Syndrom sztokholmski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Syndrom sztokholmskistan psychiczny, który pojawia się u ofiar porwania lub u zakładników, wyrażający się odczuwaniem sympatii i solidarności z osobami je przetrzymującymi. Może osiągnąć taki stopień, że osoby więzione pomagają swoim prześladowcom w osiągnięciu ich celów lub w ucieczce przed policją.

Syndrom ten jest skutkiem psychologicznych reakcji na silny stres oraz rezultatem podejmowanych przez porwanych prób zwrócenia się do prześladowców i wywołania u nich współczucia.

Termin[edytuj | edytuj kod]

Nazwa syndromu wiąże się z napadem na Kreditbanken w Sztokholmie. Termin został użyty przez szwedzkiego kryminologa i psychologa, Nilsa Bejerota[1][2], który współpracował z policją podczas napadu i przedstawił swoje obserwacje dziennikarzom. Pojęcie wkrótce przyjęło się wśród psychologów na całym świecie.

Napad na Kreditbanken[edytuj | edytuj kod]

Kreditbanken przy Norrmalmstorg.

Podczas napadu na Kreditbanken przy placu Norrmalmstorg w Sztokholmie od 23 sierpnia do 28 sierpnia 1973 roku napastnicy przetrzymywali zakładników w budynku, do którego nie mogła dostać się policja. Po złapaniu napastników i uwolnieniu przetrzymywanych przez nich osób, te ostatnie broniły przestępców pomimo sześciodniowego uwięzienia i żegnały się z napastnikami[3].

W czasie przesłuchań odmawiały współpracy z organami ścigania i nie chciały składać zeznań obciążających sprawców[4]. Jeden z zakładników stał na stanowisku, że porywacze bronili zakładników przed policją[5]. Inny założył fundację charytatywną, która miała na celu zebrać pieniądze na opłacenie adwokatów sprawców napadu[6]. Przetrzymywana w budynku zakładniczka zaręczyła się ze swoim porywaczem[6].

Na podstawie owego wydarzenia w 2003 roku zrealizowana została szwedzko-norweska koprodukcja filmowa Norrmalmstorg[7].

Pierwsze badania[edytuj | edytuj kod]

Zachowanie zakładników po napadzie na Kreditbanken zaskoczyło opinię publiczną oraz środowiska naukowe. Pierwsze badania prowadzono w latach siedemdziesiątych. Definicję i opis zjawiska na potrzeby FBI i Scotland Yardu opracował psychiatra Frank Ochberg[8][9]. Stał na stanowisku, że w sytuacji skrajnego stresu i zagrożenia życia ofiara czuje się bezradna jak dziecko, zaś wszelkie przejawy litości agresora traktuje jak dar, co powoduje uczucie wdzięczności, skutkujące sympatią do napastnika[10][11].

Konkluzje z badań Frank Ochberg zawarł w publikacji Understanding the victims of spousal abuse[12]. Ponadto zagadnienie zostało omówione w publikacji Ochberga Post-traumatic therapy and victims of violence[13][14].

Inne przypadki[edytuj | edytuj kod]

Inne opisane przypadki syndromu sztokholmskiego dotyczą zakładników uprowadzonych samolotów oraz porwanych osób.

Patty Hearst[edytuj | edytuj kod]

Patty Hearst w 1975 roku.

Najbardziej znany przypadek dotyczy Patty Hearst, wnuczki amerykańskiego wydawcy Williama Randolpha Hearsta, która została uprowadzona 4 lutego 1974 roku przez wyznającą utopijne koncepcje socjalne grupę Symbionese Liberation Army[15]. Porwana przyłączyła się do grupy i z bronią w ręku uczestniczyła m.in. w napadzie na bank w San Fransisco[16].

Została aresztowana w 1975 roku i rok później skazana na 7 lat za współpracę z terrorystami, jednak zastosowano wobec niej prawo łaski i zmniejszono wyrok do dwóch lat. Ostatecznej amnestii dokonał Bill Clinton w finalnej serii amnestii prezydenckich, dokonanej przed złożeniem urzędu. Na podstawie jej historii w 1988 roku Paul Schrader wyreżyserował film Patty Hearst[17].

