Synagoga w Szentes

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Synagoga w Szentes
Szentesi zsinagóga
Ilustracja
Państwo  Węgry
Budulec murowana
Data budowy 1868–1872
Data likwidacji II wojna światowa
Tradycja ortodoksyjna
Obecnie biblioteka miejska
Położenie na mapie Węgier
Mapa konturowa Węgier, blisko centrum po prawej na dole znajduje się punkt z opisem „Synagoga w Szentes”
46,652644°N 20,266842°E/46,652644 20,266842

Synagoga w Szentessynagoga zbudowana w latach 1868–1872 w stylu romantycznym według projektu architekta Ignáca Knábe z Budy. Odnowiono ją w latach 1997–1998 na podstawie planów architekta László Terney, a samorząd miasta Szentes ulokował w niej bibliotekę miejską.

Przesłanki historyczne[edytuj | edytuj kod]

Pojawienie się ludności żydowskiej w Szentes można śledzić od połowy XVIII wieku, ale liczba jej zwiększała się bardzo wolno. Podczas spisu ludności z przełomu lat 1808/1809 jej stan liczebny wynosił zaledwie 11 osób, ale w roku 1817 zanotowano tu już 17 rodzin z 92 osobami. Od tego to czasu datuje się powstanie tutejszej żydowskiej gminy wyznaniowej. Początkowo w celu urządzenia w niej bożnicy wydzierżawiono dom stolarza Sámuela Sarkadi przy końcu ulicy Zrínyi, od strony placu Apponyi, który następnie w 1829 roku kupiono i przebudowano na świątynię. W roku 1848 w Szentes mieszkały już 92 rodziny z 509 członkami. Dlatego już w 1854 roku członkowie gminy zdecydowali o budowie synagogi, ale w końcu pozostali jedynie przy rozbudowie istniejącej bożnicy.

Budowa synagogi[edytuj | edytuj kod]

Pojawienie się ustawy z 1867 roku o równouprawnieniu ludności żydowskiej działało pobudzająco na lokalną gminę żydowską w sprawie podjęcia odpowiedniej decyzji i już w 1868 roku podjęto decyzję o budowie synagogi. Sprawami budowy nowej synagogi kierował Náthán Purjesz. Opracowanie planów powierzono budowniczemu synagogi w Budzie, architektowi Ignácowi Knábe. Każdy członek gminy wyznaniowej zobowiązał się do wykupienia dla nowej synagogi przynajmniej jednego krzesła modlitewnego.

Przedsiębiorca budowlany z Nagykőrös, István Halász rozpoczął budowę synagogi, ale kilkakrotnie trzeba było ją wstrzymać, bo wydatki budowlane nie szły w parze z możliwościami finansowymi członków gminy wyznaniowej. Jesienią 1869 roku poproszono ministra oświaty i spraw wyznaniowych o wstrzymanie kosztownej budowy, ale budowla była już w tak zaawansowanym stanie, że nie uzyskano zezwolenia na wstrzymanie robót. Tak więc nawet jeżeli istniały bardzo poważne problemy, to jesienią 1870 roku synagogę przykryto już dachem.

W 1871 roku wykonano pierwsze sprzęty. Aron ha-kodesz, ławki i wszystkie inne prace stolarskie wykonali miejscowi rzemieślnicy. Jesienią 1871 roku w nowej synagodze odbyły się już pierwsze uroczyste nabożeństwa, aczkolwiek siedziano jeszcze w niepomalowanych ławach. Ner tamid zapalono jesienią 1872 roku, co oznaczało oficjalne otwarcie synagogi.

W architekturze synagogi występuje jednoczesne oddziaływanie stylów: gotyckiego, barokowego i blisko-wschodniego, z dodatkiem wpływów romantycznych, a monumentalny charakter świątyni dodatkowo podkreśla ogrodzenie z kutego żelaza, otaczające wejście do synagogi i park przy niej. Kolorowe witraże okien są zdobione symbolami rodzin, które łożyły na budowę synagogi. W roku 1901 remontowano budynek po raz pierwszy, a potem ponownie w 1910 roku, umieszczając wówczas wewnątrz oświetlenie elektryczne. Pozłacaną nową Torę przekazano w 1912 roku. Do roku 1944 w synagodze regularnie odbywały się nabożeństwa, pomimo że losy ludności żydowskiej między dwiema wojnami światowymi stawały się coraz gorsze.

