Szczawnica

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Szczawnica
Widok ogólny na Szczawnicę z Danielki
Widok ogólny na Szczawnicę z Danielki
Herb Flaga
Herb Szczawnicy Flaga Szczawnicy
Państwo  Polska
Województwo  małopolskie
Powiat nowotarski
Gmina Szczawnica
gmina miejsko-wiejska
Prawa miejskie 1962
Burmistrz Grzegorz Niezgoda
(od 2007)
Powierzchnia 32,90 km²
Wysokość 430-510 m n.p.m.
Populacja (30.06.2016)
• liczba ludności
• gęstość

5902[1]
179,4 os./km²
Strefa numeracyjna
18
Kod pocztowy 34-460
Tablice rejestracyjne KNT
Położenie na mapie gminy Szczawnica
Mapa lokalizacyjna gminy Szczawnica
Szczawnica
Szczawnica
Położenie na mapie powiatu nowotarskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu nowotarskiego
Szczawnica
Szczawnica
Położenie na mapie województwa małopolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa małopolskiego
Szczawnica
Szczawnica
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Szczawnica
Szczawnica
Ziemia49°25′22″N 20°28′58″E/49,422778 20,482778
TERC
(TERYT)
1211024
SIMC 0963454
Urząd miejski
ul. Szalaya 103
34-460 Szczawnica
Strona internetowa

Szczawnicamiasto uzdrowiskowe w województwie małopolskim, w powiecie nowotarskim, siedziba władz gminy miejsko-wiejskiej Szczawnica. Położone na pograniczu Beskidów Zachodnich i Pienin, nad potokiem Grajcarkiem.

Według danych z 31 grudnia 2010 r. miasto miało 6022 mieszkańców[2].

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Szczawnica leży w dolinie potoku Grajcarka, który jest prawym dopływem Dunajca. Większa część zabudowy i terenów miasta znajduje się w obrębie Beskidu Sądeckiego, natomiast za doliną potoku Grajcarka wznoszą się już Pieniny. Zabudowa miasta zlokalizowana jest między Pieninami (głównie Małymi Pieninami) a pasmem Radziejowej (Beskid Sądecki).

Miasto tradycyjnie dzieli się na dwie „dzielnice”: Szczawnicę Dolną, której główna zabudowa koncentruje się na wysokości 435-480 m n.p.m. oraz Szczawnicę Wyżnią, z główną zabudową na wysokości od 460 do 520 m n.p.m. Pomiędzy nimi znajduje się Centrum, zaś w kierunku północnym, w dolinkę Szczawnego Potoku, do ok. 510 m n.p.m. wspinają się zabudowania dzielnicy zdrojowej. Dwa większe ciągi dawnego osadnictwa rozwinęły się także w dolinkach potoków: Skotnickiego i Sopotnicy, a rozproszone przysiółki sięgnęły wysoko na stoki, a nawet na sam grzbiet (przysiółek Przysłop, 830 m n.p.m.) pasma Radziejowej.[3]

Według danych z 1 stycznia 2011 r. powierzchnia miasta wynosiła 32,90 km²[4].

W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa nowosądeckiego.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Plac Dietla
Pijalnia Wody Stefan
Willa „Pałac” w 2006 (ówczesna siedziba Muzeum Pienińskiego)
Dworek Gościnny - gmach teatralno-hotelowy

Pierwsze wzmianki o Szczawnicy pochodzą z 1413 roku, choć osadnictwo ludzkie na tym terenie istniało już wcześniej. W połowie XIV wieku Szczawnica była parafią, by w 1529 roku stać się filią parafii krościeńskiej (była nią do 1889 roku). Już w XV wieku istniała w Szczawnicy instytucja sołtysa: w dokumentach z tego okresu wymieniony jest sołtys szczawnicki, Mikołaj. W latach 1487-1492 Kazimierz Jagiellończyk odnowił Janowi, kolejnemu szczawnickiemu sołtysowi, prawo użytkowania 3 łanów (zwykle sołtysi dysponowali wówczas dwoma łanami), potwierdzony ponownie przez króla Jana Olbrachta w roku 1494. Oprócz tego w 1581 r. Szczawnica obejmowała 2 ½ łana kmiecego i 4 łany zajmowane przez zagrodników bez roli. W tym czasie wieś należała do starostwa czorsztyńskiego.

