennie. W czasie gdy jedno z rodziców karmi młode, drugie regeneruje zapasy odżywczej wydzieliny[4]. W ten sposób rodzice karmią młode, dopóki te nie zaczną samodzielnie zdobywać pokarmu.

Odmiany hodowlane[edytuj | edytuj kod]

Przez długi czas od odkrycia ryby te osiągały wysokie ceny w handlu akwarystycznym. Brak znajomości ich ekologii powodował, że trudno było utrzymać je przy życiu i nie umiano ich rozmnożyć[4].

Odkrywane w kolejnych latach odmiany barwne rodzaju Symphysodon (m.in. niebieska, brązowa, zielona i czerwona) oraz wzrastające zainteresowanie hodowlą dla potrzeb akwarystyki przyczyniły się do powstanie wielu odmian hodowlanych.

Pierwsze udane próby rozmnażania tych ryb w akwariach doszły do skutku w 1938 r. w Stanach Zjednoczonych. Jednak przełom dokonał się dopiero pod koniec lat 50., kiedy Eduard Schmidt-Focke po raz pierwszy odchował paletki niebieskie i zielone. Następne lata przynosiły nowe odmiany ryb i usprawnienie ich hodowli. Kolejny przełom dokonał się pod koniec XX wieku, kiedy za sprawą postępu technicznego i rosnącej popularności tych ryb pojawiły się ogromne fermy paletek w Azji Południowo-Wschodniej. Ostatnie lata przyniosły wiele nowych odmian barwnych, od jednolicie białych po ryby czerwone z turkusowymi cętkami. Pojawiła się również moda na dzikie ryby odławiane w dorzeczu Amazonki. Nie są one tak efektowne jak odmiany hodowlane, jednak dla koneserów liczy się fakt, że są one w stu procentach naturalne i bardzo wymagające. Organizowane są wystawy i konkursy akwarystyczne, na których hodowcy wystawiają najpiękniejsze okazy. W 2002 roku powstał Polski Klub Miłośników Dyskowców, który zajmuje się popularyzacją hodowli dyskowców.

Przypisy

  1. Symphysodon, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. Mały słownik zoologiczny: ryby. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1976.
  3. a b c d e f Tomas Hrbek Izeni Pires Farias. Patterns of diversification in the discus fishes (Symphysodon spp. Cichlidae) of the Amazon basin. „Molecular Phylogenetics and Evolution”. 49, s. 32–43, 2008 (ang.). (pdf)
  4. a b c d e f g h Włodzimierz Załachowski: Ryby. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1997, s. 257–259. ISBN 83-01-12286-2.
  5. a b c d e f g h Kahl Wally, Kahl Burkard, Vogt Dieter: Atlas ryb akwariowych. Warszawa: Delta W-Z, 2000. ISBN 83-7175-260-1.
  6. J. J. Heckel. Johann Natterer's neue Flussfische Brasilien's nach den Beobachtungen und Mittheilungen des Entdeckers beschrieben (Erste Abtheilung, Die Labroiden).. „Annalen des Wiener Museums der Naturgeschichte”. 2, s. 325–471, 1840. 
  7. W literaturze podawane są daty 1903 i 1904, ponieważ w pracy podano rok 1903, ale jej publikacja nastąpiła w 1904: J. Pellegrin. Contribution à l'étude anatomique, biologique et taxinomique des poissons de la famille des Cichlidés. „Memoires Societe Zoologique de France”. 16, s. 41–400, 1904. 
  8. a b c d e Amado, Farias & Hrbek. A Molecular Perspective on Systematics, Taxonomy and Classification Amazonian Discus Fishes of the Genus Symphysodon. „International Journal of Evolutionary Biology”. 2011, 2011. DOI: 10.4061/2011/360654 (ang.). 
  9. Schultz, 1960; Burgess, 1981.
  10. a b Mesquita et al. Chromosomal variability in the wild ornamental species of Symphysodon (Perciformes: Cichlidae) from Amazon. „Neotropical Ichthyology”. 6 (2), s. 181-190, 2008 (ang.). 
  11. Eugeniusz Grabda, Tomasz Heese: Polskie nazewnictwo popularne krągłouste i ryby – Cyclostomata et Pisces. Koszalin: Wyższa Szkoła Inżynierska w Koszalinie, 1991.
  12. Ready, Ferreira & Kullander. Discus fishes: mitochondrial DNA evidence for a phylogeographic barrier in the Amazonian genus Symphysodon (Teleostei: Cichlidae). „Journal of Fish Biology”. 69, s. 200–211, 2006. DOI: 10.1111/j.1095-8649.2006.01232.x (ang.). 
  13. a b Eschmeyer, W. N. & Fricke, R.: Catalog of Fishes electronic version (14 July 2011) (ang.). California Academy of Sciences. [dostęp 2011].
  14. Symphysodon aequifasciatus. (ang.) w: Froese, R. & D. Pauly. FishBase. World Wide Web electronic publication. www.fishbase.org [dostęp 5 września 2011]
  15. Ryby : encyklopedia zwierząt. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN : Dorota Szatańska, 2007. ISBN 978-83-01-15140-9.
  16. Eschmeyer, W. N. & Fricke, R.: Catalog of Fishes electronic version (2 October 2012) (ang.). California Academy of Sciences. [dostęp 2 grudnia 2012].
  17. a b Nazewnictwo ryb egzotycznych, Akwarium, Nr 1-2/70 (występuje pod synonimiczną nazwą).
  18. a b Spis treści. „Akwarium”. 9-10 (1-2/70), 1970 . 

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]