Szczeć

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Szczeć
Ilustracja
Morfologia (szczeć pospolita)
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad astrowe
Rząd szczeciowce
Rodzina przewiertniowate
Rodzaj szczeć
Nazwa systematyczna
Dipsacus L.
Sp. Pl. 97. 1753
Typ nomenklatoryczny
Dipsacus fullonum L.[2]

Szczeć (Dipsacus L.) – rodzaj roślin z rodziny przewiertniowatych (Caprifoliaceae). Obejmuje około 20[3]–28[4] gatunków. Rośliny te występują w Europie (8 gatunków[5], z czego trzy są rodzime w Polsce: szczeć wykrawana (D. laciniatus), szczeć pospolita (D. fullonum) i szczeć owłosiona (D. pilosus), a uprawiana i przejściowo dziczejąca (efemerofit) jest także szczeć sukiennicza (D. sativus)[6]), w basenie Morza Śródziemnego, w tropikalnej Afryce oraz w Azji, sięgając na wschodzie do obszarów górskich na Sri Lance[3]. Szczeć pospolita jest gatunkiem inwazyjnym w Ameryce Północnej[3].

Korzenie tych roślin wykorzystywane są jako lecznicze (zwłaszcza D. asper). Charakterystyczne kwiatostany szczeci sukienniczej z licznymi, sztywnymi przysadkami, co najmniej od starożytności używane były jako zgrzebła do gręplowania wełny. Kwiatostany różnych gatunków używane są po zasuszeniu do tworzenia suchych bukietów[3].

Odziomkowe, sztywne liście o nasadach obejmujących łodygę zbierają w nie wodę i w ten sposób utrudniają dostęp szkodliwym dla roślin bezkręgowcom dostęp do pędu. Z kolei sztywne przysadki wspierające kwiaty, a w czasie owocowania – owoce, działają jak katapulta służąca do wystrzeliwania owoców, uruchamiana przez trącające je ptaki i inne zwierzęta[3].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Pokrój
Rośliny dwuletnie i krótkowieczne byliny[7], czasem też jednoroczne[5]. Pędy prosto wzniesione, tęgie[7], na kantach pokryte krótkimi kolcami[8], osiągające do 2 m wysokości[5].
Liście
Naprzeciwległe, często nasadami zrośnięte w formę kubeczka[8] zbierającego wodę[5]. Blaszka często pierzasto wcinana[5], lirowata, ząbkowana lub całobrzega[8].
Kwiaty
Zebrane w kuliste lub walcowate koszyczki wyrastające wsparte wyrastającymi w okółku długimi, przypominającymi elastyczne kolce[7] lub krótszymi, lancetowatymi podsadkami. Kwiaty w koszyczkach są drobne, wsparte sztywnymi i kolczasto zakończonymi przysadkami. U ich nasady znajduje się kieliszek czterokanciasty zakończony 4 ząbkami lub wycięty[8]. Kielich kubeczkowaty, na szczycie z pierścieniem włosków[5]. Płatki korony cztery, zrośnięte w krótką rurkę, na szczycie z zaokrąglonymi łatkami, białe, jasnoróżowe lub liliowe[5]. Pręciki cztery, wystające z rurki korony[8]. Zalążnia dolna, jednokomorowa, z pojedynczym zalążkiem. Szyjka słupka pojedyncza[5], zakończona niepodzielonym znamieniem[8].
Owoce
Niełupka[8] zwieńczona szczecinkami stanowiącymi pozostałość po trwałym kielichu[5].

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Rodzaj tradycyjnie zaliczany był do rodziny szczeciowatych Dipsacaceae. Rodzina ta od systemu APG II z 2003 włączana jest w randze podrodziny Dipsacoideae Eaton do rodziny przewiertniowatych Caprifoliaceae (opcjonalnie, a od systemu APG III z 2009 już zupełnie)[1][9].

Wykaz gatunków[4]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-04-29].
  2. Index Nominum Genericorum. [dostęp 2009-01-30].
  3. a b c d e David J. Mabberley: Mabberley's Plant-Book. Cambridge University Press, 2017, s. 302. ISBN 978-1-107-11502-6.
  4. a b Dipsacus. W: The Plant List. Version 1.1 [on-line]. [dostęp 2019-06-23].
  5. a b c d e f g h i Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Vol. 2. Perennials and annuals. London: Macmillan, 2002, s. 321. ISBN 0-333-74890-5.
  6. Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Flowering plants and pteridophytes of Poland. A checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 2002. ISBN 83-85444-83-1.
  7. a b c Geoff Burnie i inni: Botanica. Rośliny ogrodowe. Könemann, 2005. ISBN 3-8331-1916-0.
  8. a b c d e f g Bogumił Pawłowski, Jasiewicz Adam (red.): Flora polska. Rośliny naczyniowe Polski i ziem ościennych. T. XIII. Warszawa, Kraków: PAN, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1972, s. 10.
  9. Genus: Dipsacus L.. W: Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy) [on-line]. USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. [dostęp 2019-06-23].