Na terenie Szczawnicy funkcjonował przywilej wybraniectwa - chłopa zwolnionego z pańszczyzny w zamian za służbę wojskową na rzecz króla. W 1595 r. szerokim echem odbiła się tragedia wybrańca ze Szczawnicy, Piotra Fleszara, który odmówił dzierżawcy dóbr czorsztyńskich, Janowi Łękawskiemu, zapłaty bezprawnie nałożonego nań czynszu. Ujętego i zakutego w kajdany wybrańca Łękawski zostawił na mrozie na dziedzińcu zamku czorsztyńskiego, gdzie ten po dwóch tygodniach zamarzł.[5]

Już w 1770 r., pod pozorem budowy pogranicznego kordonu sanitarnego, Austria zagarnęła część południowych ziem Rzeczypospolitej, tj. starostwa nowotarskie, czorsztyńskie i sądeckie – w tym również Szczawnicę. Dwa lata później, przy I rozbiorze Polski, tereny te włączono do węgierskiej części domeny Habsburgów. W 1811 r. dobra szczawnickie zostały przejęte przez austriackie władze skarbowe, a następnie wystawione na sprzedaż. W 1828 r. nabył je emerytowany poczmistrz, Jan Podhajecki, by rok później (formalnie: w roku 1834) przekazać je Józefinie i Stefanowi (Szczepanowi) Szalayom, którzy w rzeczywistości sfinansowali zakup.[3]

Po śmierci Stefana Szalaya Szczawnicę przejął w 1839 r. jego syn Józef Szalay. To właśnie on jest uważany za twórcę uzdrowiska. Wzniósł on pierwsze budynki zdrojowe z prawdziwego zdarzenia oraz kaplicę zdrojową, które sam zaprojektował, rozszerzył i urządził Park Górny, zakrył koryto Szczawnego Potoku pod dzisiejszym placem Dietla. Dbał o reklamę uzdrowiska, w którym od 1840 r. latem stale ordynował lekarz (był nim dr Onufry Trembecki, w l. 1848-1883 główny lekarz zdrojowy). W 1876 zapisał uzdrowisko krakowskiej Akademii Umiejętności. W 1909 r. od Akademii uzdrowisko kupił hr. Adam Stadnicki, po II wojnie światowej nastąpiło upaństwowienie zdrojowiska. Zmienił się społeczny przekrój kuracjuszy. Uzdrowisko nastawiło się głównie na leczenie chorób zawodowych górników i hutników.

Gwałtowny rozwój miasta nastąpił już w latach 60 tych XX w. W 1960 roku uruchomiono sanatorium „Hutnik”, w 1963 roku oddano do użytku Prewentorium Górnicze im. Pstrowskiego (m.in. z salą kinową). 1969 rok to data rozpoczęcia działalności położonego w samym centrum domu towarowego „Halka” połączonego z restauracją i kawiarnią. W 1971 r. w dawnej luksusowej willi Szalaya „Pałac” („Zdrojowa”) otwarto ekspozycję historyczno-etnograficzną Muzeum Pienińskiego (działała w tym miejscu do 2013). W 1973 roku rozpoczął działalność kompleks przyrodoleczniczy (obecnie w ruinie) przy ul. Zdrojowej. Jego wyposażenie balneologiczne i rehabilitacyjne było wtedy najnowocześniejsze w Polsce[6]. W latach 1973-1982 Szczawnica została połączona administracyjnie z Krościenkiem, nosiła wtedy nazwę Szczawnica-Krościenko. W 1982 r. nastąpił ponowny podział miejscowości.

1 stycznia 2008 r. zmieniono rodzaj gminy Szczawnica z miejskiego na miejsko-wiejski, co w praktyce oznaczało zmniejszenie obszaru miasta i wyłączenie z niego dawnych wsi Jaworki i Szlachtowa (uzyskały ponownie status wsi) oraz Biała Woda i Czarna Woda (otrzymały status części wsi Jaworki). Granice miasta objęły 4 obręby ewidencyjne[7].

Dnia 4 września 2012 roku Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej Bronisław Komorowski złożył w Szczawnicy oficjalną wizytę, podczas której między innymi uroczyście odsłonił obelisk upamiętniający pięćdziesięciolecie nadania miastu praw miejskich, który znajduje się na Promenadzie Spacerowej nad potokiem Grajcarek[8][9].

Sport i rekreacja[edytuj | edytuj kod]

Historia polskiego kajakarstwa górskiego rozpoczęła się w Szczawnicy powołaniem w 1934 roku Pienińskej Sekcji Kajakowej w klubie sportowym Wisła Szczawnica, założonym w 1933 roku przez dr Artura Karola Wernera i Czesława Winiarskiego. Klub, obecnie pod nazwą KS Pieniny w Szczawnicy, wykształcił wielu wybitnych zawodników, którzy zdobywali medale na mistrzostwach świata, Europy i Polski oraz na olimpiadach.

W Szczawnicy znajduje się Stacja Narciarska Palenica z ok. 4 kilometrami tras narciarskich. Najdłuższa z nich – z Szafranówki (1800 m, tzw. Trasa Rodzinna) oraz najbardziej znana Palenica 1 z Palenicy (o długości 1000 m – jedna z ciekawszych tras zjazdowych w Polsce), są obsługiwane przez z 4-osobowy wyciąg krzesełkowy o przepustowości 2200 osób na godzinę, zarządzany przez Polskie Koleje Linowe.

Uzdrowisko : 200 lat tradycji leczniczej[14][edytuj | edytuj kod]

Usytuowanie Uzdrowiska w dolinie Grajcarka, prawobrzeżnego dopływu Dunajca pomiędzy łańcuchem Pienin i Beskidem Sądeckim tworzy znakomity mikroklimat sprzyjający poprawie zdrowia i kondycji górnych dróg oddechowych.