Mary McElroy[edytuj | edytuj kod]

Historia Mary McElroy wydarzyła się w 1933 roku i po latach została zakwalifikowana jako przypadek syndromu sztokholmskiego[18][19]. 27 maja 1933 roku, w wieku 25 lat, została porwana przez czterech mężczyzn, którzy wtargnęli do jej domu. Zażądali okupu, zaś przetrzymywaną ofiarę przykuli kajdankami do ściany[20]. Po 34 godzinach uwolnili porwaną, gdyż otrzymali od jej rodziny okup w wysokości 30 000 dolarów.

Mary broniła porywaczy, tłumaczyła ich zachowanie, oczekiwała od swojego ojca wpłynięcia na decyzje sądu i złagodzenia wymierzonej kary, odwiedzała ich w więzieniu[18]. 20 stycznia 1940 roku popełniła samobójstwo. W zostawionym liście pożegnalnym pozytywnie wyrażała się o porywaczach, sugerując, iż byli jedynymi ludźmi na świecie, którzy nie uważali jej za głupią[20].

Zakładnicy lotu 847[edytuj | edytuj kod]

Boeing N64339 linii TWA, porwany w 1985 roku w Atenach.

Syndrom sztokholmski zdiagnozowano u zakładników samolotu linii TWA, porwanego 14 czerwca 1985 roku przez organizację Hezbollah[21]. Lot numer 847 kierował się z Kairu do San Diego, z kilkoma międzylądowaniami. Na pokładzie znajdowało się ponad stu pasażerów. Maszyna została porwana w Atenach, pilotów zmuszono do lądowania w Bejrucie[22]. Jeden z zakładników został zastrzelony, resztę wypuszczano w kolejnych dniach, kiedy samolot kursował pomiędzy Bejrutem a Algierem[23].

Po siedemnastu dniach od porwania uwolniono ostatnich zakładników, którzy współczuli porywaczom i tłumaczyli ich zachowanie[21]. Część ofiar wyrażała zrozumienie i poparcie dla ich roszczeń[24], inni sympatię dla porywaczy[3].

Natascha Kampusch[edytuj | edytuj kod]

Natascha Kampusch w 2019 roku.

Wśród szczególnych przypadków syndromu sztokholmskiego wielu psychologów wymienia Nataschę Kampusch. Porwana w wieku 10 lat była więziona, bita i poniżana przez kolejne 8 lat[25]. Przyznaje jednak, że dążyła do nawiązania swoistego rodzaju relacji ze swoim oprawcą Wolfgangiem Priklopilem, gdyż była to jedyna osoba, z jaką miała kontakt przez osiem lat niewoli aż do 23 sierpnia 2006 roku, gdy udało się jej uciec. Zareagowała płaczem na wiadomość o śmierci swojego oprawcy[10].

Przypadek Kampusch, według niektórych psychologów, wykracza znacznie poza definicję syndromu sztokholmskiego i doradzają oni używanie terminu: syndrom Nataschy Kampusch. Oba te stany psychiczne cechują się emocjonalnym stosunkiem do oprawcy, co w przypadku Nataschy było jawne.

Natascha opisała swoją historię w książce pod tytułem 3096 dni[26]. Na jej podstawie powstał film pod tym samym tytułem w reżyserii Sherry'ego Hormanna[27].

Colleen Stan[edytuj | edytuj kod]

W 1977 roku dwudziestoletnia Colleen Stan podróżowała autostopem ze stanu Oregon do Kalifornii. Została porwana przez Camerona Hookera i jego żonę Janice. Do 1984 roku była przetrzymywana w ich domu w Kalifornii.

Cameron wielokrotnie bił i gwałcił Colleen, zabraniał jej mycia się, karmił odpadkami[28][29]. W niektóre dni przez 22 godziny na dobę zmuszał do przebywania w drewnianej skrzyni, podobnej do trumny, znęcał się fizycznie i psychicznie[30]. Straszył śmiercią i wymusił podpisanie umowy, w której przyznała mu bycie „właścicielem” jej duszy i ciała[31].

