Szaniec (pismo)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy pisma. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Szaniec
Państwo  Polska
Wydawca Narodowe Siły Zbrojne
Pierwsze wydanie październik 1939
Ostatnie wydanie styczeń 1945

Szaniec – główny organ prasowy Grupy "Szańca" (konspiracyjnej grupy byłych działaczy przedwojennego Obozu Narodowo-Radykalnego "ABC", skupionych wokół tego tygodnika) i jej zbrojnego ramienia - Organizacji Wojskowej "Związek Jaszczurczy" (od 20 września 1942 roku - Narodowych Sił Zbrojnych), wydawany w latach 1939–1945[1].

Pismo "Szaniec" zaczęło się ukazywać od X 1939 r., początkowo jako powielany biuletyn oparty na nasłuchu radiowym, zaś od 24 III 1940 r. (nr 13) w formie drukowanej. Jego założycielami byli dwaj przedwojenni inżynierowie związani z Obozem Narodowo–Radykalnym ABC – Mieczysław Harusewicz i Henryk Minich. Pismo było drukowane w tajnych drukarniach przy ulicy Przemysłowej 28, a następnie Długiej 44/46 w Warszawie. Nadzór i kierownictwo sprawował Komitet Wydawniczy przy KG NSZ, na czele którego stał Mirosław Ostromęcki ps. "Mirski". Początkowo "Szaniec" ukazywał się jako tygodnik, ale ze względu na ciężkie warunki okupacyjne ograniczono jego wydawanie do 2 razy w miesiącu. Do upadku powstania warszawskiego ukazało się co najmniej 156 numerów. W poszczególnych latach wydano następującą liczbę numerów:

  • 1940 r. – 37,
  • 1941 r. – 25,
  • 1942 r. – 17,
  • 1943 r. – 15,
  • 1944 r. (do wybuchu powstania warszawskiego) – ponad 16.

Pierwsze egzemplarze "Szańca" oznaczano numerem pojedynczym, a od 1941 r. numerem kolejnym w roku, łamanym przez numer pisma od początku. Jego nakład systematycznie wzrastał – od 5 tys. egzemplarzy w 1941 r. do 15 tys. przed wybuchem powstania warszawskiego.

W dniu 6 II 1943 r. miało miejsce zlikwidowanie przez Niemców podziemnej drukarni "Szańca" mieszczącej się przy ul. Długiej 44/46, podczas którego - po całodniowym oblężeniu - zginęła jej cała ochrona wojskowa i pracownicy.

"Szaniec" wywodził się ideologicznie z przedwojennego Obozu Narodowo-Radykalnego ABC. W czasie okupacji postawił przed społeczeństwem polskim problem walki z dwoma wrogami – Niemcami hitlerowskimi i Rosją sowiecką oraz rodzimą partyzantką komunistyczną, walki o przyłączenie ziem zachodnich oraz sprawę przygotowania na okres powojenny nowoczesnego ustroju państwa. Były w nim omawiane bieżące problemy okresu okupacji, w tym przede wszystkim stosunki z ZWZAK. Spośród najważniejszych artykułów, które się w nim ukazały, należy wymienić:

  • "Nasze cele wojenne" z dnia 20 XII 1940 r. (nr 49) – opisujący główne cele wojenne NSZ, m.in. przesunięcie granicy zachodniej Polski na linię rzek Odry i Nysy Łużyckiej,
  • "Czego chcą?" z dnia 4 VIII 1943 r. (nr 10/101) – nawołujący do wspólnej walki z partyzantką komunistyczną,
  • "Drogi rozwoju NSZ" z dnia 6 X 1943 r. (nr 13/102) – przedstawiający zarys programowy NSZ,
  • "NSZ potępione – Armia Ludowa uznana" z dnia 4 XII 1943 r. (nr 15/156) – stanowiący odpowiedź na potępienie NSZ przez KG AK po tzw. mordzie pod Borowem i uzasadniający potrzebę stworzenia wspólnego frontu przeciwko komunistom,
  • Rozkazy Komendantów Głównych NSZ i AK dot. scalenia obu organizacji wraz z wprowadzeniem wyrażającym radość z powyższego faktu – z dnia 13 IV 1944 r. (nr 3/109).

Po wybuchu powstania warszawskiego "Szaniec" stał się jednym z najważniejszych pism ukazujących się w walczącym mieście. Od 20 VIII (nr 16/122) do 23 IX 1944 r. (nr 50/156) ukazywał się codziennie, włącznie z niedzielami, i do upadku powstania wyszło 39 numerów. Jego redakcję udało się szybko odtworzyć, przede wszystkim z poprzednich pracowników, którzy mieszkali lub znaleźli się w Śródmieściu. Na jej czele stał Mirosław Ostromęcki, a jego zastępcą ds. redakcyjnych był przedwojenny dziennikarz, red. Antoni Chrząszczewski ps. "Anioł". Sekretarzem redakcji była Hanna Paszyńska. U Witolda Bayera, adwokata, zbierało się kolegium redakcyjne, które dostarczało materiały polityczne, opracowywane następnie w redakcji. Oparcie organizacyjne i kolportażowe zapewniała "Szańcowi" kompania NSZ "Warszawianka" Zgrupowania AK Chrobry II. "Szaniec" został zalegalizowany w Delegaturze Rządu na Kraj oraz w Dowództwie AK. Umożliwiło to korzystanie z serwisu prasowego kierownictwa powstania oraz, co najważniejsze, drukowanie go przez drukarnie wojskowe WZW, zorganizowane pod kierownictwem Jerzego Rutkowskiego. Oprócz materiałów informacyjnych otrzymywanych z centrum prasowego powstania, utrzymywano także nasłuch radiowy, który umożliwiał kontrolę oraz uzupełnianie serwisu oficjalnego. Codzienne wiadomości w "Szańcu" o sytuacji na poszczególnych odcinkach powstania były opracowywane również na podstawie informacji otrzymywanych od oddziałów NSZ, biorących udział w walkach.

Po upadku powstania warszawskiego wznowienie wydawania "Szańca" nastąpiło jesienią 1944 r. w Krakowie, ale wyszło tylko kilka numerów. Ostatni (nr 1/161) ukazał się 15 I 1945 r. w nakładzie 7 tys. egzemplarzy.

Obecnie egzemplarze "Szańca" przechowywane są m.in. w Bibliotece Narodowej w Warszawie.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Wojciech Jerzy Muszyński, W walce o Wielką Polskę. Propaganda zaplecza politycznego Narodowych Sił Zbrojnych (1939-1945), Warszawa 2000
  • Encyklopedia Białych Plam, T.XVII, Radom 2006

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]