Szarłat wyniosły

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Szarłat wyniosły
Ilustracja
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Rząd goździkowce
Rodzina szarłatowate
Rodzaj szarłat
Gatunek szarłat wyniosły
Nazwa systematyczna
Amaranthus cruentus L.
Syst. nat. ed. 10, 2:1269. 1759
Synonimy

Amaranthus hybridus subsp. cruentus (L.) Thellung
A. hybridus L., A. paniculatus L.

Morfologia

Szarłat wyniosły (szarłat wiechowaty, amarantus, amarant[2][3], łac. Amaranthus cruentus L.) – gatunek rośliny z rodziny szarłatowatych. Prawdopodobnie pochodzi z Ameryki Środkowej, obecnie jest uprawiany w wielu rejonach świata[4].

Zastosowanie[edytuj]

Roślinę tę uprawiano na nasiona już ponad 4000 lat p.n.e. w Ameryce Północnej i Południowej, w Europie zaś amarantus pojawił się na przełomie XVI i XVII w[5]. Był, obok kukurydzy, ziemniaka i fasoli, podstawową rośliną uprawną Inków i Azteków.[6]

Amarantus bywa nazywany „zbożem XXI wieku”. Nasiona szarłatu uprawnego mają wysoką wartość odżywczą i są szeroko stosowane w piekarnictwie, przemyśle cukierniczym i farmaceutycznym. Nasiona nie zawierają glutenu, mogą zatem być stosowane w diecie dzieci chorych na celiakię. Masa nadziemna roślin może być wykorzystana jako zielonka, susz i kiszonka. Ponadto amarantus należy do grupy roślin charakteryzujących się specyficznym mechanizmem fotosyntezy typu C4, o wyższej i sprawniejszej efektywności wiązania CO2 atmosferycznego w porównaniu z roślinami o bardziej rozpowszechnionym mechanizmie fotosyntezy typu C3.[5]

Wartość odżywcza
Amaranthus, ziarno
(100 g)
Wartość energetyczna 1668 kJ (398 kcal)
Białka 15,8 g
Węglowodany 73,4 g
Tłuszcze 7,5 g
Dane liczbowe na podstawie: [7]
Wartości RDA i AI wyznaczone na podstawie danych Institute of Health[8]
Wartość odżywcza
Amaranthus, ziarno gotowane
(100 g)
Wartość energetyczna 716 kJ (171 kcal)
Białka 6,8 g
Węglowodany 31,6 g
Tłuszcze 3,2 g
Dane liczbowe na podstawie: [7]
Wartości RDA i AI wyznaczone na podstawie danych Institute of Health[8]
Wartość odżywcza
Olej amarantusowy
(100 g)
Wartość energetyczna 3700 kJ (884 kcal)
Białka 0 g
Węglowodany 0 g
Tłuszcze 100 g
Woda 0 g
Dane liczbowe na podstawie: [7]
Wartości RDA i AI wyznaczone na podstawie danych Institute of Health[8]
Wartość odżywcza
Mąka z amaranthusa
(100 g)
Wartość energetyczna 1657 kJ (396 kcal)
Białka 15,6 g
Węglowodany 71,5 g
Tłuszcze 7,4 g
Woda b.d. g
Dane liczbowe na podstawie: [7]
Wartości RDA i AI wyznaczone na podstawie danych Institute of Health[8]
Wartość odżywcza
Mąka z amaranthusa, prażona
(100 g)
Wartość energetyczna 1785 kJ (426 kcal)
Białka 18,0 g
Węglowodany 77,0 g
Tłuszcze 8,0 g
Woda b.d. g
Dane liczbowe na podstawie: [7]
Wartości RDA i AI wyznaczone na podstawie danych Institute of Health[8]

W Polsce ponad 90% upraw znajduje się na Lubelszczyźnie. Od pewnego czasu znów cieszy się popularnością, jako surowiec na paszę, mąkę i kaszę niezawierającą glutenu, a więc przydatną dla osób uczulonych na tę substancję. Chętnie spożywany też przez wegetarian, gdyż posiada wszystkie aminokwasy egzogenne[9][6].

Nazwa[edytuj]

Łacińska nazwa rośliny jest źródłem nazwy barwy amarantowej, koloru wypustek przy kołnierzach jednego z historycznych polskich mundurów wojskowych. Używa się też zamiennie określenia barwy szkarłatnej.

Przypisy

  1. Stevens P.F.: Caryophyllales (ang.). Angiosperm Phylogeny Website, 2001–. [dostęp 2009-10-07].
  2. Amarant – źródło zdrowia, WP Zdrowie & Fitness, 28 listopada 2012 [dostęp 2016-05-05].
  3. Szarłat wiechowaty (wyniosły) – uprawa i pielęgnacja, budujesz.info [dostęp 2016-05-05].
  4. Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2010-09-24].
  5. a b Stanisław Deryło, Łukasz Chudzik, Plonowanie szarłatu uprawnego (Amaranthus hypochondriacus L. Thell.) w warunkach zróżnicowanej przedsiewnej uprawy roli i pielęgnacji roślin, „Annales UMCS sec. E Agricultura”, LXX (2), Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Przyrodniczego w Lublinie, 2015, s. 55-56, ISSN 0365-1118.
  6. a b Szarłat wyniosły (Amaranthus cruentus) - Natura i Ty, www.naturaity.pl [dostęp 2017-04-30].
  7. a b c d e Hanna Kunachowicz; Beata Przygoda; Irena Nadolna; Krystyna Iwanow: Tabele składu i wartości odżywczej żywności. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2017, s. 292.324-325.328-329. ISBN 978-83-200-5311-1.
  8. a b c d e Dietary Reference Intakes Tables and Application. Institute of Health. The National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine. (ang.)
  9. Amarantus - wielka nadzieja