Zachowanie Colleen Stan zostało zakwalifikowane jako przykład syndromu sztokholmskiego, gdyż miała wiele możliwości ucieczki od katującego ją porywacza. Pracowała w ogrodzie, pozwalano jej biegać na zewnątrz, kontaktowała się ze swoimi krewnymi telefonicznie i listownie, ale nigdy nie powiedziała, że została porwana[32]. W 1980 roku wraz z Janice, żoną Camerona, udała się do pobliskiego baru i nie podjęła próby ucieczki[32]. W 1981 roku porywacz zabrał ją w odwiedziny do rodzinnego domu. Nocowała w nim, nie poinformowała bliskich o sytuacji, w której się znajduje, nie poprosiła o pomoc, ale wróciła z Cameronen do miejsca, gdzie była więziona[30][31]. Uprzednio powiedziała rodzicom, że porywacz jest jej chłopakiem[33]. Uciekła po siedmiu latach zachęcona przez Janice, jednocześnie zapewniając, że nie zgłosi sprawy na policję[32].

Jej historia stała się inspiracją dla filmu Dziewczyna w skrzyni w reżyserii Stephena Kempa[34]. Przypadek został wielokrotnie opisany w publikacjach naukowych z zakresy psychologii i kryminologii. W 2019 roku została wydana książka Colleen Stan: the simple gifts of life autorstwa Jim’a Greena[35].

Rozszerzona definicja[edytuj | edytuj kod]

W XXI wieku termin "syndromu sztokholmski" zaczął być używany w pracach naukowych z dziedziny psychologii i psychiatrii w szerszym znaczeniu, niż relacja pomiędzy porywaczami i zakładnikami[36]. Obecnie określenie stosuję się do opisania toksycznej więzi emocjonalnej i przywiązania emocjonalnego ofiary przemocy do sprawcy, połączonego z sympatią i bronieniem agresora. Syndrom może wytworzyć się pomiędzy[36][6][37][38][39]:

Przyczyny i mechanizm[edytuj | edytuj kod]

Patty Hearst napadająca na bank wspólnie ze swoimi porywaczami.

Syndrom sztokholmski diagnozuje się w przypadku wystąpienia następujących symptomów[6][40][41]:

  • Ofiara żywi wobec sprawcy pozytywne uczucia, stara się zrozumieć przyczyny jego zachowania;
  • Ofiara nie podejmuje działań, które mogłyby doprowadzić do uwolnienia i poprawy jej sytuacji, nie woła o pomoc, nie podejmuje próby ucieczki;
  • Ofiara nie wini sprawcy lub wręcz stara się go usprawiedliwiać i bronić, nie chce współpracować z organami ścigania, nie chce, aby sprawca poniósł karę za swoje czyny;
  • Ofiara jest sceptycznie lub wrogo nastawiona do osób, które chcą udzielić jej pomocy (rodziny, przyjaciół, policji);
  • Ofiara uważa sprawcę za bliską osobę, przyjaciela lub wręcz wybawiciela i obrońcę.

Syndrom sztokholmski jest uważany za reakcję obronną ofiary, której bezpieczeństwo, zdrowie lub życie zależy wyłącznie od sprawcy przemocy[42]. Tym samym uczy się odgadywać i spełniać jego potrzeby, aby zminimalizować ryzyko własnej krzywdy[24][43]. Szacuje się, że syndrom dotyczy 5% osób, przetrzymywanych przez oprawcę[43]. Wykształca się wówczas, gdy ofiara nie widzi wyjścia z sytuacji, nie rozważa ucieczki (lub nie ma takiej możliwości), jest zniewolona lub poniżana, koncentruje się na pozytywnych zachowaniach oprawcy i ma tendencję do ich wyolbrzymiania[42]. Jednocześnie jej życie lub zdrowie jest zagrożone, a bezpieczeństwo uzależnione wyłącznie od agresora[44].

Wyróżnia się cztery etapy rozwoju syndromu sztokholmskiego[45]:

  1. Ofiara nie jest w stanie uwierzyć, że znajduje się w tak niebezpiecznej i strasznej sytuacji.
  2. Ofiara uświadamia sobie swoje położenie.
  3. Ofiara cierpi, boi się, przeżywa stres.
  4. Ofiara zaczyna akceptować sytuację, w której się znalazła i zbliżać emocjonalnie do sprawcy.