Na terenie Uzdrowiska znajdują się źródła dwunastu kwaśnych wód – szczaw, o walorach których pierwsze wzmianki pochodzą aż z XVI wieku. Po dziś dzień z ich leczniczych właściwości korzystają zarówno mieszkańcy, jak i kuracjusze z niemalże całego świata.

Nieodłącznym elementem Uzdrowiska jest wspaniała Pijalnia Wód Mineralnych, gdzie do dyspozycji gości są szczawy wodorowęglanowe, sodowe, jodkowe i bromkowe bogate w sole mineralne oraz liczne mikroelementy.

Na przybywających do pienińskiego kurortu czekają Sanatoria Uzdrowiskowe i Zakład Przyrodoleczniczy. Wykonywane są w nich 42 rodzaje zabiegów z zakresu hydroterapii, inhalacji (wyjątkowo skuteczne inhalacje celkowe), fizykoterapii, kinezyterapii oraz kuracji pitnej.

Uzdrowisko specjalizuje się w leczeniu chorób dróg oddechowych, w tym przewlekłych stanów zapalnych nosa i gardła, schorzeń aparatu głosowego; schorzeń alergicznych dróg oddechowych, astmy oskrzelowej; schorzeń układu ruchu tj. chorób zwyrodnieniowych stawów i kręgosłupa, a także chorób reumatycznych i reumatoidalnego zapalenia stawów.

Do leczenia gości kurortu wykorzystuje się własne surowce balneologiczne w postaci należących do Uzdrowiska wód mineralnych, jak również walory środowiskowe jakim jest leczniczy mikroklimat.

Wszystkie zabiegi wykonywane są z użyciem najwyższej jakości sprzętu i dostępnych technik. Lekarze oraz wykwalifikowany personel dbają o właściwy dobór oraz skuteczne wykorzystanie zaleconych zabiegów.

Wody mineralne[edytuj | edytuj kod]

Szczawnica posiada obecnie 8 czynnych źródeł mineralnych. Są to szczawy alkaliczno – słone zawierające znaczne ilości chlorków, sodków, bromków, boru i jodu.

  • Jan – źródło odkryte w 1869 r.
  • Józef
  • Józefina – pierwsze źródło szczawnickie znane już przed 1810 r. nazwane od imienia ówczesnej właścicielki zdrojów Józefiny Szalayowej
  • Pitoniakówka
  • Wanda – źródło znane od 1867 r. powstało na miejscu dwóch starych zdrojów: Anieli i Heleny
  • Magdalena – źródło odkryte w 1839 r. przez gości szczawnickich, nazwane od imienia kuracjuszki Magdaleny Kownackiej
  • Stefan – źródło znane od 1822 r. nazwa pochodzi od imienia Stefana Szalaya
  • Szymon – źródło odkryte w 1840 r.

Szlaki turystyczne[edytuj | edytuj kod]

Współpraca międzynarodowa[edytuj | edytuj kod]

Miasta i gminy partnerskie[15]:

Demografia[edytuj | edytuj kod]

  • Piramida wieku mieszkańców Szczawnicy w 2014 roku[1].
Piramida wieku Szczawnica.png

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

 Zobacz też kategorię: Architektura w Szczawnicy.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b http://www.polskawliczbach.pl/Szczawnica, w oparciu o dane GUS.
  2. Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 31 XII 2010 r.). Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2011-06-10. ISSN 1734-6118.
  3. a b Nyka Józef: Szczawnica-Krościenko i okolice. Przewodnik, wyd. III, Sport i Turystyka, Warszawa 1979, ​ISBN 83-217-2213-X​, s. 22-23;
  4. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2013 r.. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2013-07-26. ISSN 1505-5507.
  5. Smólski Stanisław: Pieniny. Przyroda i człowiek, wyd. Polska Akademia Nauk, Zakład Ochrony Przyrody, Kraków 1955, s. 144-145
  6. Józef Nyka „Szczawnica – Krościenko” Warszawa 1973, Wydawnictwo „Sport i Turystyka”
  7. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 24 lipca 2007 r. (Dz.U. z 2007 r. Nr 136, poz. 961), zob. §2, §3, §4.
  8. Prezydent z wizytą w Szczawnicy / Wizyty krajowe / Aktualności / Oficjalna strona Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej
  9. Szczawnica – portal miasta i gminy
  10. Polski Komitet Olimpijski
  11. Szczawnica - oficjalny portal Miasta i Gminy, baza noclegowa, www.szczawnica.pl [dostęp 2017-11-26].
  12. Kajakarstwo - Polski Komitet Olimpijski, www.pkol.pl [dostęp 2017-11-26] [zarchiwizowane z adresu 2013-10-29].
  13. Polaczyk Grzegorz – Polski Komitet Olimpijski
  14. Uzdrowisko Szczawnica - Start, www.uzdrowiskoszczawnica.pl [dostęp 2017-11-26] (pol.).
  15. Miasta partnerskie. UMIG Szczawnica. [dostęp 2011-10-01].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]