Po wojnie[edytuj | edytuj kod]

W okresie II wojny światowej żydowska ludność z Szentes należała do grupy prowincjonalnej ludności żydowskiej Węgier, której członków w całości zgładzono w obozach śmierci lub pracy przymusowej. Uratowało się zaledwie kilka osób, które jeszcze przez pewien czas zachodziły do synagogi co sobotę, a wtedy widać było świecenie się kolorowych okien. Jednak od 1960 roku synagoga stała już przeważnie opustoszona i osierocona. Z upływem czasu stan budynku pogarszał się coraz bardziej, a potem zawalił się jego sufit i dach.

Synagoga w dalszym ciągu pozostawała własnością gminy żydowskiej, ale w wyniku ówczesnej ateistycznej polityki wyznaniowej państwa, na utrzymanie jej, oraz na konieczne remonty bieżące, nie było już w ogóle środków. Nie można było wykonać nawet najdrobniejszych remontów. W 1987 roku budynek zakupiło kierownictwo miasta Szentes. Rozebrano dach grożący zawaleniem oraz urządzania wewnętrzne, powodując tym samym nieodwracalne szkody w historycznie wartościowych dziełach sztuki, a ściany synagogi pozostawiono obnażone. Dopiero w 1992 roku budynek przykryto nowym dachem, ale decyzja o zagospodarowaniu budynku zapadła dopiero w 1996 roku.

Kierownictwo miasta Szentes zadecydowało wówczas, że zabytkowy budynek zostanie odrestaurowany i wykorzystany dla celów biblioteki miejskiej. Jednocześnie zawarto porozumienie ze związkiem węgierskich gmin żydowskich (Magyarországi Hitközségek Szövetsége) o całkowitym zachowaniu zewnętrznej architektury świątyni, przy przekształceniu wnętrza odpowiednio do potrzeb współczesnej biblioteki. W ślad za rozpisanym konkursem przyjęto projekt miejscowego architekta, László Terney (1947–1998) i jego współprojektantów. László Terney pomysłowo połączył odrestaurowanie zewnętrznej architektury z adaptacją wnętrz dla nowoczesnej biblioteki.

Synagogę o potężnej kubaturze podzielił na cztery poziomy, dodając jeszcze suterynę, dzięki czemu Biblioteka Miejska uzyskała 1300 metrów kwadratowych powierzchni użytkowej. Zadbano jednak o to, aby w budynku urządzić oddzielne pomieszczenie dokumentujące i upamiętniające Holokaust, a w lewym rogu głównego, ozdobnego wejścia do synagogi umieszczono tablicę upamiętniającą izraelickich męczenników, której obramowanie wykonano z ozdobnych elementów kutego żelaza z dawnego ogrodzenia. Oprócz tego oddzielne tablice pamiątkowe upamiętniają nazwiska pierwszego architekta – projektanta świątyni, Ignáca Knábe, oraz wykonującego restaurację budynku inżyniera architekta László Terneyego. László Terney zdążył jeszcze wziąć udział w uroczystym przekazaniu budynku w 1998 roku, chociaż był wtedy już bardzo ciężko chory i wkrótce zmarł. Wielu mieszczan z Szentes znających dobrze ojca László Terneyego – Bélę Terneyego[1], również był nadzwyczaj dumnych ze wspaniałego dzieła jego syna.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Béla Terney był wspaniałym profesorem geometrii i historii sztuki w Gimnazjum im. Mihálya Horvátha.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Csongrád megye építészeti emlékei (Pamiątki historyczne komitatu Csongrád)/ szerk. (redagował) Tóth Ferenc. Szeged, Kiad. a Csongrád Megyei Önkormányzat, 2000. 757, ​ISBN 963-7193-28-6​ Szentesi zsinagóga – Synagoga w Szentes vide: strony 655-657.
  • A hagyomány szolgálatában: Történeti ismertető Szeged és Csongrád megye múzeumairól (W służbie tradycji: Historyczny przewodnik po muzeach Segedynu i komitatu Csongrád)/ szerk. (redagował) Lengyel András. Szeged, Móra Ferenc Múzeum, 2002. ​ISBN 963-7217-56-8​ O miejscu pamiątkowym Holocaustu w Szentes vide: strona 207.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]