W niektórych przypadkach ofiara przyjmuje poglądy oprawcy lub stara się do niego upodobnić. Powyższym mechanizmem tłumaczy się udział Patty Hearst w napadzie na bank, wspólnie z porywaczami (Hearst deklarowała, że przystąpiła do grupy Symbionese Liberation Army dobrowolnie[46]).

Istotnym czynnikiem wpływającym na zacieśnienie więzi emocjonalnej pomiędzy agresorami a ich ofiarami jest izolacja. Jeden ze sprawców napadu na Kreditbanken wyjaśniał, że podczas sześciu dni przetrzymywania zakładników rozmawiał z nimi, aby mogli bliżej się poznać, gdyż nie miał innego zajęcia[47]. Identyczna sytuacja wystąpiła pomiędzy porywaczami i pasażerami lotu 847. Ostatni wypuszczeni zakładnicy spędzili ze sprawcami porwania siedemnaście dni w izolacji, na pokładzie samolotu, do którego nie mógł dostać się nikt z zewnątrz[48]. Podczas rozmów poznali porywaczy i motywy ich działania, które nie tylko przyjęli do wiadomości, ale również uznali za słuszne.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Syndrom sztokholmski – występowanie, objawy, leczenie [dostęp 2021-04-27] (pol.).
  2. Paul Joseph, The SAGE Encyclopedia of War: Social Science Perspectives, SAGE Publications, 11 października 2016, ISBN 978-1-4833-5988-5 [dostęp 2021-04-27] (ang.).
  3. a b Syndrom sztokholmski: toksyczna więź ofiary ze sprawcą - Zdrowie, zdrowie.radiozet.pl, 1548 [dostęp 2021-04-27] (pol.).
  4. Syndrom sztokholmski w związku - gdy ofiara zbyt mocno kocha oprawcę [historie, przykłady, leczenie], zdrowie.gazeta.pl [dostęp 2021-04-27] (pol.).
  5. Ofiary broniły swoich oprawców - ten napad na bank przeszedł do historii..., gazetapl [dostęp 2021-04-27] (pol.).
  6. a b c d Ogólnopolskie Pogotowie dla Ofiar Przemocy w Rodzinie "Niebieska Linia" - Syndrom sztokholmski w relacjach międzyludzkich, www.niebieskalinia.pl [dostęp 2021-04-27].
  7. Norrmalmstorg. [dostęp 2021-04-27].
  8. What is Stockholm syndrome?, „BBC News”, 21 sierpnia 2013 [dostęp 2021-04-27] (ang.).
  9. l, 40 lat temu zdefiniowano syndrom sztokholmski, Prawo.pl, 26 sierpnia 2013 [dostęp 2021-04-27] (pol.).
  10. a b Szwecja: 40 lat temu zdefiniowano syndrom sztokholmski, Onet Wiadomości, 24 sierpnia 2013 [dostęp 2021-04-27] (pol.).
  11. Syndrom sztokholmski, czyli dlaczego ofiary bronią swoich oprawców, www.rp.pl [dostęp 2021-04-27] (pol.).
  12. Gift From Within - Article: "Understanding the Victims of Spousal Abuse", www.giftfromwithin.org [dostęp 2021-04-27].
  13. Post-Traumatic Therapy And Victims Of Violence, Routledge & CRC Press [dostęp 2021-04-27] (ang.).
  14. Frank M. Ochberg, www.goodreads.com [dostęp 2021-04-27].
  15. Symbionese Liberation Army | History, Members, Beliefs, & Facts, Encyclopedia Britannica [dostęp 2021-04-27] (ang.).
  16. Patty Hearst, Federal Bureau of Investigation [dostęp 2021-04-27] (ang.).
  17. Patty Hearst. [dostęp 2021-04-27].
  18. a b Kidnapping of Mary McElroy, The Pendergast Years, 28 września 2017 [dostęp 2021-04-27].
  19. Why You Would Fall in Love With Your Kidnapper, www.hi.lk [dostęp 2021-04-27] (ang.).
  20. a b MARY McELROY, www.major-smolinski.com [dostęp 2021-04-27].
  21. a b Flight 847, into the hell of Beirut, Correspondent, 12 czerwca 2015 [dostęp 2021-04-27] (ang.).
  22. Porwanie samolotu w 1985 r. i 17-dniowy koszmar zakładników. Policja aresztowała podejrzanego, gazetapl [dostęp 2021-04-27] (pol.).
  23. Porwanie samolotu TWA. Podejrzany zatrzymany po 34 latach, www.rp.pl [dostęp 2021-04-27] (pol.).
  24. a b Anna Sierant, Syndrom sztokholmski nie dotyczy tylko porywaczy i zakładników. Może się wykształcić nawet w rodzinie, Zdrowie i medycyna Wprost, 10 grudnia 2020 [dostęp 2021-04-27] (pol.).
  25. Martin Wolf, 10 lat temu Natascha Kampusch uciekła z domu Wolfganga Priklopila. Wolność okazała się niełatwa, www.polityka.pl, 2016 [dostęp 2021-04-27] (pol.).
  26. 3096 dni, Lubimyczytać.pl [dostęp 2021-04-28].
  27. 3096 dni / 3096 Tage. [dostęp 2021-04-28].
  28. "Przez 7 lat więził mnie w trumnie", wiadomosci.dziennik.pl, 20 maja 2008 [dostęp 2021-04-28] (pol.).
  29. Wirtualna Polska Media S.A, Więził ją 7 lat w trumnie, wiadomosci.wp.pl, 20 maja 2008 [dostęp 2021-04-28] (pol.).
  30. a b 6 Chilling Cases of Stockholm Syndrome, the-line-up.com, 30 listopada 2016 [dostęp 2021-04-28] (ang.).
  31. a b This woman was raped every day for seven years, The Independent, 9 września 2016 [dostęp 2021-04-28] (ang.).
  32. a b c Noozhawk, Bizarre Behavior & Culture-Bound Syndromes: Stockholm Syndrome, www.noozhawk.com [dostęp 2021-04-28] (ang.).
  33. Woman’s unimaginable horror in rape coffin, NewsComAu, 22 stycznia 2021 [dostęp 2021-04-28] (ang.).
  34. Dziewczyna w skrzyni / Girl in the Box. [dostęp 2021-04-28].
  35. Colleen Stan, www.goodreads.com [dostęp 2021-04-28].
  36. a b Syndrom sztokholmski nie dotyczy tylko porywaczy i zakładników. Może się wykształcić nawet w rodzinie, www.msn.com [dostęp 2021-04-27].
  37. Pułapka szklanego domu | WSB MBA, www.studiamba.wsb.pl [dostęp 2021-04-27].
  38. CIERPIENIE OFIARY MOBBINGU, Mobbing w miejscu pracy, 31 października 2019 [dostęp 2021-04-27] (pol.).
  39. Syndrom sztokholmski - jak się od niego uwolnić?, medonet.pl [dostęp 2021-04-27] (pol.).
  40. Cari Nierenberg 27 June 2019, What Is Stockholm Syndrome?, livescience.com [dostęp 2021-04-28] (ang.).
  41. Stockholm Syndrome: Causes, Symptoms, Examples, Healthline, 11 listopada 2019 [dostęp 2021-04-28] (ang.).
  42. a b Syndrom sztokholmski - co to jest, jak rozpoznać, rodzaje, leczenie, WP abcZdrowie [dostęp 2021-04-28] (pol.).
  43. a b Syndrom sztokholmski - geneza i objawy, kruczek.pl, 28 marca 2019 [dostęp 2021-04-28] (pol.).
  44. Syndrom sztokholmski – na czym polega i jakie są przyczyny tego zjawiska? - Psychologia, portal Zdrowie-Życie.pl, 3 października 2019 [dostęp 2021-04-28] (pol.).
  45. Syndrom sztokholmski – co to jest? Przykłady i leczenie, www.medme.pl [dostęp 2021-04-28] (pol.).
  46. History com Editors, Patty Hearst kidnapped by the Symbionese Liberation Army, HISTORY [dostęp 2021-04-28] (ang.).
  47. Redakcja, Syndrom sztokholmski: gdy ofiara czuje przywiązanie do sprawcy. Na czym polega, jak się objawia i jak leczyć ten stan psychiczny?, Strona Zdrowia, 11 marca 2020 [dostęp 2021-04-28] (pol.).
  48. History com Editors, TWA flight 847 is hijacked by terrorists, HISTORY [dostęp 2021-04-28] (ang.).

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]